Islam álemi árdaıym  qupıalyǵymen ózine tartady.  Biraq, olardyń álemge qandaı qundy dúnıeler syılaǵanyn bilmeıtin de bolarsyz. Biz búgin kofe iship otyrsaq, meıramhanalarda túski asty úsh túrli taǵammen berip jatsa, sońynan esep qaǵazyn ákelse onda osynyń bári musylmandardyń eńbegi. Sonymen ıslam álemi bizge ne qaldyrǵanyn Qamshy.kz portaly sizderge usynady.

1.     Kofe

Bir ańyzǵa súıensek, arab Halıd (Khalid)  ońtústik Efıopıa aımaǵyndaǵy  Kaffe degen jerde qoılaryn jaıyp júrip, belgili bir jemisterdi jegende janýarlardyń energıaly bolatynyn baıqaıdy. Sodan Halıd solar qorektenip júrgen shópterdi jınap, alǵashqy kofesin qaınatady.   

Kofe túıirshikterini syrtqa shyǵýy jaıly alǵashqy  aqparattar  men kofe eksporty  Efıopıadan Iemenge tasymaldanǵan dep beriledi. 15 ǵasyrda ony Mekke men Túrkıaǵa kirgizgen, osy arqyly ol 1645 jyly Venesıaǵa jetti. Anglıaǵa túıirshikterdi túrik Paskýa Rosı (Pasqua Rosee)  1650 jyly ákelip, alǵashqy kofehanany londondyq Lombard kóshesinde ashqan.
 

“Kofe” sóziniń joly óte uzaq: arabsha  “qahwa” túriktiń “kahve” sózine aınalǵan. Italándyqtar ony “caff?” dese, aǵylshyndyqtarda  “coffee” sózi paıda boldy.

2.     Kamera

Ejelgi grekter adam kózi jaryq shyǵarady jáne adamdar osynyń arqasynda kóredi dep oılady.  Al jaryqtyń kózge kiretinin Ibn al-Haıtam (Ibn al-Haitham) ashqan, ol musylman matematıgi,  astronom jáne fızık, 10 ǵasyrda ómir súrgen.

Sańlaý arqyly jaryqtyń túsetinin baıqaǵan ol, sańlaý qanshalyq az bolsa, kartınkanyń sonshalyq jaqsy kórinetinin baıqap, alǵashqy kamera-obskýrdy baıqaǵan  (“qamara” arab tilinen aýdarǵanda  “qarańǵy nemese bólek bólme”) degendi bildiredi.  Sondaı-aq,  al-Haıtam fızıkany fılosofıa ǵylymdary tobynan eksperımentaldy ǵylymǵa aýystyrǵan adam. 

3. Shahmat

Shahmatta ejelgi úndilikter oınaǵan, biraq oıyn búgingi biz biletin oıynnan basqasha bolǵan. Zamanaýı nusqasy Persıada paıda boldy, osylaı batys Eýropaǵa tarady: 10 ǵasyrda Ispanıada oıyn mavrlar arqyly tarady.  

4. Parashút

Aǵaıyndy Raıttarǵa deıingi myń jyldyqta ushý apparaty musylman aqyny, astronom jáne ınjener  Abbas ıbn Fırnasýdyń (Abbas ibn Firnas) oıyna kelgen.

852 jyly ol meshit shatyrynan keń ashylatyn, aǵash taqtaılar japsyrylǵan  plashta  sekiredi.  Fırnas qustaı ushatynyna senimdi bolady, biraq olaı bolmaı shyǵady. Plash jerge qulaýdy aqyryndatyp, birinshi parashútterdiń biri boldy, al ǵalym bolsa jeńil jaraqattarmen qutylady.  

70 jasynda óz qurylǵysyn damytqan Fırnas óz áreketin taýdan sekirip qaıtalaıdy. Ol aýada 10 mınýttaı turyp, qurylǵysynyń qondyrý quıryǵy bolmaǵandyqtan jerge qulaıdy.

5. Sabyn men sýsabyn

Kún saıynǵy shomylý – ıslamnyń basty talaptarynyń biri. Múmkin, sol úshin musylmandar sabyndy jaqsartý reseptisimen aınalysty.  

 Sabynǵa uqsaıtyn nárseniń ejelgi grekterde jáne rımlándarda bolǵany belgini, biraq ósimdik maıyn natrıı gıdroksıdi jáne hosh ıisti qospalarmen biriktirý arabtardyń oıyna kelgen.

Anglıada sýsabyn 1759 jyly paıda boldy,  belgisiz bir musylman Braıtonda monsha ashqan.  

6. Zamanaýı hımıa

Iabır ıbn Haııan (Jabir ibn Hayyan) –  alhımıany   hımıaǵa aınaldyrǵan ǵalym.   9  ǵasyrda ol zamanýı hımıada paıdalanylatyn prosesterdi ashty: dıstıllásıa, krıstalızasıa, balqytý, rafınasıa, qyshqyldandyrý, býlaý jáne fıltrasıa. Haııan kúkirt jáne azot qyshqylyn ashty, sonyń arqasynda aıdaıtyn qurylǵy jasap shyǵardy, osynyń arqasynda búkil álem alkogóldi sýsyndar men átirde paıdalanatyn hosh ıisterdi oılap tabady.

7. Búgilmeli ıindi, kodty qulyp...

 Búgilmeli dýal, rotasıaly qımyldy uzyndy qımylǵa musylman ınjeneri al-Djazarı (al-Jazari) oılap tapty.

Mehanıkadaǵy mańyzdy óner týyndysynyń biri, zamanaýı mashınanyń bir bóligi sýlandyrýdy oılap tapqan. Injener kitabynan ventıl men qaqpaqty, alǵashqy mehanıkalyq saǵatty  oılap tapqanyn bilýge bolady.

Al-Djazarıdi robototehnıkanyń ákesi dep bilýge bolady. Kodty qulpyda sonyń óner týyndysy.

8. Úshkil arka

Úshkil arka – eýropanyń gotıkalyq shirkeýleriniń harakterli syzbasy, biraq mundaı arkalar ıdeıasy musylman arhıtektýrasynan paıda bolǵan. Ol rımlándar men normanndar paıdalanǵan jartylaı dóńgelek arkadan da myqty bolǵan jáne óte bıik, qymbat ǵımarat salýǵa múmkindikter bergen.

 Sondaı-aq eýropalyqtar musylmandardan kúmbezdi jınaq pen dóńgelek terezeli  rozetkalardy alǵan.  Eýropalyq qulyptar  musylmandar qulpysynyń, atys oıyǵy, jaqtaý, barbakan jáne kvadratty munarlar  kóshirmeleriniń biri. Mysaly, Eýropalyq Genrıh V qamalynyń  arhıtektýra avtory musylman bolǵan.  

9. Hırýrgıalyq quraldar  

Kóptegen zamanaýı hırýrgıalyq quraldar, skalp, medısınalyq aralar men qysqyshtardy, jińishke pyshaqtardy musylman hırýrgy al-Zahravı (al-Zahrawi) oılap tapqan.

 İshki jip retinde paıdalanylatyn ketgýttyń adam aǵzasynda tabıǵı jolmen erip ketetinin tabady.

13 ǵasyrda,  Ýıláma Garveıge deıin  (William Harvey) 300 jyl buryn,   musylman dárigeri Ibn Nafıs (Ibn Nafis) qan aınalym prosesin sıpattaǵan. Musylman dárigerleri anestetıka men katarakta ekstraksıasy úshin jartylaı ıneni oılap tapqan.

10.  Jeldi qozǵaltqysh

 Jeldi qozǵaltqyshty arabtar 634-shi jyly burshaqty untaqtaý jáne sý jabdyǵy úshin qoldanǵan.  Arab shól dalalarynda energıanyń jalǵyz kózi jel bolǵan jáne osy energıa kózin barynshy paıdalanǵan.  

Jel aıdaǵyshta pálma japyraqtary jáne matamen oralǵan  6 jáne 12 qanaty bolǵan. Eýropada  alǵashqy jeldi qozǵaltqyshtar 500 jyldan keıin paıda bolǵan.

11. Ekpe

Alǵashqy ekpe ıadesyn  Djenner nemese Paster emes, musylmandar usynǵan. Eýropaǵa bul tehnıka Túrkıadan 1724 jyly keldi, Stambulda bul prosedýrany balalardy sheshek aýrýynan qorǵaý úshin Eýropadan 50 jyl buryn   jasaǵan, al oǵan mán bergen aǵylshyn elshisiniń áıeli bolǵan.   

12. Avtoqalam

Alǵashqy avtoqalamdy sultan úshin 953-shi jyly oılap tapqan: basshy kıimin jáne qolyn bylǵamaıtyn qalam suraǵan. Sol shaharda turatyn musylman ónertapqyshy avtoqalam oılap tapqan.

13. Nýmerasıa júıesi

 Álem qoldanatyn nýmerasıa júıesi alǵash Úndistanda shyqqan bolýy múmkin, biraq sandar formasy arabtardiki jáne alǵash baspa túrinde musylman matematıgi al-Horızmı (al-Khwarizmi) jáne al-Kındıde  (al-Kindi)  825 jyly paıda bolǵan.

14. Úsh tamaqtan turatyn túski as

 Úsh as konsepsıasy- sorpa, odan keıin et nemese balyq jeý, osylardan soń dánder men jemis-jıdek jeý dástúrin –9 ǵasyrda Iraktan Kordový Alı ıbn Nafı (Ali ibn Nafi) alyp keldi.

 Ol sondaı-aq hrýstaldy staqandy engizgen ( ony joǵaryda atyn ataǵan Abbas ıbn Fırnas oılap tapqan).

15. Kilemder

Kilemder orta ǵasyrdaǵy musylmandar úshin jánnattyń bir bóligi bolyp sanalǵan. Tigin tehnıkasy jaqsy damyp, únemi jańa boıaýlar paıda bolyp otyrǵan.   Eýropada edenge toqylǵan eden tósemeler paıda bolǵan, biraq onyń sapasy nashar bolǵan.

16. Chekter

Musylmandar bolmasa bizde chek bolmas edi. «Chek» degen sózdiń óshi arabtyń “saqq” degen sózinen shyqqan, onyń maǵynasy taýarǵa qaǵaz túrinde tólem jasaý.

 Chekti oılap tabý aqshany úlken qashyqtyqtardan jetkizýde qaýipti bolmas úshin oılap tabylǵan. 9 ǵasyrda musylman bıznesmenderi baǵdat bankterinde jazylǵan chekterdi Qytaıda aqshaǵa aınalydra alǵan.  

17. Jer – shar tárizdes

9 ǵasyrda kóptegen ǵalymdar Jerdiń shar tárizdes ekenin bilgen. Astronom Ibn Hazmanyń (Ibn Hazm) sózinshe, «Kún árdaıym Jerge vertıkaldy núktede ornalasqan».  

Bul Galıleıdiń muny ashýynan 500 jyl buryn bolǵan. Musylman astronomdarynyń esebiniń naqty bolǵany sonshalyq olar ekvator uzyndyǵynyń  40253,4 kılometr ekenin 200 kılometr kemdikte aıtqan.

18. Torpedalar men  raketalar

Qytaılyqtar selıtra dárisin feıerverk retinde paıdalansa, arabtar ony kalıı selıtrasymen tazalaýdy oılap taýyp, áskerı maqsatta paıdalanǵan. Musylmandar kres taqqandardy óz qarýlarymen qorqyta alǵan.

15 ǵasyrda olar « ózdiginen qozǵalatyn jáne janatyn» raketany oılap taýyp, ony torpeda dep ataǵan.

19. Baqshalar

Orta ǵasyrlyq Eýropada baqshalar bolǵan, biraq arabtar baqshany demalys orny jáne medıtasıa retinde paıdalanǵan.

Alǵashqy koróldik baqshalary 11 ǵasyrda musylmandar turatyn Ispanıada paıda boldy. Qyzǵaldaqtar men qalampyrda – musylmandar elinde ósedi. 

Ázirlegen: Aıjan Qalıeva