Júırik atty jaratý, báıgege qosý, tulpar týar qulyndy tap basyp taný qazaq atbegileriniń baıyrǵy óneri. Sol ónerdi urpaǵyna úıretip, ata-babasynyń dara jolyn jalǵap otyrǵan adamdardyń biri Omarovtar áýletiniń aqsaqaly Ybyraıahyn ata. Ótken aptada Almaty oblysynyń Uzynaǵash aýylyna jolymyz túsip, Ybyraıahyn Omarulymen top jarǵan sáıgúlik jaratý jáne jeńisti kózdegen shabandozdardy tárbıeleý týraly áńgimesin tyńdap qaıtqan edik.
***
Sáıgúlik jaratyp, báıgege qosýdy qashan bastadyńyz?
Men 40 jyl shopyr bolǵan adammyn. Al jylqy ósirip, báıgege qosý ata-babamnan kele jatqan dástúr. Kishkentaıymda atamyz Qojahmettiń «Attan alys ósken balanyń boıynda qazaqylyq bolmaıdy» dep júretini esimde. Ol kisi ómir boıy attyń jalynda júrip ony baptaýdyń qaıtalanbas mádenıeti men osy ónerdiń ǵajaıyp úlgileriniń qyr-syryn jetik bilgen kisi bolǵan. Onyń jolyn uly, meniń ákem Omar jalǵady. Ol myna partıa zamanynda da at júgirtip, ata dástúrin saqtaýmen keldi. Ákemniń kózi tirisinde men aýyl arasynda shopyr bolyp nápaqamdy taýyp júrdim, ákem jylqylaryn baptap, nemerelerin atqa otyrǵyzyp qumarlyqtaryn ashty. Sodan ol kisi dúnıeden qaıtqannan keıin búkil dúnıe maǵan qaldy. Men de óz nemerelerimdi qalalyq mádenıetke boı uryp, dalalyq saltty umytyp ketpesin dep arnaıy atqora salǵyzdym. Óıtkeni, atqa mingen bala baýyrmal, erjúrek, ári eńbekqqor bolyp ósedi. Bul kúnde arnaıy báıgege qatystyratyn 15 shaqty sáıgúligimiz bar. Barlyǵy da úlken báıgelerden jeńispen oralyp júr.
Jylqylaryńyzdy asyldandyrýdy qashan bastadyńyz?
2000 jyldardan bastap jylqylarymdy asyldandyrýdy qolǵa aldym. Alaıda bul degen qorada turǵan jylqylardyń barlyǵy shetelden alyp kelingen degen sóz emes. Biz shetelden tek aıǵyrlardy alyp kelemiz. Sóıtemiz de ony ózimizdiń bıelermen býdandastyryp tuqym alamyz. Mysaly, kúni keshe 51 kılometrdi baǵyndyryp, «Altyn tulpardan» bas júldeni jeńip alǵan Jannur esimdi 5 jasar baıtaldy biz jarattyq. Qazaqı ózimizdiń bıe men sheteldik aıǵyrdyń qulyny. Al sheteldiń jylqylary qansha myqty bolsa da 51 kılometrge shydamaıdy. Ári ketse 10-15 kılometr júgiredi olar. Shetelden aıǵyr alyp kelýimizdiń basty sebebi qan jańartý. Qazaqı jylqylardyń qany almasqanda baryp osyndaı júırikter shyǵady.
Júırik jylqy ósirýdiń syry bar ma?
Júırik jylqy ósirýdiń syry bireý ǵana. Tek eńbek etý kerek. Sebebi atyńdy asqaqtar tulpardy jaratý bir bólek te, ony baptaý bir bólek. Uzaq izdenis, úlken eńbektiń arqasynda qol jetkizetin dúnıe bul. Buryn ákemiz atty terletip kelip, tilimen jalap kóredi eken. Sonda tuzy shyǵyp tursa «Áı, mynanyń teri durys alynbapty» dep qaıtadan balalaryna mingizip jiberetin. Sodan attan tuzdyń dámi ketkenshe terletip baryp qana, «Budan endi tuz shyqpaıdy, bul keledi» dep onyń báıgege daıyndyǵyn baǵalaıtyn. Al qazirgi jaratý buryńǵydaı emes, qazir basqasha jaratady. Kúnine atty 30 kılometr júrgizip júredi. Sodan báıge jaqyndaǵan saıyn jıirek júgirtip, 10-15 kúnniń ishinde daıyn qylady.
Báıgege qosatyn sáıgúlikti ósirý qıyn emes pe?
Jylqyny jaratqannan keıin oǵan jaqsylap kóńil bólý kerek. Ózimniń qazirgi ýaqytta mal sharýashylyǵymen aınalysamyn. Balalarym qyzmette. Munda negizinen nemerelerim júredi. Ýaqytymen ólshep turyp jem-shóbin beredi, tazalap, jýyndyryp, tarap turady. Bári ýaqytymen. Bularǵa da balabaqshadaǵy balalarǵa qaraǵandaı qaraımyz. Qazir solaı baǵatyn boldy ǵoı. Baıaǵy zamanda atamyz olaı istemeıtin. Bizdiń kishkentaı kezimizde. Terin alyp bolǵannan soń júgenin alyp aıdap jberedi de, 2-3 saǵattan keıin ustap alyp, báıgege qoıasa beredi.
Maldy jaratý bir bólekte, olardy ustaıtyn adam ǵoı. Shabandozdardy qalaı daıyndaısyzdar?
Osy atqorany salǵaly sáıgúlikterimizdi baptap, shabandozdarymyzdy Ádilet Noqataı esimdi azamat jattyqtyryp keledi. Qazirgi ýaqytta Asqat jáne Dıas esimdi eki kishkentaı shabandozymyz bar. Ekeýin arnaıy daıyndyqtan ótkizip, sáıgúlikterge otyrǵyzdyq. Asqat bıyl Jannur esimdi tulparymyzben «Altyn tulpardan», Dıas Qyranmen «Astana juldyzynyń» bas júldesin enshiledi. Atty asyldandyryp, jaratý bir bólek te ony jattyqtyrý bir bólek. Jattyqtyrýshynyń eńbeginiń arqasynda osyndaı úlken jetistikterge jetip jatyrmyz. Bul rette shabandozdardń da eńbegi erekshe. Shyndyǵynda da kez-kelgen bala úlken attyń ústine otyryp shaýyp kete almaıdy. Qazirgi tehnologıa damyǵan zamanda qyzyqty kompúter men qolyndaǵy uıaly telefonan tabatyn balalardy atqa otyrǵyzyp báıgeden birinshi oryn alý degen múmkin emes dúnıe. Naǵyz shabandozdar ózderi bala kezden-aq belgili bolady. At kórse qyzyǵyp, kelip sıpalap, minip kórgisi kelip turady. Tıispe deseńde atty aınalyp, quramlanyp, atqa minip, ol at tipti asaýlanyp teýip jatsa da qoryqpaı, janynan ketpeıdi. Ata otyraıynshy, kóreıinshi, osyny isteıinshi dep turady. Atqumar balalar dúnıege kelgende ózderine sondaı qasıet beriledi dep sanaımyn. Ol olardyń basyna Alla taǵalanyń bergen baǵy. Báıgege qatysqan balanyń rýhy qashanda bıik bolady jáne ol eńbeqor bolýǵa mashyqtanady. Sebebi, ol minip kelgen atyn ózi baptap kútedi.
Ózińizge erekshe jaqyn tulparyńyzdy kórsetesiz be?
Jylqynyń shamamen 30 jasqa deıin ómir súredi. Aıaǵynan qalyp, bir jeri kemtar bolyp qalmasa báıgege qatysyp, júgire beredi. Myna jaıylyp júrgender Qazaqstandaǵy erteden tarıhy men dástúri bar ataqty «Degeres» jylqy zaýytynyń tuqymdary. Shetelden alyp kelgen aıǵyrlardy osylarǵa qosyp, qulyndaryn alyp, ósirip, báıgege qosyp júgirtemiz. Qazir júgirtip jatqandarymyzdyń barlyǵy ózimizdiń «Degeres» tuqymdary. Myna bıelerdiń ishinde 21-22-ge kelgenderi bar. Shóp-jemi jaqsy bolsa asa qartaımaıdy, qulyn bere beredi. Ózime myna qarager bıe eń ystyq. Osy iske kiriskeli eń alǵash júrgitken bıem bolatyn. Taldyqorǵanda ótken báıgeden «Nıva» kóligin utyp alǵan.
Sáıgúlikterińizdi saýdaǵa salasyz ba?
Jylqylarymyzdy saýdaǵa salmaımyz. Shetelden aıǵyr alyp kelip, olardan qulyn alyp, báıgege qosýymnyń basty sebebi balalarym atqumar. Solar úshin, ata kásibimiz úzilmesin dep jylqyny qolǵa alǵanmyn. Jalpy ózimiz bir atadan 150 úı barmyz. Sonyń 30 shaqtysynda sharýaqojalyǵy bar, malmen aınalysady. Ózim bar, solardyń balalary bar barlyǵymyz osy qorany kóterip, áýletimizdiń ataǵy úshin osy kásipti násip etip kelemiz.
Aınur Marat
