Qazirgi qazaq qoǵamynda áıel quqy, áıel mindeti, áıel jaýapkershiligi, qaza qyzdarynyń ar-uıaty týraly taqyryptar óte úlken aktýaldylyqqa ıe. Sońǵy kezde ózge ult ókilderine turmysqa shyǵyp júrgen qarakózderimizdiń sany kúrt kóbeıip ketti. Kópshilik saıası astar izdeıtin bul máselege bir kezderi Prezıdent ákimshiliginde QR ekonomıka jáne búdjet josparyn basqarǵan, «Fýr» Qazyna Basqarmasynyń dırektory qyzmetin atqarǵan, «Qazpochta» AQ tóraǵasynyń orynbasary bolǵan, búgingi tańda Túrkıa elinde ómir súrip jatqan Botakóz Kópbaevanyń « Trýdnoe schaste kazahskıh jenshın» atty materıalyn «Qamshy» portaly qazaq tiline aýdaryp, usynady.
Men búgin áıelder jaıly jazbaqpyn, sonyń ishinde qazaq áıelderi týraly.
Men álemniń úsh memleketinde turdym jáne qaı elde turmaıyn sol eldiń ómir súrý ustanymdary, dástúrleri men ádetterin, sol halyqtyń keı minezin túsinýge tyrysatynmyn. Men baqylaýdy jaqsy kóretin jáne bilgenimdi aıaýsyz saraptaıtyn adammyn. Osy ýaqytqa deıingi ómirimde biraz nárse bildim. Osylardyń ishinde meni qyzyqtyratyny «áıel baqytynyń» ár el túsiniginde túrlishe bolýy.
Birden aıtaıyn – biz qazaq áıelderi, reseı men túrik áıelderinen erekshelenip turamyz. Biz – basqamyz.
«Men óz praktıkamda eshqashan áıelder tarapynan osynshalyq qurbandyqty kórgen emespin. Sizderdiń áıelderińiz ózderin múldem oılamaıdy. Sizderdiń bar armandaryńyz balalaryńyz ben ata-analaryńyzdyń, týǵan-týystaryńyzdyń baqyty, biraq óz baqyttaryńyz emes»- bul Máskeýden Astanaǵa budan 10 jyl buryn kelgen trener Tatána Pogosvanyń aıtqan sózi. Ol ózim qatysqan tulǵalyq ósý trenıńinde aıtyldy.
Trenıńe qatysýshylar onyń sózderine qarsy shyqpaq boldyq, biraq bizde eshqandaı argýment bolmady. Nátıjesinde árkim óz oıymen qaldy. Biz ózimizdikin durys sanadyq. Tatánanyń bizge úıretkenderi tym revolúsıashyl, kópshiligimizge jat bolyp kórindi.
Seniń qundylyqtaryńdy bólisetin adamdar ishinde ómir súrgen kezde kózqarasyńnyń durys bolýy jeńil. Kem degende ózgermeıtin bir qaǵıdań bar: eldiń bári osylaı ómir súrýde. Biraq, óz ıleýińnen shyǵa qalsań, eldiń báriniń olaı turmaıtynyna kóziń jetedi.
2009 jyly men reseılikke turmysqa shyǵyp, Máskeýge kettim. Meniń kúıeýim orys boldy. Turmysqa shyqqanda men eshqandaı problema kórmedim. Biraq, jumsaqtap aıtar bolsam, qatelesken ekenmin.
Biz ártúrlimiz. Reseıde turatyn orystar «qazaqstandaǵy» orystardan basqasha.
Qysqasyn aıtsam, bizdiń otbasylyq kememiz mádenıet aıyrmashylyǵynan ekige bólindi. Bul kedergiler bitpesteı bolatyn jáne eń úlken qıyndyq meniń týystaryma qatysty boldy. Iaǵnı, ata-anama, baýyrlarym men ápkelerime kómekteskenim. Reseılikterde árkim óz otbasymen ómir súredi- kúıeýi, áıeli, balalary. Árıne, ata-analarymen aralasady, biraq araqashyqtyq saqtaýǵa tyrysady.
Bir kezderi maǵan eń jaqsy týys – óli týys degende, búkil boıymdaǵy qazaqylyǵymmen olarǵa óz oıymdy tyqpalamaq boldym. Árıne, meniń ol áreketim nátıjesiz boldy.
Máskeýlik qurbylarym kúıeýime úı jumystarymen aınalysýǵa múmkindik bermeıtinimdi kórgende meni jyndy dep ataıtyn. «Nege sen ony erkeletesiń, ol moınyńa minip alady ǵoı!»,- deıtin. Jáne týystaryma ne úshin kómektesetinimdi túsine almaıtyn.
Reseı qalalarynyń ishinde men tek Máskeýde turdym, biraq baıqaǵanym reseılik áıelder ózderine bizge qaraǵanda syılastyqpen qaraıdy. Alys týystaryn aıtpaǵanda, óz ata-analarynyń problemasyna da qatty alańdaı qoımaıdy.
Kúıeýimmen ajyrasqan kezde, máskeýlik qurbylarym: «Óziń kinálisiń, jurttyń bárin jarylqaǵansha, óz otbasyńdy oılaýyń kerek edi» dep aıtsa, qazaqtar: «Óziń kinálisiń, kúıeýińe bárin aıtyp neń bar. Úndemeı –aq kómektesýiń kerek edi!» dedi. Ekeýi de qolyńnan kelmese ne isteý kerek?
Negizinen, senim máselesi ózinshe bir úlken taqyryp. Maǵan qazaq qurbylarymnyń kópshiligi kúıeýimnen aqsha tyǵyp, oǵan aıtpaı jınaý jaıly keńes beretin. Bul men úshin durys áreket emes, senim joq jerde, eshteńe de bolmaıdy. Osylaı kúıeýimniń qarsylyǵyna qaramastan, men óz týǵandaryma kómektestim. Joǵaryda jazǵanymdaı, kóptegen týystarymdy Túrkıaǵa kóshirýimmen, kúıeýimniń «tózimin» taýystym. Aıaǵynda biz ajyrasyp tyndyq. Osydan keıin kúıeýim Máskeýge ketti, al týǵandarym menimen birge Túrkıada qaldy.
Shet elde aqsha tabý óte qıyn, ásirese áıelder úshin Túrkıada. Maǵan otbasymdy asyraý kerek bolǵandyqtan, óte qymbat, kóp nárseni talap etetin jobalarǵa kirisip kettim. Árıne, bul júkti ózim alyp aldym, eshkim menen muny ótinip suramady. Biraq, alǵan jaýapkershiligimdi tolyqtaı atqara almady, endi óz aktıvterimdi shyǵarýmen aınalysyp jatyrmyn. Otbasym tolyqtaı Qazaqstanǵa oraldy. Sóıtip «kómegimniń túbine jettim» desem de bolady.
Búgin bárin sarapqa salyp, óz ómirime basqa qyrynan qarap otyra, men senimdi túrde eshkimge kómektesýdiń keregi joq dep aıta alamyn. Tipti, eń jaqyn adamdarymyzǵa kómektese otyryp, biz olardyń ózdiginen qadam jasaýyna, damýyna múmkindik bermeımiz.
Biraz adamdar úshin óziniń qoly jetpegen nársesin moıyndaý ólimmen teń. Ásirese, qazaq qoǵamynda. Biz kóp jaǵdaıda bar nárseni asyra, ásemdep, ótirik qosyp, jaqsy kóriný úshin barymyzdy salamyz. Shyndap oılanatyn bolsaq, adamdardyń sen jaıly ne oılaıtynynyń mańyzy qansha? Jáne biz oılaryn qymbat kóretin týystarymyzdyń dál bizikindeı massa problemasy bar, olarda ózinshe bárin jyly jaýyp, jasyrýǵa tyrysady.
Jurt ne oılaıdy dep bas qatyrmaý jaǵyn reseılikterden úırendim. Bul óte paıdaly pofıgızm, nátıjesinde árkim óz ómirin súredi.
Túriktiń áıelderi múldem basqasha. Olardyń kópshiligi otbasyndaǵy róldiń klasıkalyq túrin ustanady: erkek túzde, áıel –úıde. Bul elde áıelderdiń ultyna qaramastan árdaıym aınalysatyn jumystary bar. Kópshilik túrik áıelderi aqsha tabý jaıynda bas qatyrmaıdy, olar ózderin tolyqtaı otbasyna arnaıdy.
Al, biz qazaq áıelderi...
«Bárin basqaratyn» qazaq aqsaqaldary men tátelerdiń ashýyna tıetinimdi bilemin, biraq keı faktini moıyndaýymyz kerek. Ásirese, onyń asa qarqyndy qaýpin esepke ala otyryp. Ol shyn nárse, onyń qaýiptiligi sonda bizdiń áıelderimiz áıel bolýdan qalyp, otbasynyń tiregine aınalyp barady. Baqytty bolý úshin biz qudiretti bolý kerekpiz.
90-shy jyldary men Qytaımen shekarada jumys istedim, sol kezderi Dostyq stansıasyna avtoótkel ashyldy jáne alyp-satarlar sol kezde jumys isteýge kóptep keldi. Olardyń barlyǵy Reseı men Qazaqstannan boldy. Reseılikterdiń 100% erlerden bolsa, qazaqtardan 98% áıelder boldy. Áli esimde, reseılikter qatty tańdanyp, bylaı degen: «Sizderdiń erkekterińiz qandaı adamdar, bul óte qıyn bıznes, qanshama qaýip bar, qansha aýyr zat kóterý kerek!».
Bizdiń áıelderdiń zoryǵa ala sómkelerdi súırep, perrondardan qınala tasyǵandaryn umytpaımyn. Jalǵyz, sondaı názik, sondaı kúshti, meniń týǵan, batyr qazaq qarakózderim.
Meniń anam Kók bazarda bir kezderi qytaı kıimderin satqan. Sol úshin de men bul jumystyń bar qıyndyǵyn bilemin. Bul óte aýyr, qıyn jáne áıelderge arnalmaǵan bıznes. Solardyń árqaısysy týǵan-týystary, ápke, baýyrlaryn súırep júrgender.
Meniń «qobdıshamda» kóptegen áıelderdiń túrli oqıǵalary bar, sonyń kópshiligi baqytsyzdyq týraly. Olardy tyńdaı otyryp, men únemi mynandaı oıda bolamyn «Nege bizdiń áıelder ózderine kóp jaýapkershilik alyp alady, nege biz únemi týǵandarymyzdyń problemasymen júremiz? Bul bizge qaıdan juqqan? Keshirersizder, nege biz osylaı beıshara bolyp ósemiz? Shynymende, nege ózimizdi oılamaımyz? Osynshalyq jeńildikpen ózimizdi qurban ete salamyz?»
Meniń she, munyń bári jeke baqytymyzdy oılamaǵanymyzdan. Onyń ústine, biz jeke baqyttyń ne ekenin múldem túsinbeıtin sıaqtymyz. Bizdiń bar qýanyshymyz jaqyndarymyzdyń baqytyna baılanǵan. Anamyz, balalarymyz baqytty bolsa –bizde baqyttymyz.
Jáne meniń she, biz týylǵannan ekinshi sortty ekenimizdi sezinip ósetin sıaqtymyz, sebebi bizdiń áke-sheshelerimiz úshin ul bala árdaıym birinshi kezekte. Biz ózimizdiń genderligimizdi aqtap júrgendeımiz. Bizdi jasytatyn nárse – ózimizdi kináli sezinýimiz, qyz bolyp týylǵanymyz úshin aıypty bolýymyz. Jáne osy kompleks bizde ózinen-ózi paıda bolady. Eshkim saǵan uldan kemsiń dep aıtpaıdy, biraq ómirdiń barlyq obrazy, áńgimeler, is-áreketter bala kúnimizden bizge sony sezindirip turady. Osynyń nátıjesinen bizde ózimizdi súıe almaý paıda bolǵan. Biz únemi er baladan kem emes ekenimizdi dáleldegimiz kelip, olardyń mahabbattaryn ıelenýge tyrysamyz, mine, osy kezden bastap bizdiń qurbandyq bastalady.
Meniń aralasatyn ortam óte aýqymdy, onyń ústine (áleýmettik statýs jaǵynan) dıapazony keń. Men halyqtyń ishinen shyqqan adammyn, eshqandaı parasyz, tanyssyz ózime mansap jasadym, meniń tanystarymnyń arasynda mınıstrler bolatyn bolsa, olardyń aıaǵy Kók bazarmen aıaqtalady. Jáne men qandaı keremet vıp –zalda júrmeıin, Astananyń eń qymbat meıramhanasynda bolmaıyn óziniń baqytsyzdyǵyn jasyratyn qazaq áıelderin jıi kezdestiremin.
Minsiz manıkúr, sándi fıtnes-klýb abonentteri, juma saıyn karaoke, senbi kúni sán salondary, jeksenbi «Han Shatyrǵa» baratyn astanalyq qurbylarym jáne almatylyq sán qýyp, bazar aralaıtyn, qyzmette jetistikke jetip júrgenderi – baqytsyz ómirlerine shaǵym aıtady. Turmystaǵylary kúıeýlerine, turmysta emesteri onyń joqtyǵyna, ekeýi qosylǵanda bir ýaqytta ana, áıel, otbasyn asyraýshy jan, kelin bolýdyń qandaı qıyn ekenine shaǵym aıtady.
Bizdiń elde psıhologqa barý qabyldanbaǵan, ishimizdegini aıtý úshin biz dostarymyzǵa baramyz. Bir qyzyǵy olardan eshqandaı kómek kútpeımiz, tek ishimizdegini aıtyp, jeńildep alýymyz qajet. Ol ertesi kezekti baqytty adamnyń kúlkisin kıip, ózimizdi qoǵamǵa baqytty etip kórsetýdi qaıta bastaýǵa shaǵyn daıyndyq. Bizdiń áıelder – ámbebap. Olar eń nashar oıynnyń ózinde, bet –álpetterine kúlki uıalata alady.
Sońǵy kezderi adamdardyń aaıyrmashylyǵy aldaý ónerin meńgergendikterinde ǵana ma degendi jıi oılaımyn. Bári jalǵan. Bizde bári jaqsy dep aldaımyz, óz qalaýymyzben erkindikti tańdadyq dep aldaımyz, bizdiń kúıeýlerimiz tabysyty jáne bizdi súıedi, bizde olardy súıemiz, baqyttymyz dep aldaımyz. Ótirik aıtamyz, sebebi moıyndaýǵa qorqamyz. Tipti, ózimizge de...
Baqytty qazaq áıelderi bar ekenine senimdimin, biraq olar óte az jáne baqytty ekenderin aıtýǵa asyqpaıdy. Baqyt, biletinimizdeı tynyshtyqty súıedi. Bul shyndyq ásirese qazaq qoǵamy úshin óte aktýaldy, sebebi munda basty róldi «ósek» oınaıdy.
Bizdiń mádenıet –óte qyzyq. Múmkin, jalǵyz meniń jolym bolmaǵan bolar. Biraq, bizdiń qazaqtar jınalatyn otyrysqa baryńyzshy, aıtar áńgime bir. Aıtyńyzshy, qazaq toılary men ólimderindegi áńgime sizge qyzyq boldy ma? Olar ne jaıly aıtady? Saıasat pa, mádenıet pe, ádebıet jaıly estısiz ba nemese jastar problemasy? JOQ! Bári týǵan-týys, kórshi-qolań, bálensheniń turmysqa shyqqan qyzy, túgensheniń «dókeı» kúıeý balasy...
Men úlken qyzmette istegen kezde balamdy jumysqa turǵyz deıtin ótinishter kóp túsetin. Olardyń kóbi biraz jasqa kelgen. Men áıel bola tura, ómirde óz ornymdy taptym, al olar er azamat emes pe dep tańdanatynmyn. Qazaq analary óz balalaryn sonshalyq aqtap, erkeletetini de tań qalarlyqtaı.
Men týra aıtatyn adammyn jáne olarǵa bylaı dep suraq qoıatynmyn: sizdiń 35 jastaǵy balańyz eshqaı jerde bir jyldan artyq jumys istemese, odan qandaı maman shyǵady? Sondaǵy analar: «Meniń balam jaqsy, bastyǵy jyndy ǵoı»,- degen jaýaptarymen eshteńege jetpegen «balalarynyń» rezúmelerin tyqpalaıtyn.
Balam, ulym, muragerim, urpaǵymnyń jalǵasy... «Balam, sharshadyń ǵoı, jata ber!», «Oı, balam, kerek emes, men ózim isteı salamyn»- mine bizdiń analar uldaryn osylaı mápeleıdi.
Ul bala týǵannan kóp mahabbaty ıelenedi. Ol bar úmiti men tiregi. Biraq, sol bolashaq tiregińdi sonshalyq erkeletýdiń ne keregi bar ekenin túsinbeımin? Osydan keıin mundaı erke ulǵa qandaı úmitpen qaraýǵa bolady?!
Moıyndaımyn, shet eldegi ómirden keıin ózimizdiń qazaq azamatyna turmysqa shyqqym keldi. Bir qyryq jastaǵy erkekke bes qyzdan keletin zamanda, maǵan quda túsýshiler kóp boldy. Usynylǵan kúıeý jigitterdiń ishinde jóni túzýi alys bir qudalarymyzdyń «araqtan emdelip júrgen», ınstıtýt bitirgen, biraq qazir kúzetshi bolyp júrgen uly boldy. Osy úshin sonda ınstıtýt bitirý kerek pe edi?
Qyryqqa kelgen men ol úshin laıyq partıa boldym. Kúlkili jaǵdaı.
Qanshalyq kóp nárse jasaımyz, biraq esesine qanshalyq az dúnıe alamyz. Jáne osy tepe-teńdik bizdiń analarymyzdan kele jatyr. Qazaq áıelderi baqytsyz, ózgege arnalǵan ómirdiń estafetasyn bir-birine berip, jalǵastyratyn sıaqty.
Men týǵanda anam ákeme ul týyp, jaǵa almaı qalǵany úshin qatty jylaǵan. İnim dúnıege kelgende naǵyz toı boldy. Qazir she? Men ómirde kóp nársege qol jetkizdim, meniń baýyrym eshteńe jaryta almady. Onyń munda kinási joq. Ol bizdiń qoǵamdaǵy erler kúltiniń qurbany boldy.
Bizdiń analarymyz balalarynyń baqyty úshin shyr-pyr bolady, al qyzdaryna «Sen ólmeısiń!»-deıdi. Shynynda da, biz ólmeımiz. Kerisinshe, biz oqý oqyp, qyzmet istep, úı alyp, bala taýyp, joly bolmaǵan baýyrlarymyzdyń jaǵdaıyn sheshýge kómektesemiz. Biz kópshiligimiz bir ǵana – shynaıy baqytty bolýǵa úlgermeımiz.
Siz jan-jaǵyńyzǵa qarańyzshy, kimdi kóresiz? Balasyn jalǵyz baǵyp, solardyń bolashaǵyn ǵana oılap, óz baqytyn umytqan jalǵyz basty áıeldi kóresiz. Siz joldasynan tyǵylyp, týystaryna aqsha beretin áıeldi kóresiz. Siz ózine masyl bolyp, arasynda taıaqtaıtyn kúıeýine otbasyn saqtaý úshin tózip júrgen baqytsyz jandy kóresiz.
Olardyń árqaısysy bireýdiń jasqanshaq qyzy. Olardyń árbiri óz sulýlyǵymen, ereksheligin, kúshin tanı almaǵan áıel. Jáne olardyń árbiri ózin oılamaǵan, ózin súıe almaıtyn áıel.
Men «bizdiń» áıelderdiń túrik «kúıeý balalarmen» qarym-qatynasy qalaı paıda bolatyny jaıly maqala jazyp júrdim. Sonda túriktiń jigitine shyqqysy keletin qazaq qyzdarynan ótinishter kóp túsetin. Menen kómek suraıtyndardyń kóbi aqyldy, tabysty, óz páterleri bar jandar. Sondaǵy ár áıel «sharshadym» dep shaǵym aıtady.
Ol jalǵyzdyqtan sharshaǵan, jurttyń bárine kómektesýden sharshaǵan, jumysta, úıde ózin paıdalanýshylardan sharshaǵan. Óz hanzadasyn kútýden, jynysyna qatysty ashyq dıskrımınasıadan, «avtorıteti» bar aǵa, táteleriniń, kórshileriniń pikirlerinen sharshaǵan.
Bizdiń kóp jigitter qazaq qyzdarynyń túrikke shyǵýyna qarsy jáne olardyń adresine qatysty qatty synı pikirler aıtady. Degenmen, áıel retinde men óz otandastarymdy túsinemin. Olar kóp nárseden qashýǵa umtylady. Jáne ol qazaq qorasynan qashý...
Orys tilinen aýdarǵan: Aıjan Baqdáýletqyzy
