Bul maqalada Uly Monǵol ımperıasynyń patshaıymdary bolǵan - Shyńǵysqannyń ekinshi áıeli - Qulan-Hatýn, Tóregene, Oǵýl Qaımysh qyzmetiniń tarıhnamasy zertteledi.

Baıqaldyń arǵy betindegi Merkit taıpasy Shyńǵysqannyń jyly qabaǵyna ilinbese de, Monǵol ımperıasynyń saıası tarıhynda mańyzdy ról atqardy. Bul, ásirese, erleri qyrǵynǵa ushyrasa da, monǵoldarmen saıasatyn jalǵastyrýdy toqtatpaǵan áıel adamdarǵa qatysty.

Erte orta ǵasyrlarda Merkitter dýbonyń úsh taıpasynyń arasynda atalǵan eken jáne Tyva aýmaǵynda qonys tepken. Sondyqtan, olardy ortaǵasyrlyq tývalyqtar dep ataýǵa ábden bolady. O.Mýdraktyń X ǵasyrda Saıandaǵy kóshi-qon týraly leksıasyna súıenetin bolsaq, saha tili týva-tofalar tilinen shyqqan.

Kez kelgen tarıhı shyǵarma sekildi, «Monǵoldyń qupıa shejiresiniń» (budan ári - MQSH) jaryqqa shyǵýy saıası tapsyryspen baılanysty bolýy múmkin. Bul jazba sol ýaqyttaǵy Monǵol jerinde ornaǵan saıası jaǵdaılarǵa baılanysty 1240 jyly jazylǵan (Gýmılev 1994: 223). Sonyń ishinde, bas qaharman - Temújin – Shyńǵysqannyń beınesi jaǵymsyz keıipte sýrettelgen (213-224). Sondyqtan, saıası tapsyrys retinde «Monǵoldyń qupıa shejiresi» kimge baǵyttalýy múmkin?

Kez kelgen ekzogamdyq (týystas adamdar arasynda nekege tyıym salý) rý tárizdi kóne monǵol taıpalary da kórshiles taıpalarmen nekege turǵan. Monǵoldar kórshi taıpalarmen jıi qudandaly boldy, keıde, kórshi merkit taıpasymen urlanǵan áıelder úshin soǵysqan. Nátıjesinde, merkit áıelderi hanym atanatyn, osylaısha olar Monǵol ımperıasynyń tarıhynda mańyzdy ról atqardy.

Sóıtip, Úgedeıdiń jesiri (Shyńǵysqannyń uly) Tóregene-hatýn on jyl boıy Monǵol ımperıasyn bıledi. Sonyń izimen Merkit rýynan shyqqan Oǵul Qaımysh uly ımperıanyń bıleýshisi boldy. Shyńǵys hannyń ekinshi áıeli, merkitterdiń kóshbasshysy Úısinniń qyzy Qulan-Hatýn da eleýli ról atqardy.. Olardyń saıası qyzmeti áli tarıhta keńinen zerttelgen joq.

Qaharly Shyńǵysqan Qosaı merkit taıpasyn álsiretý úshin Selenge mekenine basyp kirgen kezde,   kósemi Daıyr Úısin onyń kóńilin aýlaý úshin qyzy Qulan-Hatýndy jiberdi. (Rashıd ad-Dın, 1952: 116). Shyńǵys han Daıyr Úısin qonysyn qıratyp, áıeli Tóregeneni tartyp alyp, ony Úgedeıge syıǵa berdi.

Osylaısha, Qulan-Hatýn Shyńǵysqannyń ıeligine berildi. Tıvanenkonyń aıtýynsha, ol tańǵalarlyqtaı sulý  bolǵan jáne Shyńǵys hannyń súıikti áıelderiniń birine aınalǵan. Eliniń súıiktisi atanǵan oǵan qaza bolǵannan keıin laıyqty qurbandyq shalynyp, shamandyq qorymǵa qoıylǵan. Qulan Hatýn Shyńǵys hannyń altynshy uly Qulqannyń anasy boldy (Tıvanenko, 1998:57).

Jan Pol Rý Tóregeneniń naıman ekenin jazǵan. Ol Shyńǵysqannyń ata jaýy Toqtabektiń ulynyń áıeli bolǵan (Rý 2006: 329). Iýánshı jerinde Tóregeneni  (Týrakına - oryssha) naımachjen teginen shyqqan Lú ımperıasynyń patshaıymy dep ataıdy (Hrapachevskıı, 2005: 493) . Osylaısha, Merkit taıpasynan eki hanshaıym shyǵýy múmkin. Biri – Naıman taıpasynan shyqqan Tóregene (Doragene - monǵolsha),Toqtabektiń (Tohtoa - monǵolsha) úlken ulynyń áıeli. Ekinshisi Tóregene (Týrakına) – Daıyr-Úısinniń áıeli. Degenmen aqparat kózderi bir hanshany shatastyrady. Onyń esiminiń maǵynasyna qatysty bizge D.B.Sybıkdorjıevanyń zertteýindegi Baıkaldyń arǵy jaǵyndaǵy evenk eliniń sózinen shyqqan – týrlak, týrak («qarǵa») nusqasy kezikti. Salystyrmaly turǵyda saha tilinde týraah «qarǵa» degen maǵynany bildiredi.

Jýveınıdiń aıtýynsha, Tóregene Shaǵataı men basqa hanzadalardyń kelisimimen  patshalyqty basqarýǵa qaıtys bolǵan hannyń úlken uldarynyń anasy taǵaıyndalý kerek degen jeleýmen regenttik aldy(ýaqytsha basqarý quqyǵyna ıe boldy). Alaıda, Rashıd ad-Dın ataqqumar áıeldiń bılikti ozbyrlyqpen tartyp alǵanyn tuspaldaıdy. «Úlken uldardyń anasy bolǵan Tóregene-hatýn, bılikti qulyq-sumdyqpen, týystarynyń kelisiminsiz memlekettegi bılikti óz erkimen alyp, olarǵa syılyqtar tartý etip, qurbandyq jasaý arqyly týystaryn  óziniń jaǵyna shyǵarǵan. Sóıtip barlyǵy onyń qaramaǵyna ótip, jaqtaýshysy boldy» (Rashıd ad-Dın, 1960: 114-115).

Otandyq jáne sheteldik zertteýshiler Monǵol ımperıasynyń taǵynda otyrǵan Merkit hanshaıymdarynyń tarıhı róli týraly túrli baǵytta jazýda. Solaısha, orys ǵalymdary monǵol eńbekterin negizge ala otyryp olardyń jaǵymsyz jaqtaryn basa kórsetedi. Bir derekterde Tóregene-Hatýn Merkit taıpasynan shyqqandyǵy aıtylsa, ekinshi bir derekterde – ol Merkit taıpasynyń basshysynyń áıeli ǵana bolǵandyǵy jáne Shyńǵysqannyń Merkitterdi basyp alý kezinde tutqynǵa túsip, Shyńǵysqannyń uly Úgedeıge áıeldikke berilgeni atalady. T.I.Sultanovanyń kórsetýinshe, Tóregene usqynsyz, bıliksúıgish ári kekshil áıel bolǵan. Úgedeı hannyń kezinde ol keıbir memleket basqarýshylarǵa kóńili tolmaı, olardy jek kórgen. Jesir áıel óziniń qýlyǵy men eptiliginiń arqasynda monǵol eliniń tolyqqandy bıleýshisi bola aldy, ol ár adamǵa laıyqty óteýin berdi. Nátıjesinde regentshi hanymnyń ordasynda narazylyq jańǵyrdy( Sultanov, 2006: 41).

L.N. Gýmılev Tóregene-Hatýnnyń regenttik dáýirin áskerı partıanyń ústemdik dáýiri dep sanaıdy. Tóregene úshin opozısıanyń qoldaýyna júginbeı birneshe jylǵa shydas berýge Úgedeıden mıras bop qalǵan mura jetkilikti edi. Biraq onyń sózinshe, «Tóregene sıaqty aqymaq, nadan áıel, mundaı isten habary bolmady» (Gýmılev 1994: 171) .

A. Domanınnyń aıtýynsha, «Tóregene ımperıa aýmaǵynda da,  Mońǵol ımperıasynyń ortalyǵynda da sheksiz bılikke ıe boldy. Memlekettik isten habary joq patshaıym bılikti bulaı qoldaný arqyly Mońǵol ımperıasynyń negizderin álsiretti. Qasyna ishinde eń jaqyny sanalatyn Fatıma hanymy da bar, daıyn asqa tik qasyq, maımóńkelep kún kóretin, aıtqanyn oıyndaýǵa ázir jandaıshaptaryn jınaǵanymen Tóregene bılikti dóńgeletip kete almady. Onyń birinshi ishki saıası isteriniń biri – ımperıanyń joǵarǵy kansleri, sol dáýirdegi uly memleket qaıratkeri, ataqty Elúı Chýsaıdy qyzmetten bosatý boldy. Mahmud Ialavach syndy laýazymdy adamdar da qýyldy, olardyń ornyna patshaıymnyń aıtqanynan shyqpaıtyn, qarapaıym adamdar aýystyryldy. Shyńǵys hannyń qurǵan memlekettiń quldyrap, qulaý aldynda turǵany anyq boldy. (Domanın, 2005: 367-368)

Rashıd-ad-Dın Tóregeneniń bıliktiń basy-qasyndaǵylardy aýystyrýyna ne sebep bolǵanyn onyń kúıeýiniń el basqarǵan ýaqytta olardy jek kórgendigimen túsindiredi. Tolyqqandy bıleýshi bolǵan ýaqytta ár qaısysyna óz jazasyn berýdi qalady. Fatımanyń keńesimen Tóregene ámirler men tórelerdi aýystyryp, ornyna nadan adamdardy taǵaıyndady. Shyńǵysqannyń aǵasy Temúge Otshyǵyn kúshpen batyl qımyldap taqty tartyp alǵysy keldi. Osy maqsatpen ol kóp áskermen han ordasyna bet alady. Bul joryǵynyń áserinen monǵol áskeri men ulysynda tolqý boldy. Tóregene oǵan bul áskerı daıyndyqtyń maqsatyn bilmekke shabarman jiberedi. Otshyǵyn óz áreketine ókinip, keshirim suraıdy (Rashıd ad-Dın, 1960: 115-116).

Biraq barlyq reseılik zertteýshiler Tóregeneniń saıası qyzmeti týraly mundaı baǵamdaýlarmen kelise qoımaıdy. A.V. Tıvonenkonyń kórsetýinshe, «keıbiri ony aqymaq jáne nadan áıel dep sanaıdy, biraq onyń bul áreketi áleýmettik opozısıalyq toptarǵa degen qarsylyǵymen nemese óziniń tutqynǵa túsýi jáne merkit taıpasyna monǵoldardyń istegen qasiretin umytpaǵandyqtan dep túısindirilýi múmkin. Tipti, 1246 jyldyń tamyz aıynda uly Gýıýk (Kúıik) taqqa otyrǵan kezde de, ol monǵoldar men onyń jaqtastarynan kek alýdy toqtatpaǵan» (Tıvanenko, 1998:58).

Estigenderdiń sózine sensek, osy Tóregene uly knáz Iaroslavty ýlady degen derekter bar, ekinshi derekterde, onyń murageri Oǵul-Qaımysh Iaroslavıchterdiń uly knázdigine, sonyń ishinde Aleksandr Nevskııge quqyq bergen. Kýágerlerdiń aıtynsha, Iaroslav omyrtqasy synyp qaza tapqan. Kúshin joıý kelisimine oraı, Iaroslav Rım Papasymen jáne Lıon soborymen kelisim jasasqan. Sondyqtan Reseı ámirshileri ózderiniń ózekti saıası máselelerin sheshý úshin Qaraqorymǵa shanamen baratyn bolǵan.

Tóregeneniń uldary Kýshý men Qutan kenetten aýyryp, qaza bolady. Taq úshin kúres bastalǵanda Tóregene-hatýn óziniń nemeresi, Kýchýdyń uly, aqyldy ári meıirimdi murager hanzada Shıramýnǵa qarsy shyǵyp, zalym minezimen erekshelenetin Kúıiktiń kandıdatýrasyn qoldady. Bul óz kezeginde Qytaı ǵalymy Ge Shao-mınniń Tóregene tek Kúıiktiń ǵana anasy boldy, Úgedeıdiń uldarynyń anasy basqa áıelder degen boljamyn týǵyzdy (Sultanov, 2006: 44). Kúıik Úgedeıdiń uly emes, Merkit kóshbasshysynyń uly dep aıtýǵa da bolady. Mundaı tujyrymǵa kelýimizge «Monǵoldyń qupıa shejiresi» jazbasyndaǵy Úgedeıdiń uly týraly «shirimegen jalǵyz jumyrtqa» degen sózi áser etti.

Sheteldik zertteýshiler Tóregeneniń tarıhı portretin jaqsy sıpatta beıneleıdi. Leo de Hartog óziniń kitabynyń bir bólimin Boıl eńbekteriniń dáıeksózderinen alady «Tóregene óte aqyldy jáne kóregen áıel bolǵan» (Hartog, 2008: 238). Djon Men Tóregeneni plano Karpınımen kelise otyryp, Sorhahtanıdan da joǵary dárejeni ıelengen bılikqumar, kúshti, jalǵyz hanym dep ataıdy. Rashıd-ad-Dınnyń dálelinshe, ol «Asa sulý emes, biraq óte kúshti bolǵan». Djon Men buǵan eskertý aıta otyryp, «onyń mundaı kózqarastary ol sottalyp, qyzmetiniń izderi óshkennen keıin paıda bolǵan» deıdi (Men, 2008:37).

Leo de Hartog Tóregeneniń naıman rýynan shyqqanyn jáne monǵoldarmen shaıqasta qaza tapqan Merkit kóshbasshysynyń áıeli bolǵandyǵyn málimdeıdi. Tóregene Monǵol memleketiniń basshysy bola alatyn edi, biraq onyń kandıdatýrasyna kóptegen qarsylyqtar týdy. Ol bılikke Shaǵataıdyń kómegimen ári ózi uıymdastyrǵan qastyqtyq arqasynda keldi. Bul qýatty ári jigerli áıeldiń bar maqsaty shaqyrylǵan quryltaıda óziniń úlken uly Kúıikti bıleýshi etip tańdatý edi. Parsy tarıhshylary Djýveını men Rashıd-ad-Dın Tolýıdyń (Tóle) jesiri Sorkaktanıdi asa dáriptep, al Tóregeneni ulynyń jaǵynda bolǵany úshin jaqtyra qoımady.

Tóregene-hatýn bastapqyda qaıtys bolǵan kúıeýiniń basqarý úrdisin eń basty memlekettik erejelerdi saqtaı otyryp jalǵastyrǵan. Shyńǵys hannyń ósıetterin qatań ustanatyn Shaǵataı qaıtys bolǵannan keıin, Tóregene saıasaty kúrt ózgeredi. Ol eń aldymen jaýlary – Fatıma-hatýn men Abd ar-Rahmandy qyzmetten bosatty.  Sodan keıin Úgedeıdiń ýázirleri uıǵyr Chınkaı men horezmdik Mahmýd Ialavach aıdaýǵa jiberildi. Ol Shıremýndy han saılaý úshin shaqyrylatyn quryltaıdy barynsha keıinge kaldyrýǵa tyrysty. Kúıik ózin han etip saılaýdy keıinge qaldyrýyna baılanysty ókpesin bildirip anasynan alystap ketti. R.Iý.Pochekaev Tóregeneniń jalǵyz erligi bılikti Bórjigin rýynyń basqa atalaryna emes Shyńǵystyń bel balalarynda qaldyrýy dep esepteıdi (Pochekaev, 2006: 221).

A.A.Domanınniń aıtýynsha, Kúıik Tóregeneniń jandaıshaptary Fatıma-hatýn men Abd ar Rahmannyń sazaıyn tartqyzdy. Tóregeneniń ólimi óte jumbaq kúıde qaldy (Domanın, 2005: 369). R.P.Hrapachevskıı Tóregene men Sorhýhtanı-beginiń basqarǵan uıymdaryn toptyq jumysqa jatqyzady. Olardyń ekeýi de jarlyqtar shyǵaryp, salyq jınatty. Úgedeıdiń jarlyǵy boıynsha nemeresi Shıramýn han bolýy kerek edi, biraq Tóregene eshkimge qulaq aspastan, uly Kúıikti han etip saılady (Hrapachevskıı, 2005: 392-394).

Tóregeneniń barlyq zulymdyq áreketteri Djýveını men Rashıd-ad-Dın atty parsynyń eki tarıhshysynyń eńbekterinde sıpattaldy, biraq olar Parsy jerindegi keıingi monǵol bıleýshileriniń biri Tóle hannyń jaqtastaryna aınaldy. Olar Tóleniń jesiri Sorhahtanıdi dáriptep, Tóregenege sózben shabýyl jasaıdy (Hartog, 2008: 241).

Djek Ýezerfordtyń zerteýinde monǵoldyń erleri jańa jerdi jaýlap alýdan bosamaǵan ýaqyttarda, áıelder qaýymy ımperıany basqaratyn bolǵan.1241 jyly Úgedeı qaıtys bolǵanda onyń ornyn resmı túrde Tóregene basqan. On jyl boıy, ıaǵnı 1251 jylǵa deıin adamzat tarıhyndaǵy uly ımperıa áıelderdan quralǵan shaǵyn toptyń baqylaýynda bolǵan. Tóregene ımperıany basqardy. Erler soǵysyp júrgende, ol óziniń ózgeshe saıasatyn júrgizdi, búkil ımperıanyń kóleminde din men bilimdi qoldady, qoǵamdyq ǵımarattardy salǵyzdy. Úgedeıdiń qazasynan keıin kóp uzamaı Tóregene óz uly Kúıikti Uly Han saılaý úshin quryltaı shaqyrady. Tóregene sheteldik qurmetti qonaqtar men búkil monǵol halqy úshin ashyq is-shara ótkizedi. Tamyzda ótetin rásimge jaz boıy álemniń ár buryshynan sheteldik qonaqtar aǵylyp kelip jatty. Ámirler, ákimder patshalar men knázdar bir jolda bir-birin ıtermelep júrdi (Ýezerford, 2005: 304).

Jańa Uly Handy saılaý 2000 adam syıatyn úlken shatyr astynda ótti. Shatyr aǵash qorǵandy Úlken Ordada ornalasty. Barlyq Shyńǵysqandyqtar qatysty. Úlken ımperıanyń ár bóliginen qonaqtar jıyldy. Vasaldardyń ózderi de boldy nemese elshilerin jiberip otyrdy. Jıyn mońǵol elıtasynda áser qaldyratyndaı úlken oqıǵaǵa aınaldy (Hartog, 2008: 241-242).

Karpınıdiń kórsetýinshe, monǵoldar jaýlaǵan 2000 el men jerden elshiler keldi, olardyń arasynda Seljuqtar sultany, Grýzınder patshasy men Baǵdat halıfi boldy. Sonyń ishinde erekshe qurmetke bólengen Rım Papasynyń elshisi Karpını men orys knázi Iaroslav boldy, sebebi olardy monǵoldar tolyq jaýlap almaǵan edi. Sonymen qatar Karpını Tóregeneniń ordasyn Sır nemese Sır Orda dep ataıtyndyǵyn aıtady, bul ataý kóptegen zertteýshilerge túsiniksiz bop keldi. Sebebi monǵol tilinde osy ataýǵa uqsas sóz joq. Zertteýshilerdiń pikirinshe, arabtardyń «Mýkaddımat Al Adab» atty sózdiginde erte ǵasyrdaǵy monǵol tilindegi kereıit dıalektisinde kezdesetin «jer» sózimen «sır» sóziniń maǵynasy uqsas. Bul sóz saha tilinde de osy maǵynaǵa ıe.

Osylaısha, A.A.Domanın málimdegendeı: «Tóregeneniń umytylysy júzege asty, -  onyń tuńǵyshy Kúıik han boldy. Biraq Hansha uzaq ómir súrgen joq: úsh aıdan keıin qaıtys bolady, bul jaǵdaı kóptegen múddeli taraptardyń qatysýynsyz oryn aldy degenge sený qıyn» (Domanın, 2005: 369). Kúıik bolashaq Uly handar tek onyń otbasy músheleriniń arasynan tańdalýy kerek degen shart qoıady. Biraq 70 jasqa kelgende Kúıiktiń myqty keńesshisi Súbedeı qaıtys bolady. Leo de Hartogtyń Bretshneıder men Rene Grýssege jasaǵan siltemesine qarap, Kúıiktiń 1246 jyly eýropalyq elderge jasaǵan joryǵynan óz jerine oralǵan kezde sol jyly qaıtys bolǵanyn kóremiz (Hartog, 2008: 248).

Tóregeneniń uly Kúıik qaıtys bolǵannan keıin áıelderdiń bılikke talasy qaıta jalǵasty. Kúıiktiń jesiri, merkit taıpasynan shyqqan - Oǵul Qaımysh bılikke talasqanymen, sátsiz boldy. (Ýezerford, 2005). Óziniń jerlesteri men enesi Tóregenege qaraǵanda ol Shyńǵys handy jaqtaýshylarǵa qarsy shyǵa almaı, óz bıligin kúsheıtýge shamasy kelmedi (Pochekaev, 2006:231). R.Iý.Pokachaevtyń zertteýinshe, Oǵul-Qaımysh óz ýaqytyn saýda men baılyq jınaýǵa arnap, kúnder óte bılikti ýysynan shyǵaryp aldy.

A.A.Domanın de Oǵul-Qaımyshtyń saıasatyn synǵa alady. Úgedeılikterdiń qolynan bıliktiń ketýine «óziniń aqylynyń azdyǵynan Tóregeneniń áreketterinen jáne Sorkýktanıdiń minsiz tártibinen asyp túsken» dep Oǵul-Qaımyshty aıyptaıdy (Domanın, 2005: 371).

Jańa regentshi Oǵul hansha da óziniń buıryǵy boıynsha jańa handy saılamaq nıette boldy. Onyń tańdaýy Shıramýnǵa tústi. Biraq oǵan Tóleniń jesiri, qytaılyqtar meıirimdi, alǵyr, uly jáne qasıetti patshaıym dep baǵa bergen Sorhahtanı tosqaýyl boldy. Ol teris pıǵyldy Tóregene kezeńindegi Kúıik júrgizgen tergeýden minsiz taza abyroımen ótti (Rý, 2006:347-348).

Jańa bıleýshi Móńkeniń anasy kereıit taıpasynan shyqqan hansha Sorhahtanı-begi baqytsyz Oǵul-Qaımysh-Hatýndy qamaýdy tapsyrady. Ony jalańashtap, mazaq qylyp, kıizge orap, sol taıpadaǵy taǵy bir yqpaldy áıelmen birge sýǵa batyryp jiberedi. Olardyń otbasyndaǵy úshinshi áıeldi kórpege orap, ólim jetkenshe tepkilep, uryp-soqqan (Ýezerford, 2005: 316).

Osylaısha, Mońǵol ımperıasynda merkit taıpasynyń áıelderi úlken ról oınaǵan. «Monǵoldyń qupıa shejiresiniń» paıda bolýynyń ózi aınalasyn qorshaǵan bılik pen  ımperıanyń taqtan túsýine baılanysty qandaı da bir qupıanyń bolǵanyn kórsetedi. L.N.Gýmılevtiń aıtýynsha, «Monǵoldyń qupıa shejiresiniń» avtorynyń maqsaty «ımperıany han emes, onyń aıbyndy áskeri qurǵandyǵyn» dáleldeý bolǵan. Sondyqtan L.N.Gýmılev «Mońǵoldyń qupıa shejiresin» zertteý jáne Shyńǵysqannyń qatań tarıhı syn arqyly áleýmettik taldaýdy arttyrý máselesin kóterdi(Gýmılev, 1970: 471-472)

V. V. Ushnitsky

Derekkóz:

Gýmılev, L. N. (1994) V poıskah vymyshlennogo sarstva. SPb. : Abrıs.

Gýmılev, L. N. (1970) Taınaıa  ı ıavnaıa  ıstorıa  mongolov XII–XIII vv. // Tataro-mongoly v Azıı ı Evrope. M. : Naýka.  S. 455-474.

Domanın, A. A.  (2005) Mongolskaıa ımperıa Chıngızıdov. Chıngızhan ı ego preemnıkı. M. : ZAO Sentrpolıgraf.  

Ýezerford, Dj. (2005). Chıngısqan ı rojdenıe sovremennogo mıra.  M. : AST.

Men, Dj. (2008) Hýbılaı: Ot Ksanadý do sverhderjavy. M. : AST.

Pochekaev, R. Iý. (2006) Batyı, Han, kotoryı ne byl hanom. M. : AST ; SPb. : Evrazıa.

Rashıd-ad-Dın (1952). Sbornık letopıseı. T.I. kn.1. M. ; L. : Izd-vo AN SSSR.

Rashıd-ad-Dın (1960).  Sbornık letopıseı. T.II.  M. ; L. : Izd-vo AN SSSR.

Rý, Jan-Pol (2006). Istorıa ımperıı mongolov. Ýlan-Ýde : Izd-vo Býrátskogo gosýnıversıteta.

Sýltanov, T. I.  (2006) Chıngız-han ı Chıngızıdy. Sýdba ı vlast M. : AST.

Tıvanenko, A. V. (1998) Gıbel plemenı merkıtov.  Slúdánka. 

Hartog, Leo. (2008) Chıngısqan. Zavoevatel mıra. M. : Olımp : AST : Astrel ; Vladımır : VKT.

Hrapachevskıı, R. P. (2005) Voennaıa derjava Chıngısqana. M. : AST : LÚKS.