«Qamshy» portalynyń poshtasyna tómendegideı maqala kelip tústi. Avtor óz maqalasynda Astanada ótken Túrik kınosy aptalyǵy týrasynda qyjylyn aıtypty. Qamshy.kz saıty — erkin oı alańy, ashyq talqy minberi ekenin eskerte otyryp maqalany jarıalaýdy jón taptyq. Kelispeıtin tustaryńyz bolsa, ún qatyńyz qurmetti oqyrman!
Qazaqstan aıaǵynan tik turǵan alǵashqy jyldarda saparlaı kelgen Túrkıa prezıdenti Turǵyt Ózaldyń «birigý» týraly sózine «keshe ǵana bir aǵanyń «qamqorshylyǵynan» shyqtyq, endi óz baǵytymyzben ómir súreıik» dep aıtqan edi Nursultan Ábishuly. Bul týraly prezıdent Ulytaýdaǵy suhbatynda baıan etken bolatyn.
«Qazaq eline taǵy bir aǵanyń kerek emes ekenin aıtqan» Elbasynyń kóregen sózin alǵashqy maqalamda da qoldanǵanmyn. Taǵy da paıdalanýǵa týra kelip túr.
Táýelsizdikpen qabattasqan aptalyq
Osy aptanyń basynda, eń qasterli Táýelsizdik merekemizdiń qarsańynda Astanada Túrik kınosynyń aptalyǵy ótti. «Qazaqstannyń Táýelsizdik merekesimen» quttyqtaı keldik degen uıymdastyrýshylardyń aıtýynsha, «Túrik dúnıesi Sınemalyq birlik, odaq qurýy kerek» eken. Jón deıik, Túrki birligi degen jaqsy. Biraq, sol aptalyqty ótkizýshi túrikter kınony jeleý etip jeńine basqa birdeńe jasyra kelgen sıaqty... Osy kıno aptalyǵyna Qazaqstan telearnasy aqparattyq qoldaý kórsetkenin múlde túsine almadyq.
Saıasat soqqan rejıser
«Tańsholpanǵa» suhbat bergen túrik kınorejısser Óner Qylysh «Orta Azıa Túrkıeniń» degen sózdi qoldanady. Orta Azıada qaıdaǵy Túrkıa? Álemge Qazaqstan dep tanylǵan Táýelsiz bir eldi, táýelsiz elder ornalasqan aımaqty «Orta Azıadaǵy Túrkıa» deý – rejıserdiń pıǵylynan habar berse kerek. Ekinshiden, «Tańsholpan» júrgizýshisiniń «Táýelsizdik kúninde Qazaqstanǵa qandaı tilek aıtasyz?» degen suraǵyna jaýaby arasynda «Orta Azıa Túrikteriniń táýelsizdik alýyn qasiretpen kútken edik» deıdi. Orta Azıada jasaǵan halyqqa túrik statýsyn tańatyn ol kim?
Ózin kınorejısser retinde tanystyrǵan osy Óner beıimiz «Iassaýıǵa» arnap túsirilgen kıno joq dep baıbalam salyp júr eken. Jaı júrmeı, «Túrik ulttarynyń birlestirgen bir respýblıkasy retinde, 300 mıllıondyq Túrik respýblıkasynyń» degen sózderdi qoldanypty. Qazaqstandy Túrik respýblıkasyna qosyp jibergeni qaı sasqany? Bul Qazaqstannyń, tipti Qazaqstan ǵana emes óz egemendigi bar Ázerbaıjan, Ózbekstan, Qyrǵyzstan, Túrkimenstan sıaqty memleketterdiń konstıtýsıasyna qol suǵý!
«Sınemada yntymaqtastyq» deı kelgen ol tipti qazaqstandyq birde-bir kıno rejıserdi tanymaıtyn bolyp shyqty... Onyń ózi bolsa Wikipedia-daǵy 350 túrik kınorejısseri kirgen tizimge de iline almaǵan, Túrkıada esh tanymaldylyǵy joq bireý. Biz bolsaq ony memlekettik tele-arnamyzǵa shyǵaryp taıtańdatamyz. Onyń túsirgen fılmderi týraly izdeseńiz, 4-5 qana derekti fılmi bar. Olardyń óziniń tarıhqa, túrki birligine esh qatysy joq. Aptalyqta Astanadaǵy Jastar teatrynda kórsetilgen
«Kalandar soğuğu
Unutursam fısılda
Üç yol
Ertuğrul 1890
Patron mutlu son istiyor» sıaqty kınolar Túrkıada joǵary reıtıńke ıe bolmaǵan.
Kınony ákelgender nasıhattap júrgen «Boz Gýrd» ıdeologıasy
Hosh delik, sonymen bul kıno aptalyǵy qalaı ótti? Eń aldymen, aptalyqty Qazaqstanda ótkizgender kimder? Uıymdastyrýshylar arasynda Túrkıa mádenıet mınıstrligi, Astana elshiligi bar. Degenmen de negizgi uıymdastyrýshylary TİKA men Yerli Düşünce Derneği. TİKA – Túrkıa Premer-mınıstrine qaraıtyn Túrik yntymaqtastyǵy men úılestirý agenttigi. Bunyń janynda, Yerli Düşünce Derneği degen memlekettik emes belgisiz fond birge kelgen, uıymdastyrýshy retinde. Maǵynasyna kelsek «Túpki ıdeologıa» fondy. Bul ekeýin ne baılanystyratyny túsiniksiz?
Astanadaǵy Kıno aptalyǵynda ashylý sózin sóıleı kelgen, fondtyń qurmetti tóraǵasy, bıylǵy 29 qańtardan beri Túrkıa prezıdentiniń bas keńesshi Ialchyn Topchy(Yalçın TOPÇU). Osy kisi de basynda bolyp, Túrkıada 1992 Büyük Birlik Partisi(Uly Odaq partıasy) atty bólek partıa qurylǵan. İstiń qyzyǵy sol, osy túrikshil partıa Qazaqstanda tyıym salynǵan «Boz Gýrd» (Bozqurt) ıdeıasyn da nasıhattaýshy(bul 1948 jyly Túrkıada paıda bolǵan radıkaldy pantúrkilerdiń áskerı uıymy). Onyń bir dáleli retinde ádil Ahmetovti ortaǵa alyp sýretke túsken rejıser men Bozqurt belgisin saýsaqtarymen aıshyqtap turǵan túrik azamatynyń estelik fotosyn aıtsaq ta jetkilikti.
Yerli Düşünce Derneği-nde bolsa ózi týraly aqparatynda «Ult degenimiz shekaramen shektelmeıdi, Islam mádenıetin ustanatyn barsha adam bir halyq, bir ult bolyp sanalady» dep jazylǵan.
Kınoǵa búrkengen ıdeologıa
Fılmniń ashylýynda sóılegen sózder túgeldeı fılmge qatyssyz, saıası boldy.
«Qazaqstandyq baýyrlarymyz da bilsin, olardyń qolyna tiken kirse, Ankara júreginde seziledi» dep tátti sózder aıtqanymen, Ialchyn Topchy Túrkıadaǵy terror, Sırıa shıelenisi sıaqty máselelerdi de aıtyp, «Zalym Asad» sıaqty sózderdi qoldandy.
Tipti, fılm aptalyǵy Túrkıada 15 shildede bolǵan jaǵdaıǵa baılanysty derekti kınomen ashyldy. Fetýllah Gúlendi álem aldynda qaralap, áli dáleldeı almaǵan Túrkıa bıliginiń bul ıdeıasyn Qazaqstan Táýelsizdigine tartýymyz dep alyp kelýiniń ózi kúlkili hám túsiniksiz.
Bular nege kele sap kınosyn kórsetip ketpeıdi. Asadty aıtady, saıasatty aıtady? Saıasattyń óz minberi bar emes pa? Saıasatty kınoteatrda talqylaǵandy qaıdan kórdik? Tipti, sol sası jaǵdaıdy bular aıtpasa biz bilmeımiz be?
Qazaqstannyń memlekettik tiline múlde qurmet kórsetilmedi
Kórermen kózqarasymen ǵana qaraǵanda kıno aptalyqtyń kóńilimnen shyqpaǵanyn aıtaıyn. Fılmderdiń atyn ǵana qazaqshalap kelgenimen kórermenge oryssha sýbtıtrmen túrik tilinde zorlap kórsetkendeı boldy. Qazaqstanǵa kelgen túrik qazaqshany qaqpasa da oryssha birdeńe úırenip keledi, bizge nege osylar «orys tildi» dep qaraıdy? Álde SSSR-diń bodany bolǵan el Orys tiliniń quly dep oılaı ma? «Tilimiz bir, dinimiz bir, bir ultpyz deıtini» qaıda qalady osyndaıda?! Qazaq tiline aýdarylmaǵan fılm aptalyǵyn ótkizý – túrik tilin túsinseń de túsinesiń, túsinbeseń de túsinesiń degen emeýrin emes pe?
Túrkıada qazaq tilin «Qazaq túrikshesi» dep atap alǵan. Kópe-kórneý ata zańymyzǵa osylaı qol suǵyp otyr. Bizdiń ǵana emes basqa qyrǵyz, noǵaı, tatar tili degenniń bárine «qyrǵyz túrikshesi, noǵaı túrikshesi, tatar túrikshesi» degen jamaý qosyp alǵan. Qazaq tili de túrikshe bolsa, tatar tili de túrikshe bolsa jerimizge taırańdap kelip nege sol «qazaq túrikshesinde» sóılemeısiń Anadolydan kelgen azamat-aý?! Sóıleı almaısyń, sebebi qazaq tili seniń túriksheń emes! Ol Qazaq tili! Ony qurmetteýge tıissiń! Qurmetteı almasań «baýyrmyn, týyspyn» dep maımóńkelegeniń ne kerek? Qazaq tilin syılamaıtyn ózge ult ókilderinen, basqa shet memleketten paryǵyń joq, dárejeń artyq emes.
Túrkıada jasalyp júrgen Qazaqstan propagandasy
Joǵaryda Túrkıada Qazaq tilin – qazaq túrikshesi dep oqytyp júr dedik. Al, qazaq ultyn qazaq túrigi dep júr. Bizdiń asylymyz saq, ǵun, túrki xalyqtarynyń biri ekeni ras. Kezinde Túrik qaǵanaty qurylǵan topyraqta túletip Qazaq handyǵyn, Qazaq respýblıkasyn qurdyq! Biraq, 8 ǵasyr Osmanly dep atalyp kelip, Atatúrik atategin túzetip, endi ǵana Túrik dep atalǵan osy ult ózderin búkil Túrki áleminiń qojasy, aǵasy, kósemi, basshysy sezinetini qalaı? Olardyń bar artyqshylyǵy qaǵanat qurǵan babalarymyzdyń atyn ıelengeni ǵana.
Túrkıa qazir Qazaqstandy óziniń saıası propogandasyna qoldana bastady. Mysaly áleýmettik jelide habar taratqan myna top 24-inshi jeltoqsanda Úkimettik emes uıymdar men eriktiler jınalyp Ystambul Beshiktashtaǵy sheıitter tóbesine 7 memleketimizdiń(memlekettiń dep emes, ózderine menshiktep tur) týyn tigip, qurmet kórsetemiz» deıdi.
1. Qazaqstandy menshiktep alýy múldem keshirilmeıdi.
2. Túrkıa bıligi de osyndaı sharalarda, ózderi narazy bolǵan eldiń elshiligine, Sırıadaǵy máselelerge qatysty 7 túrki tektes eldiń týyn kóterip jetip baratyndy shyǵardy sońǵy kezde. Qudaı-aý, óz memleketińdegi máseleńde Qazaqstan bıliginiń habarynsyz, ruqsatynsyz memlekettik týyn nege paıdalanasyń? Barlyq elmen dıplomatıalyq dos memleket Qazaqstan atyn nege saıası maqsatqa qoldanasyń? Bizdiń jalaýdy qoldaný Qazaqstandy provokasıaǵa soǵý. Qazaqstan soǵystarǵa Túrkıany ıtermelep otyrǵan joq. Qazaqtyń týyn ońdy soldy qoldanyp júrýi úlken saıası másele! Ne úshin bul ıdeologıaǵa bizdiń memleket kóz jumyp otyr? Oǵan siz jaýap berińiz qadirli oqyrmanym!
Sóz júzindegi baýyrlastyq
Baýyrlaspyz, Týystaspyz, tilimiz bir dep urandata berýdiń nendeı qajeti bar? Shyndyǵyna keler bolsaq, týystas bolsań Qazaqstannyń asharshylyq jyldarynda qaıda boldyń? Jeltoqsanynda qaıda boldyń? Bizge qıyn kúnderimizde kerek bolmaǵan túrik birligi táýelsiz el bolyp, shańyraq kótergenimizde nege kerek? Ol maqsat Qazaqtyń munaıyn bólise sorý, dalasyn bólise jaılaý bolsa Túrik birligi de, Orys birligi de Qazaqstan úshin kerek emes. Qazaqstan úshin terezesi teń, terıtorıalyq tutastyǵyna qurmet kórsetetin dıplomatıalyq dos el ǵana kerek! 300 jyl boıyn oryspen qyrqysyp osynaý topyraqty saqtap qalǵanda jat jurttyqtar kelip emin-erkin jaılasyn dedik pe?!
Biz, Túrkıanyń Qazaqstanǵa saıasatynyń kúmándi astary týraly maqalamyzda da keltirilgen derekti taǵy eske sala keteıik. Buǵan deıin Qazaqstanǵa kelgen Túrik elshileriniń birde biri qazaqsha sóılemeı ketken. Bıyl ǵana Nevzat Ýıanyk Qazaqstandy qazaq tilinde merekemen quttyqtady.
«Táýelsizdikterińdi alǵashqy bolyp moıyndadyq» dep jıi qaıtalatyn baýyrlas aǵaıyndar Qazaq memleketine degen syılastyǵyn isimen anyq dáleldep júrgen joq. Túrkıa-Qazaqstan arasyndaǵy áýe reısterinde de áli kúnge qazaq tili emes orys tili qoldanylady. Tek qana til jaǵynan týysqandyǵy bolmasa basqa týysqandyǵy bilinbegen Túrkıa ǵoı. Tipti túrlik, salttyq, mádenıettik jaǵynan da alshaq turǵan Túrkıa sol tilimizge de qurmet etpeı tur. Osy kıno patalyǵynda akterlermen kezdesý kezinde de túriksheden orysshaǵa aýdarma jasamaq bolǵanda kórermender qarsy bolǵan soń ǵana qazaqshaǵa aýdarma jasady. Fılmderdiń sýbtıtri nege oryssha ekenin surasaq «Astana oryssha sóıleıdi. Bul Shymkent emes» deıdi uıymdastyrýshy túrik azamaty.
Men Ysmaıyl Ǵaspyralynyń: «Tilde, pikirde, iste birlik» degen sózin naqty maǵynasynda túsinetin jan retinde túrik aǵaıyndardy, memleketin, mádenıetin, tilin qalaı syılasaq olardan da sondaı syılastyqty talap etetinimdi aıtqym keledi. Al bizge Taıaý Shyǵystyń ıdeologıasy kerek emes. Ol kelse terorızm de, din de bári de keledi. Biz kóshpendi halyqtyń urpaǵymyz, áli de mal órgizip, jaz jaılaýǵa kóship-qonyp júrmiz. Abylaısha aıtsaq, «Altaı men Atyraýdyń arasyndaǵy Ulan ǵaıyr alqap - kóshpendi qazaq jurtynyń baǵzydan beri irge tepken Ata qonysy.
Ágárákı...
Ertúrik Shyntúrik
