Cenator Darhan Qaletaevtyń oıynsha parlament jańa zańǵa qatysty dúrlikken halyqty qabyldaıtyn jáne pikirin tyńdaıtyn alańǵa aınalý kerek.
Qoǵamdyq saraptama kásibı dengeıge shyǵý qajet. Al bılik kez-kelgen ıdeıany qarapaıym taýar sekildi qoǵamǵa ol ne úshin paıdaly ekenin túsindirýi kerek. Darhan Qaletaev saıası marketıń, jaýapsyz elıta men túrmege ne úshin barǵanyn aıtyp berdi dep jazady caravan.kz.
Senattaǵy jumysyńyzdan alǵan alǵashqy áserińiz qandaı?
Meni senator etip taǵaıyndaǵan elbasyna rızashylyǵymdy bildirgim keledi. Jumys pen mansap boıynsha joly bolǵan adammyn. Jas kezimde Prezıdent Ákimshiligine kelip, PÁ basshysynyń orynbasary qyzmetine deıin kóterildim. Basqarýshy partıa basshysynyń orynbasary qyzmetin atqardym. 7 jyl «Samuryq-Qazynada» - qazaqstandyq ekonomıka júıesindegi flagmanynda jumys istedim. Jas kezimde jaýapty qyzmetter atqara aldym. Endi mine senattamyn.
Qoǵamdyq saraptama qajet
Shýly kóshi-qon zańyn qabyldaǵanda senatorlar onyń saldaryn nelikten aldyn-ala oılastyrmady? Bul qujatqa qajetti normatıvti-quqyqtyq aktter qosymshasy jáne qajetti aqparattyq qoldaý bolmasa ony qalaı maquldady?
Jumys toby men palata otyrysynda depýtattarda, memlekettik qurylymdar bul zańdy júzege asyrýǵa daıyn ba degen suraqtar týyndady. 100% daıyn degen jaýap boldy. Biraq odan keıin qıyndyqtar týyndady.
Buǵan zań jobasynyń sapasyz zańgerlik saraptamasy sebep pe?
Múmkin. Biraq zańnyń mańyzdy kásibı saraptamasynan bólek, qoǵamdyq saraptama da bolý kerek. Jer, tirkeý týraly zańdy alsaq ta...Qazir biz bas qatyryp otyrmyz. Sol kezde qoǵam belsendileri qaıda boldy? Olar talqylaýǵa qatysty ǵoı.
Belsendiler, pikiri tıisti jerge jetpedi degen oıda...
Múmkin. Biraq óz pikirińdi estirtýdiń túrli joldary bar jáne ony paıdalaný kerek. Máselen, parlament palatasyna, elbasyna degendeı. Óz pozısıańdy dáleldep úırený kerek.
Ókinishke oraı, qoǵamdyq saraptama mehanızmi bizde áli óńdelmegen. Prosesti basqarýdyń naqty qurylymy joq. Azamattyq aláns tolyqqandy jumys istep otyrǵan joq. Ol qazir qaıda? Eshkim bilmeıdi. Ol memlekettik emes uıymdarǵa arnalǵan óte úlken alań ,bola alýshy edi ǵoı! Qazaqstannyń halyqtar Assambleıasy – alań. Saıası partıa – alań. Kásipodaq – alań. Osy ınstıtýttar arqyly bılik qoǵammen dıalog júrgize alady. Biraq ókinishke oraı ol da óz múmkindigin tıimdi paıdalanyp otyrǵan joq. Bul onyń kásibıligine qatysty suraq.
Bılik iske asyrǵysy keletin kez-kelgen ıdeıa – satylýy tıis taýar. Iaǵnı másele saıası marketıń týraly. Jańashyldyq qoǵam úshin qandaı paıda alyp keletinin túsindirý kerek. Sonda halyq ony qoldaıdy. Qoǵam bizde belsendi jáne ony jaqsy jaqqa qaraı burý kerek.
Petısıa pikirin jetkizýdiń joly
Qazir petısıaǵa qol qoıý kerek. Osy kúnderi meniń áripteserim BAQ týraly Zańdaǵy ózgeristerge baılanysty qarsy petısıaǵa qol qoıýda. Parlamentke úndeýler qanshalyqty jıi kelip túsedi jáne onyń tıimdiligine senesiz be?
Bálkim bul petısıalar májiliske túsetin shyǵar? Siz qazir BAQ qarsy Zań petısıasy týraly aıtyp jatyrsyz. Al ondaı qujat bar ekenin men sizden birinshi ret estip otyrmyn. Turǵylyqty jeri boıynsha tirkelýge petısıa bolǵany esimde. Biraq oǵan qansha adam qol qoıdy jáne ol qazir qaıda? Ony kim qarady? Qaıtalap aıtamyn qoǵamdyq pikirdi zertteý bizde aqsap tur.
Parlament úndeýlerdi biriktiretin ortalyqqa aınala ala ma? Birikken palatalar otyrysynda, myńdaǵan qazaqstandyqtar qol qoıǵan petısıalardy qaraýǵa qajettilik pen múmkindik bar ma?
Parlamenttiń oǵan múmkindigi bar jáne petısıalardy qarastyrýy qajet. Sebebi ony halyq saılaıdy. Sondyqtan halyqtyń pikiri eskerilý kerek. Biraq óńdeýshi de jańa zańdy qabyldaýdy usynǵanda onyń artynsha qanaı prosester bolatynyn túsiný kerek jáne oǵan jaýapty ekenin sezinýi qajet.
Kishigirim mysal. Jaqynda men qatań túzetý mekemesine bardym. Sonyń aldynda ǵana biz raqymshylyq týraly zańdy qabyldadyq. Jazasyn óteýshilerdiń oǵan kózqarasyn bilgim keldi. Sol mekemedegi 600 jazasyn óteýshiniń tek ekeýi ǵana raqymshylyqqa ilindi. Probasıa zańy týraly bizge túrme basshylyǵy aıtyp berdi. Jazasyn óteýshiniń erkindiktegi ómirge beıimdelýi úshin túrmedegi sońǵy jylynda oǵan jaqsy jaǵdaı jasaý kerek. Bólek jatyn oryn, jumysqa ornalasýy úshin kýrstarǵa qatysýy qajet. Alaıda oǵan qarajat qarastyrylmaǵan.
Iaǵnı, İİM zańdy usyndy. Al ony qarjylandyrýyn oılastyrmady. Sondyqtan bul zań belgili dárejede jumys istemeıdi. Endi İİM atalmysh zańnyń negizgi oryndaýshysy bolǵannan keıin qarjylyq bazany oılastyrýy kerek. Búdjet qaıta qaralatyn bolady. Bul jerde jaýapkershilik týraly másele qaıta týyndaıdy. Al ol jaǵy ázirshe aqsap tur. Bizdiń sheneýnikter jaýapkershilikti arqalaǵysy kelmeıdi.
Qarjy jumsaldy, al nátıje joq
Memlekettik baǵdarlamalardy alaıyq. Búdjettegi aqshany qalaı bolsa, solaı jumsalǵanyna kim jaýapty?
Kelisemin. Naqty aımaqtar boıynsha mysal keltirgim kelmeıdi. Jalpylama ol bylaı: bir ákim birneshe nysannyń qurylysyn bastaıdy. Sosyn ákim ózgeredi. Ol nysandardy tastap, basqasyn bastaıdy. Bir aýdanda 46 qurylysy bitpegen mektep, balabaqsha jáne t.b ǵımarattar bar. Jańa basshy bul qurylystardyń barlyǵyn toqtatyp, jańasyn bastaıdy. Memlekettik baǵdarlama boıynsha da solaı. Aqshany jumsady, nátıje bolmady.
Memlekettik baǵdarlamalardyń tıimdiligin úkimet pen Prezıdent Ákimshiligi baǵalaıdy. Alaıda bul týraly aqparat múldem joq. Al memlekettik organdardardyń tıimdilik baǵasyn jarıalaýǵa mindetti emes. Osyny ózgertýge bola ma?
Qarjyny talqylaǵan ýaqytta osy suraqty qazirgi qarjy mınıstri Baqyt Sultanovqa qoıǵanmyn. Bizde nátıjege negizdelgen búdjet sekildi túsinik bar. Kóptegen búdjetti baǵdarlama bar. Al ár baǵdarlamany baǵalaýǵa ıdealdy krıterııler joq. Sonda maǵan ár mınıstrlikte ındıkatıvti baǵdarlama baryn jáne onyń saıtta jarıalanǵany aıtyldy. Men birneshe mınıstrliktiń saıtyna kirdim, biraq anyq eshteńe taba almadym.
Úkimet memlekettik organdar arqyly memlekettik baǵdarlamalardyń tıimdiligin baǵalaıdy. Sizdiń oıyńyzsha, táýelsiz halyqaralyq uıymdar osyndaı saraptamamen aınalysýy qajet pe?
Ózderi óńdep, ózderi júzege asyrǵanda jáne onyń tıimdiligin ózderi baǵalaǵan ýaqytta múddeler qaıshylyǵy bolady. Biraq halyqaralyq baǵalaý bul úlken qarajat. Halyqaralyq keńesshiler óte qymbatqa túsetinin eskerý kerek. Meniń oıymsha ýákilettilikti bólgende, bul tıimdilikti baǵalaý fýnksıasy parlamentte bolýy múmkin. Májilis premerdi de, úkimetti de jáne búdjetti de baqylaıtyn bolady.
Depýtattar qarjylyq máselelerin qanshalyqty tereń meńgergen?
Osyndaı suraqtar týmasy úshin, Esep komıteti parlamentke baǵynyshty bolý kerek. Ol baıandamalardy daıyndaıdy. Al parlamenttiń maqsaty ony baqylaý. Qazir jaǵdaı qalaı? Esep komıteti qarjynyń durys qoldanylmaǵany jazylǵan esepti kórsetedi. Al jazyqty mınıstrlik aqtalýǵa tyrysady. Tekserý bolǵan organda talas bastalady. Olar qarjynyń tıimdi paıdalanylmaǵanyn dáleldeýge tyrysady. Qarsy tarap barlyǵy durys bolǵanyn aıtady. Keıde tekserilgen organ óziniń durystyǵyn dáleldep jatady. Sonda Esep komıtetindegi adamdar qanshalyqty kásibı túrde jumys istep jatyr? Tekseretin esep komıtetiniń adamdary paramen ustalyp jatqan jaǵdaılar boldy.
Depýtattardyń biliktiligi týraly suraq týyndaıdy. Barlyq nársede bilikti bolý múmkin emes. Ózim týraly aıtaıyn. Men senatqa jaqynda ǵana keldim. Kóptegen zań shyǵarýǵa qatysty suraqtardyń barlyǵyn áli bile bermeımin. Alaıda zań jobalarynyń negizin túsiný úshin kóp oqýǵa tyrysamyn jáne adamdardyń pikirine qulaq asýǵa tyrysamyn.
Jaýapkershilik saıası básekelestikti boljaıdy
Sizdi ne tolǵandyrady?
Elıta sheshim qabyldap, ol úshin jaýapkershilikti artýdy úırený kerek. Jaqynda prezıdent ne týraly aıtqany esińizde me? Barlyq mańyzdy sheshimderdi onyń moınyna ilýge tyrysady. Barlyq máselelerdi prezıdentpen kelisedi. Barlyǵyn elbasynyń tapsyrmasymen jasaıdy. Iaǵnı adamdar bılikte bolǵysy keledi. Alaıda ózine jaýapkershilikti alǵysy kelmeıdi. Nege ekenin bilesiz be? Sebebi jaýapkershilik degenimiz saıası básekelestik. Sapaly jumys isteı alasyń ba, Qosh keldiń! Qolyńnan kelmeı me basqa ispen aınalys. Qolynan is keletin adamǵa jol ber.
Aýdarǵan: Ásem Álmuhanbet
