Aıtys — Búgingi kúnniń rýhanı, mádenı, aqparatty qajettiligin óteıtin, ári ult ereksheligin tanytýshy, álem elderinen daralaýshy, ulttyń ustyn genimen órbigen, ult genofondondynyń aıryqsha kórinisin aıǵaqtaýshy óner. Dál qazirgi ýaqytpen baǵdarlasaq, qazaq halqynyń aıtys óneri HHİ ǵasyrǵa aıaq basqanda óz qundylyǵyn joımaı, kerisinshe jandanyp keledi. Birde ol jankeshti mesenattardyń, demeýshilerdiń qamqorlyǵymen ómir súrip, ókimettiń kem-ketigin synaýshy, túzetýshi, opozısıalyq kúshke ıe, demokratıanyń jarqyn kórinisi esebinde kórindi. Endi birde ózi tyıym salǵan bıliktiń pıaryn jaqsartyp, halyqqa jasalynyp jatqan oń isterdi jarnamalaýshy, qol shoqpary retinde halyq pen bılik arasyndaǵy baılanysty jaqsartýshy, jandandyrýshy, baǵalaýshy, ári turaqtylyq pen tynyshtyqty ornatýshy qyzmetterimen de erekshelendi. "Naǵyz qazaq mádenıeti" atalǵan aıtystyń búgingi jaı-kúıi qandaı? Aıtys óleńderi ǵylymı, áleýmettik zertteýlerdiń nysanyna aınaldy ma? Aıtys pen dinniń qandaı baılanysy bar? Osy suraqtar tóńireginde QR Eńbek sińirgen qaıratkeri, M.Maqataev atyndaǵy syılyqtyń eki márte ıegeri, "Qurmet" ordenimen marapattalǵan, Qazaqstan aıtys aqyndary men jyrshy-termeshilerdiń halyqaralyq odaǵynyń tóraǵasy, aqyn Júrsin Erman aǵamyzben suhbattasýdy jón sanadyq deıdi "Qazaqstan-zaman" gazeti.

Aıtys IýNESKO-nyń tizimine endi. Biraq…

— Qazaǵymnyń arasynda aıtys ónerin zerttegen ǵalymdar kóp qoı. Jaqynda 2009 jyly bizdiń aıtystan ǵylymı dısertasıa qorǵaǵan amerıkalyq bir zertteýshiniń eńbegin qaradym. Ol dısertasıasyn Orazaly Dosbosynovtyń qurmetine arnapty. Sol ǵalym aıtysqa «naǵyz qazaq mádenıeti» dep baǵa beripti. Jalpy, qazaq mádenıetiniń búgingi haline qysqasha toqtalsańyz.
— Búgingi hali paradoks! Aıtysty IýNESKO-nyń materıaldyq emes muralar tizimine engizdik. Keshe ǵana radıodan halyqaralyq qorǵaýǵa alyndy dep aıtyp jatyr, ıaǵnı aıtysymyz zańmen qorǵalady. Byltyr respýblıka boıynsha 13 aıtys ótkizdik. Sonyń bireýi ǵana (Almatyda ótken Naýryz aıtysy) teledıdardan kórsetildi. Qalǵan 12-si esh jerden kórsetilgen joq. Kórsetemiz dep túsirip alady da, kórsetilmeıdi, sebebin bilmeımin. Qaıta qazir aıtystarymyzǵa áleýmettik jeliler jaqsy boldy. Byltyr jeltoqsan aıynda aýrýhanadan shyǵa salysymmen, áleýmettik jeli arqyly Imanǵalı Tasmaǵambetovke hat jazdym. Ony jazǵan sebebim, ótken jyly Respýblıka saraıynda qorytyndy aıtys «Altyn dombyrany» ótkizdik. Buǵan jyldyń eń úzdik jáne júldeger aqyndary qatysyp, «Altyn dombyrany» Muhtar Nıazov jeńip aldy ǵoı, eń jamany sony kórsetýge yqylasty telearna tabylmady. Aıtystyń negizgi demeýshisi ákimshilik boldy. Aqyr aıaǵynda Almaty qalasy ákiminiń orynbasary Arman Orazbaıuly Qyryqbaev «Eýrazıa» arnasynyń dırektorymen sóılesip, kórsetetin bolyp edi, biraq olar ýádelerinde turmady. Onyń ishinde bas buzatyn sóz de joq. Aqyndar qazir saýatty, ne aıtý kerek ekenin jaqsy biledi. Kórsetpeı, tyıym salǵan saıyn oǵan halyq qumarta beredi. Qanshama ý da shý áńgime boldy. Men Imanǵalıǵa jetpeı qala ma dep, sol hattyń kóshirmesin Úkimet basshysy Baqytjan Saǵyntaevqa da jiberdim. Sodan soń azdap qozǵalys boldy, maǵan mınıstrlikten qońyraý shalyp, qandaı kómek qajet, ne suraısyzdar dedi. Sosyn men bizge ne qajet ekenin jazyp ta berdim. Aıtys aqyndary men jyrshy-termeshilerdiń halyqaralyq odaǵynyń qurylǵanyna 5-6 jyl boldy. Ol odaqqa úkimettik emes uıym retinde áýeli kómek berildi. Bir jyldan keıin ol toqtap qaldy. Odaq áreń kúnin kórip otyr, birinshiden. Ekinshiden, hat jazǵan sebebim IýNESKO-ǵa tirkelgen sertıfıkatty ákelip, Astanaǵa tapsyrý saltanaty boldy. Odaqtan bir adam shaqyrylmady. Nege? Úshinshiden, táýelsizdiktiń 25 jyldyǵynda 25 myń adamǵa «Táýelsizdiktiń 25 jyldyǵy» medali berildi. Sodan sólkebaı bir aıtys aqynyna buıyrmady. Jyl saıyn Odaqqa biz marapattaýǵa aıtysker aqyndardy usynamyz. Qazaqtyń qaıratker aqyndary bar. Men «Eńbegi sińgen qaıratker» ataǵyna Bekarys Shoıbekovty jyl saıyn usynamyn. Mınıstrliktiń ózi beretin «Mádenıet salasynyń úzdigi» tósbelgisi bar, ol da aqyndarymyzǵa berilmeıdi. Ne medal berilmeıdi, ne Prezıdenttiń memlekettik stıpendıasy berilmeıdi. Uıat qoı endi! Tyńdańyzdar, teledıdardan kórsetińizder, halyqqa jetkizińizder dep te jazdym. Sonyń bárine eshkim selk etpeıdi. Qaıta Almaty qalasynyń ákimi Baýyrjan Baıbek bizdiń usynysymyzdy eskerip, «Alataý» deıtin dástúrli óner teatry ashyldy byltyr, sonyń bir buryshyn bizge berdi. Aqyn degen shtatpen 7-8 oryn berdi. Qazir 5 adam jumys istep jatyrmyz. Azǵantaı bolsa da sep qoı.

— Birneshe jyl buryn bergen suhbatyńyzda «Sharıpanyń shlagbaýmy kedergi keltirip tur» depsiz. 10 jyldan beri sol shlagbaýmnyń alynbaǵany ma?
— «Sharıpanyń shlagbaýmy» qazir jabylyp qaldy. Olaı deıtin sebebim, telearnadan bergen kezde montajdaıdy. Sol kezde qıt etken sózdiń bárin kesedi, qıady. Sen aqyn bolsań, seniń jasaǵan shabýylyńdy bermeıdi de, jaýabynan birdeńeni beredi. Ony eshkim túsinbeıdi. Mysaly, byltyr Rústem men Iranǵaıyp aıtysqan-dy. Rústem biraz oryssha aıtyp jiberdi. Soǵan Iranǵaıyp jaýap bergende «eı, mynaý oryssha aıtqanǵa joǵary upaı beresiń, qazaqsha aıtqan maǵan tómen upaı beresiń» dep aıtty. Qazylar oǵan 1 upaı tómen berip qoıǵan ǵoı. Al ony kesip tastaǵan, sol jerde túsiniksiz bolyp qaldy. Jurt mynaý ne aıtyp otyr dep oılaıdy ǵoı. Bir kezderi montajǵa durys adamdy otyrǵyzaıyq dep, Talant Arynǵalıdy jumysqa alǵan bolatyn. Onyń aıaǵy qurdym boldy, «Qazaqstan» arnasynyń basshylary aýysyp ketti.

Sheneýnikter Elbasynyń saıasatyn nasıhattaýǵa qarsy ǵoı dep oılaımyn

— Aıtys bir kezderi jabylyp qalyp, 2010 jyly qaıta ashyldy. Ol kezde Qazaqstan EQYU-ni ótkizdi. Soǵan oraı aıtys uıymdastyrylyp, bastan-aıaq EQYU Qazaqstannyń jetistigi retinde nasıhattaldy. Jalpy, EQYU sekildi sharany nege Úkimet aıtys arqyly nasıhattaǵysy keldi?
— Aıtys birneshe ret jabyldy. 2012 jyly jabylǵanynda, bizdegi opozısıa basshysy Jarmahan Tuıaqbaıǵa, onyń aldynda Bolat Ábilovke de «myna aıtysty sender paıdalanbaısyńdar ma, halyqtyń sózin jetkizý kerek qoı» dedim. Olar ondaı iske barmady. Jalǵyz M.Áblázov qana Anglıada otyryp «aıtysty bizge ber, biz kórseteıik, qarjy bóleıik» dedi. Oılana kele qısynyn taba almadyq. Aıtysta biz memlekettiń qurylymyn qırataıyq demeımiz, ult arazdyǵyn qozdyrmaımyz. Biraq myna jas memlekettiń basynda problemalar tolyp jatyr. Aıtystyń mindeti sony jetkizip, halyqtyń ortasyna oı tastaý ǵoı. Osyny tıimdi paıdalanýǵa bolady dep oılaımyn. Halyq aıtysty kóredi, suranys bar. Osyny «Nur Otan» partıasy túsingen bolýy kerek, bizdi qanatynyń astyna alyp, arbasyna jegip kele jatqanyna 4-5 jyl boldy. Bılik aıtys sóziniń halyqqa ótetinin túsindi. Sol arqyly EQYU-ni nemese EKSPO-ny nasıhattata ma, ýnıversıadany ma, áıteýir qoldap jatyr. Biraq 12 aıtys telearnada kórsetilmegen soń, men mynandaı oıǵa keldim. Bul aıtystarda Elbasynyń júrgizip otyrǵan saıasaty qalaıda nasıhattalady. «Máńgilik el» saıasaty, damyǵan 30 eldiń qataryna kirý, ult bolyp uıysaıyq t.b. taqyryptarda oı qozǵalady. Sol nege berilmeıdi? Demek, aıtysty nasıhattaıtyn jerlerde otyrǵan kishkene-kishkene sheneýnikter Elbasynyń saıasatyn nasıhattaýǵa qarsy ǵoı dep oılaımyn. Sol kúshter «Nur Otannan» da yqpaldy bolyp tur. İstiń aldyn jaýyp tastaıtyn solar bolsa kerek. Bul — eń negizgi nusqam. Ekinshiden, aıtysty anaý birinshi bıliktegiler japtyryp jatqan joq, bergi jaǵynda otyrǵan shaǵyn sheneýnikter. Aıtystyń ústinde birdeńe aıtylyp ketse «mynany nege aıtqyzdyń, biz bálege qalamyz» deıdi de, ózderiniń otyrǵan jerlerin qorǵap, aıtystyń aldyn jaýyp otyr. Byltyr 6 shildede Kongres-holda Astana qalasy ákimdigimen birlesip aıtys ótkizdik. Astana qalasy ákiminiń orynbasary Amanshaevty istiń basy-qasynda otyryp, aıaǵynda júldeni tapsyr dep jiberdi. «Nur Otan» partıasynyń hatshysy Qanybek Jumashev aıtysqa baryp qatysyp, tıisti sózin sóılep, júlde tapsyrdy. Ol jer máselesiniń ýshyǵyp turǵan kezi edi. Komısıa quryldy, moratorıı jarıalandy. Jer máselesi týraly bir aqyn qattyraq aıtyp-aıtyp jiberdi. Sol kezde eki bastyq esikten tura qashty. Amanshaev myrza syrtqa shyǵyp, maǵan qońyraý shalyp: «Mynaý ne bále, toqtat mundaı aıtysty!» — deıdi. «Sender qashyp tursańdar, kete berińder, qazir eldiń aýzynda júrgen áńgime, qandaı deńgeıde aıtady, ol aqynnyń sheberligine baılanysty», — dep, aıtysty ótkize berdik. Zalda otyrǵan «Habardyń» sol kezdegi bastyǵy Rınat Kertaev maǵan «9-10 shilde kúnderi «Habardan» kórsetiledi» dep habarlama jiberdi. Men de halyqqa habarlap jiberdim. 9-10 shilde emes, mine, aqpannyń aıaǵyna keldik, áli kórsetilgen joq. Bir aýyz sóz úshin. Unamaǵan jerin kórsetpeı tastaıdy degen osy.

— Aıtysta senzýra burynnan bar ǵoı.
— Zaldaǵy aıtysqa eshkim senzýra jasaı almaıdy, biraq qazirgi aqyndar bilimdi. Ne aıtý kerek ekenin, qalaı atý kerek ekenin jaqsy biledi. Biren-saran týra aıtyp qalatyndary bolmasa, kóbisi ısharalap, tuspaldap osy eldiń búkil problemasyn aıtyp jatyr ǵoı. Til, din, ishki-syrtqy saıasat ta qozǵalady. Bizde aıtystan qorqý sındromy bar. Shyndyq aıtylmasa, aıtys mańyzyn joıady ǵoı.

— Jalpy sizdiń tarapyńyzdan senzýra bola ma?
— Meniń tarapymnan bolady. Shildedegi aıtysta bir kún buryn aqyndardy jınadym. Jer máselesi ýshyǵyp tur, men de jer komısıasynyń bir múshesimin. «Halyq qobaljyp otyr, muny ýshyqtyrmańdar. Aıtsańdar jumsartyp aıtyńdar, halyqty «kóshege shyǵyńdar, tártipsizdik jasańdar» dep úgitteýge bolmaıdy» dedim. Jınalysqa qatyspaı qalǵan Aıbek Qalıev qatty aıtyp jiberdi. Al jınalysqa qatysqan Jansaıa Mýsına men Erkebulan Qaınazarov jer máselesin qandaı qylyp aıtty?! Isharalap túsindirdi. Qalyń halyq ta túsindi. Halyq aqynnyń aıtqanyn da túsinedi, aıtpaı qalǵan emeýrinin de túsinedi. Nege aıtpaı otyrǵanyn da biledi. Sondyqtan ondaı tyıymnyń orny joq. Men «Elbasyǵa tıispeńder, Qazaqstannyń osyndaı el bolyp otyrǵany Elbasynyń arqasy. Saıası jumysta qatelikter, kemshilikter bolýy múmkin, biraq tatýlyq, birlik Elbasynyń ustanǵan saıasatynyń arqasynda. Mınıstrler tarapynan, ákimder tarapynan ketip jatqan kemshilikter kóp. Qaı oblysqa, qaı aýdanǵa barsań da, sony aıta berińder» deımin. Meniń tyıymym osy. Bireýler bizdi Elbasyǵa jamandaıdy eken. Men osy sońǵy úsh saılaýdyń (prezıdent saılaýy) aldynda 3 ret aıtys ótkizdim. «Elbasy — erteńimiz, aıbarymyz» degen aıtys. Sonda bizdiń aqyndardyń Elbasy týraly aıtqanyn estise, Elbasy jylar edi. Qandaı kórkem qylyp jetkizdi. Endi osyny Elbasyǵa qarsy óner dep bizdi qarsy qoıady eken. İshinde biren-saran sózder ketedi ǵoı, soǵan bola Elbasynyń renjimeıtinin jaqsy bilemin. «Sóz túsiner er bolsań, bopsaǵa shyda» deıdi qazaq. Keshe Buqar jyraý Abylaıǵa aıtqan joq pa, Súıinbaı Tezek tórege aıtqan joq pa, tilip turyp aıtty. Tezek tóre sóıtip otyrǵan Súıinbaıǵa atyn mingizip, shapanyn jaýyp, arqasynan qaǵady. Kórdiń be, sózdi baǵalaǵan adamdar. Aıtys degen — ónerdiń aldaspany. Biz, qazaq, sózge toqtaǵan halyqpyz. Sondyqtan oǵan túsinistikpen qaraı biledi. Kóleńkesinen qorqatyn sheneýnikterdiń bar sharýasy aıtysta. Qazir bárimiz kústanalap júrgen «qoǵamda ómir súre otyryp, qoǵamnan tys qalýǵa bolmaıdy» degen sóz bar. Osy qoǵamda qandaı ózgerister, qubylystar bar, jaqsylyq pen jamandyq bar, odan aqyn tysqary qalmaıdy, aıtady. Oǵan bılik biryńǵaı betimen jiberip te jatqan joq. Mınıstrliktiń adamdary aıtystyń aldynda qozǵalady. Birde maǵan bir mınıstr 62 baptan turatyn qaǵaz jazyp jiberipti. Onyń 31 pýnkti mynany aıtpaý kerek degen nusqaý. Shyndyq aıtylmasa, aıtys kimge kerek, ol konsert bolady ǵoı onda. Aqıqatty aıtý aqynnyń parasattylyǵyna, ishki mádenıetine, saýattylyǵyna baılanysty. Al endi aıtys aqynyn qýdalaý, jaza qoldaný degendi bilmeımin. Bir aıtysta qyrǵyzdyń eki aqyny Aaly Tutqyshev pen Azamat Bulǵynbaev «qazaq degen ońbaǵan, qazaqtar bizdiń aıtysymyzdy patenttep aldy, endi biz de qazaqty qyrǵyzdyń balasy dep patenttep alsaq qaıtedi» dep aıtyp jiberipti. Bizdikiler qyrǵyzdyń elshisine shyǵyp, myna eki aqyndy jazalaý kerek dese, elshilik ókili ony ózimiz jazalaımyz, shara qoldanamyz depti. Aıtys sóz barymtasy ǵoı. Kezinde qatty-qatty sózderdi Toqtaǵulmen aıtysqanda Jambyl aıtpady ma, Qataǵanmen aıtysqanda Súıinbaı aıtpady ma? Onyń báriniń artynan túsip, ákimshilik shara qoldaný — asyra silteý. Aıtys ústinde aıtylǵan sózi úshin aqyndy jazalaý — soraqylyq. Ol ekinshi jaǵynan bizdiń sheneýnikterge úlgi bolaıyn dep tur. Sondyqtan men «feısbýkke» «bul asyra silteý» dep jazdym. Keıin ol eki aqyn ózderi keshirim surapty.

— Ekrandaǵy aıtys pen sahnadaǵy aıtystyń aıyrmashylyǵy qandaı?
— Bul — úlken problema. Sońǵy kezderi osy aıtysty men qurttym-aý dep oılaıtyn boldym. Nege deseńiz, bul erkin óner edi ǵoı. Erkin pikirtalas alańy. Kerek nárseni shymbaıyna batyryp, keıbir jerin tilip aıtatyn, óti jarylyp ketse de aıtatyn. Sony teledıdarǵa baǵyndyramyz dep, ýaqytyn shektedik. Qazylardyń aldyna júgindirip qoıdyq. Sodan bul ózi jasandy ónerge aınalyp, kóshetke otyrǵyzylǵan ósimdik sekildi bolyp qaldy. Erkindiginen aıyryldy. Biraq, amal joq, aıtys ta ýaqytqa beıimdelýi kerek qoı. Sondyqtan munyń tabıǵatynyń ózgergenin moıyndaý kerek.

Bilimin, biligin jetildirmeıtin aqyn aqyn emes

— Ózim Almatyda ótken aıtystarǵa únemi qatysyp júremin. Sonda baıqaǵanym, qandaı aıtys bolsyn, úshinshi-tórtinshi aınalymda aqyndar qınalyp qalyp jatady. Naǵyz aıtyskerlik, sýyrypsalmalyq óner sol kezeńde kórinedi. Jalpy aıtystyń damýy úshin ne isteý kerek? Bul ózińiz aıtqan ýaqytqa ǵana táýeldi bolyp tur ma, álde?..
— Men seniń sózińdi qostaı keter edim, alaıda 3-4 ne 5-aınalymǵa shyqqan aqyndarymyz bar. Olar taýsylmaıdy, sózdik qorlary kóp, olar jańa ıdeıalar kóteredi, tyń oılar aıtady. Soǵan qaraǵanda, bizdiń teledıdarǵa, ýaqytqa baılap qoıǵanymyz pálendeı áser etpeıdi, zıanyn tıgizbeıdi. Ol aqynnyń óziniń ishki daıyndyǵyna baılanysty. Bizdiń kóp aqyndarymyz jalqaý. Aqparat jınamaıdy, ony boıyna sińirmeıdi. Bir jerde aıtys bolady dese, shapanyn jamylyp, dombyrasyn súıretip bara beredi. Oǵan odaq ta, men de tyıym salam. Odaq kásibı aqyndardyń odaǵy ǵoı, ár aqynnyń jaǵdaıyn, múmkindigin biledi. Sony rettep otyrsa deımiz. Barlyq aıtysqa bara bergennen keıin aqyn sarqylady. Oı adam basyna kele bermeıdi, oı ishinde tuný kerek qoı. Óziniń jumysyn júrgize almaıtyn sheneýnikter aıtys ótkizý arqyly ózderine upaı jınaıdy.

— Iá, Almaty qalasynyń ákimi Baýyrjan Baıbek «ákimder tenderge talasýshy edi, qazir aıtysqa talasatyn boldy» dep qaljyńdaǵan bolatyn.
— Ákimdikte isteıtin keıbir memlekettik qyzmetkerlerdiń tirligin túsinbeısiń. Byltyr 3-4 jeltoqsanda «Altyn dombyra» júrip jatsa, Shymkentte halyqaralyq aıtys ótip jatty. Ony ótkiz dep tapsyrma bergen J.Túımebaev qoı, ótkizgen — oblystyń mádenıet basqarmasynyń bastyǵy Nurbolat Ahmetjanov. «Altyn dombyramen» jaǵalastyrmańdar dep biz aıtyp jatyrmyz, «Nur Otan» eskertip jatyr. Muny qoıa turyńdar dep mınıstrlikke de qońyraý shalyndy.

— Aǵa, qazir aıtysqa baılanysty zertteý-saýalnama júrgizip jatyrmyn, sonda saýalnamaǵa kóbine qatysyp jatqandar jýrnalıser, ǵalymdar, saıasatkerler. Óz oıy bar jandar. Solardyń kóbi maǵan «men din aralasqannan keıin aıtysty qaraýdy qoıdym» deıdi. Sonaý 2004 jyldardaǵy «Jekpe-jek» aıtystardy eske salady. Kórermenniń osyndaı bir renishi bar. Dinı aǵymdardy osy aıtystan tyıý múmkin be?
— Nege tyımasqa?! Óziniń kásibı odaǵy bar, «Nur Otan» qoldap otyr, mınıstrlik bar, kimniń qaı baǵytta júrgenin bilemiz. Sony retteýge bolady ǵoı. Aıtys 4-5 jyl buryn dinı aǵymdy nasıhattaýǵa ketip qalǵan. Ony «Nur Otan» jaqsy túsindi. Baýyrjan Baıbek «Nur Otan» partıasyn basqaryp turǵan kezde meni shaqyryp alyp: «Biz osyndaı teris jolǵa túsip bara jatqan aıtysty ońdaımyz, siz sál shydańyz, biz aıtysty arashalap alamyz», — dedi. Meni Astanaǵa shaqyryp alyp, shapan da jaýyp, shyda-shyda dep aqyry sol dinı baǵyttardan ajyrattyq. Ketken aqyndar qazir ketip qaldy. Sol aǵymnyń sońyna túskender qazir aıtysta joq.

— Aıtyskerlerdiń boıyndaǵy erekshe bir qasıet — suńǵylalyq. Ol kóp adamdarda kezdese bermeıdi. Sol suńǵyla aqyndarymyzdyń jat aǵymnyń jeteginde ketýi óte ókinishti!
— Qazaq qoǵamynda dinı bóliný júrip jatyr ǵoı. Sırıaǵa da ketip jatyr, radıkaldy aǵymdardyń uıalary da ony kórip, bilip otyr. Bizdiń UQK bilip otyr. Qazaq qoǵamy qandaı bolsa, aıtys ta sondaı. Aıtysker aqyndar arasynda da bar. Bireý radıkaldy baǵytta, bireý durys baǵytta. Oǵan ne isteýge bolady? Qoǵam ońalsa, bul da ózinen-ózi ońalady. Qazir qoǵamda salafılerdi anyqtap, tejeý júrip jatyr ǵoı, Elbasynyń ózi osylardy tyıyńdar dep tapsyrma berdi. Osy qoǵamda da tyıylsa, aıtysta da tyıylady degen sóz.

Ómirsheń óner talaı máselege qozǵaý saldy

— Aıtysta kóterilgen másele qoǵamda qanshalyqty talqyǵa túsedi?
— Bul — úlken másele. Aıtystyń negizgi mısıasynyń ózi sol. Keıde menen osy aıtys arqyly qandaı máseleni sheshtińder dep suraıdy. Aıtystyń mindeti máseleni sheshý emes, máseleni qoıý, qoǵamnyń ortasyna oı tastaý. Qysylǵan kezde men mynandaı mysaldar keltirem, mysaly, «Almaty aqshamy» gazeti aıtystyń arqasynda shyǵyp jatyr deımin. Keńestiń kezinde «Vechernıı Almaty» deıtin gazet shyǵatyn, kezekke turyp alatynbyz. Sony aıtystyń ústinde «bul Almaty Alashtyń astanasynda nege qazaqsha keshki gazet shyqpaıdy. Myna megapolıstiń máselelerin qozǵaıtyn ulttyq gazet nege joq?» dep aqyndar kóterdi. Sol aıtysqa qatysyp otyrǵan ortalyq partıa komıtetiniń ıdeologıa bóliminiń meńgerýshisi Joldasbekov ornynan turyp: «bul durys kóterilip otyrǵan másele, biz bul máseleni qaraımyz, sheshemiz» dedi. Úsh aıdan keıin «Almaty aqshamy» degen jalpyulttyq gazet shyqty. Mine naqty nátıje kerek bolsa. Ekinshi mysaldy aıtaıyn, ana jyly Semeıdiń Abaı aýdanynda aıtys ótkizdik. Oblys ákimi Saparbaev edi. Sosyn Semeı men Qaraýyldyń arasyndaǵy jol nashar eken. Aqyndar «mynaý jol qansha aıtsa da túzelmeıdi, bul Abaıdyń jolyn túzeý «Abaı jolyn» jazǵannan qıyn boldy ǵoı» dedi. Sosyn Saparbaev túregelip: «Men ýáde beremin, joldy jóndep beremin», — dedi. Sosyn joldy jóndetip, jasap berdi. Bul — naqty nárse. Aıta bersek kóp, biraq aıtystyń negizgi mindeti ol emes. Biz ózi jap-jas memleketpiz, 25 jyl degen tarıh úshin qas qaǵym sát. 25 jylda bul memlekettiń máseleleri sheshilmeıdi. Biz oń-solymyzdy endi tanyp jatqan ultpyz. Qundylyqtarymyzdy ornyna qoıyp, neniń qadirin bilý kerek, neni kústánalaý kerek, kóp qoı. Osy máselelerdi izdep jatqan jas ulttyń taǵdyrynda neshe túrli qolbaılaý máseleler bar emes pe? Sonyń bárin kózge shuqyp aıtyp, halyqqa kórsetip, pikir týǵyzý — aıtystyń mindeti.
Aıtys 80-90 jyldary halyqtyń sanasyn oıatyp, táýelsizdikke daıyndady. Endi qazir sol táýelsizdikke qyzmet etip jatyr. Aıtys óneri ne kórmeı kele jatyr? Bul aýyz ádebıetiniń janry órkenıet dáýirinde de damyp jatyr, arabtarda aıtys ólip qaldy, túrikterde, nemisterde de ólip qaldy. Qazaqta ólmeıdi, qaıta órship kele jatyr. Nege? Sebebi bul qoǵamǵa paıdaly qyzmet atqarady. Qaıta tirilip aldy. Ony tiriltip bergen myna men. Aıtpaımyn eshkimge, biraq ishim sezedi, osyny men qolǵa alyp istemesem, tarıh qoınaýyna ketip edi ǵoı. Negizgi sebep joǵarydaǵy tylsym ákep maǵan qozǵaý salǵyzdy. Búkil taǵdyrymdy arnadym, aqyndyǵymdy tastap, 1974 jyldan beri 43 jyl boldy osymen aınalysqanyma. Bul ómirsheń óner, halyqqa qyzmet etýde.

— Aıtystan keıin qoǵamdyq pikir qanshalyqty zertteledi?
— Men oǵan jaýap bere almaımyn. Qazir neshe túrli ınstıtýttar bar emes pe, halyqtyń pikirin zerttep otyrǵan, strategıalyq zerttep otyrǵan ınstıtýttar aınalysý kerek qoı. Bizdiń kúnin kóre almaı otyrǵan Odaq munymen aınalysa almaıdy. Bizdiń Odaqqa Darhan Myńbaıdyń tusynda 1 ret 5 mln. teńge berildi. Odaq sol qarjyǵa mynaý jınaýly turǵan qyzyl kitap «Qazirgi aıtys aqyndary» degen kitap shyǵardyq. Sol jyly biz Qyzylordada bir ret, Tarazda bir ret aıtystyń problemalaryn qarastyrǵan respýblıkalyq ǵylymı-praktıkalyq konferensıa ótkizdik. Osymen aınalysatyn ǵalymdardy alyp baryp, baıandamalar jasatyp, pikir almastyryp degendeı. Odan basqa on ret aıtys týraly trenıńter ótkizdik. Aqyndardy úıretý kerek, oqytý kerek. Óleńniń uıqasynan bastap, saıası kózqarasyna deıin úıretý, jetildirý kerek. Bizde 84 jyldan bergi aıtystardyń vıdeosy bar, sony kórsetip qoıyp, kemshiligi qaısy, jetistigi qaısy, oqytamyz. Áıtpese aspannan aqyn salbyrap túspeıdi ǵoı. Olardy tárbıelep, ushtap, birimen-birin aıtystyrý kerek.

Muhtar men Bolatbektiń jekpe-jegin qaıta jasaımyz

— Kórermendi bylaı qoıyńyz, aıtys-kerlerdiń ózderiniń qazylarǵa kóńili tolmaıdy. Renjip jatady. Qoǵamnyń búgingi qazysy qandaı bolý kerek? Almatyda ótken «Altyn dombyra» aıtysyna eki ret qatystym. Byltyr Aspanbek jeńip alǵanda dál bıylǵydaı narazylyq bolǵan joq. Halyqtyń ózi Aspanbek alǵanyna qýanyp, sahnaǵa deıin shyǵyp ketti. Sońǵy «Altyn dombyrada» kerisinshe bolady. Qazylyq etken aıtysker aqyndardan keıbir áriptesterim baryp pikir suraǵanda, múldem jaýap bermeı, «anadan sura, sol biledi barlyǵyn» dep ózgege siltegender boldy.
— Maǵan kim qazy boldy degennen góri, kim qazy bolmady degen suraqqa jaýap berý ońaı. Qazaq ónerin, sózin uǵatyn múıizi qaraǵaıdaı azamattardy qazylyqqa kirgizip kelemin. Qazir biz «ádil» degen sózdi alyp tastaǵanbyz. Qazy dep qana aıtamyz. Aıtystyń kúrdeli problemalarynyń biri bolyp tur. Aıtystan, baıqap otyrsań, jazba aqyndardy kórmeısiń. Al qazy qylsań, jetip keledi. Aqyn degen óleńniń jaratylýyn kórý kerek qoı. On bal berip jatqanda, taqsyrlarynyń aıtýymen segiz degen baǵa beretinder bar. Qazylardyń arasynda aıtysty zerttegen ǵalymdar myqty edi: Myrzabek Dúısenov, Múslim Bazarbaev, Raqmanqul Berdibaev, Tursynbek Kákishev, Rymǵalı Nurǵalı. Al sońǵy «Altyn dombyraǵa» baılanysty suraqqa qysqasha ǵana jaýap bereıin. Men Muhtar men Bolatbektiń aıtysyn qaıta jasaımyn. Jekpe-jek aıtys bolady. Ekeýi de surapyl aqyn. Keshe Bolatbek alyp ketse, Muhtar almady dep shýlaıtyndar shyǵatyn edi. Halyqtyń pikiri sońǵy pikir emes. Aıtystyń ústinde qandaı kúrdeli oılar aıtyldy, qandaı máseleler kóterildi, qandaı kórkem obrazdar jasaldy degennen góri «mynanyń báıgesin kim alyp ketti» degen másele halyqty qatty alańdatady.
— Suhbatyńyzǵa raqmet!

Suhbattasqan —Baýyrjan Karıpov