(Sh.Sh. Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologıa ınstıtýty, Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq kitaphanasy jáne «Ádilet» tarıhı-aǵartý qoǵamy Alash qozǵalysynyń 100 jyldyǵyna oraı  «Alash qozǵalysy: tarıhy men taǵdyry» taqyrybymen 2017 jylǵy  2 naýryz ótkizgen respýblıkalyq ǵylymı-tájirıbelik konferensıadaǵy «Ádilet» tarıhı-aǵartý qoǵamy tóraǵasynyń orynbasary, t.ǵ.k., jazýshy Beıbit Qoıshybaıdyń baıandamasy)

Aqpan revolúsıasy nátıjesinde monarhıanyń qulaýy otarǵa aınaldyrylǵan elder aldynan tamasha saıası múmkindikter ashty. Imperıa halyqtary tárizdi, qazaq halqyna da óziniń joǵaltqan memlekettigin jańǵyrtýǵa bastaıtyn jol ashyldy. Revolúsıalyq uıymdar quryldy, alǵashqy jıyndar, sıezer ótti. Qazaqtardan Jansha Dosmuhamedov Reseı musylmandary odaǵynyń atqarý komıteti tóraǵasynyń orynbasary bolyp saılandy. Sol laýazymynda ol Reseı Respýblıkasynyń ýaqytsha zań shyǵarý organyna, Predparlamentine múshe bolyp, bolashaq memlekettik qurylymdy anyqtaıtyn zań jasasýǵa qatysty. 1917 jylǵy 25 qazan tóńkerisine tikeleı kýá boldy.  Petrogradtaǵy tóńkeris talabymen Ekinshi Keńester sezi qurǵan Sovet úkimeti men oǵan qarsy uıysqan áreketterdi  «orystardyń ózara yryldasýy» dep baǵalady. Anarhıalyq qubylysty kózimen kórip oralǵandyqtan, Orynborda 1917 jylǵy 5–13 jeltoqsanda ótken Ekinshi Jalpyqazaq sezinde «ortalyqtan bermen lyqsyǵan anarhıaǵa tosqaýyl bolý úshin» Qazaq avtonomıasyn shuǵyl jarıalaýdy talap etýshilerdiń basynda turdy. 1918 jylǵy aqpanda Oral oblysy qazaqtary seziniń sheshimimen «Alash-Orda» Halyq Keńesiniń múshesi retinde Máskeýge oblystyq zemstvo basqarmasynyń bastyǵy Halel Dosmuhamedovpen birge arnaıy delegasıany bastap bardy. Janshaǵa bul issaparynda, 1930 jyly tergeýshige bergen kórsetýinde aıtqanyndaı, «kórsetilgen aýmaqtaǵy «Alash-Orda» bıligin moıyndaý týraly RSFSR Sovnarkomymen kelissózder júrgizý» tapsyrylǵan edi. Delegasıanyń sovet úkimeti basshylarymen tuńǵysh kelissózi birshama sátti boldy: Ult isteri jónindegi halyq komısary Stalın tóte jelimen Semeıdegi Alash úkimeti basshylarymen sóılesti, Oral oblysyndaǵy zemstvo mekemeleriniń jumystaryn jalǵastyra berýlerine ruqsat etildi, oblystaǵy Alash qurylymyn sovettik platformaǵa aýystyrýǵa jumsaý úshin delegasıaǵa qomaqty qarajat berildi. Artynsha Stalınniń sovettik negizdegi avtonomıa ǵana tán alynatyny, sondyqtan eńbekshi buqaranyń býrjýazıa qaıratkerlerin moıyndarynan  túsirip tastaýǵa tıistigi tujyrymdalǵan sırkýláry jarıalandy da, Alash-Orda aqtarmen odaqtasýǵa májbúr boldy. Qyzyldar azamat soǵysynda jeńip kele jatqan shaqta, Qazaq áskerı revkomy júrgizgen kelissózder nátıjesinde Batys Alash-Orda ulttyq áskeriniń kúshimen aqtardyń áskerı qosynyn talqandady da, 1920 jyldyń basynda keńes ókimeti jaǵyna shyqty. Alaıda Alash-Orda uzamaı «kontrrevolúsıalyq uıym» dep tanylyp, kúlli elimizde qyzmetin doǵardy. Alashordashylar, olardyń artynsha, eli úshin eńbek etken komýnıser de  jappaı qýǵyn-súrgin kezinde repressıaǵa ushyratyldy. Bular jaıynda totalıtarlyq bılik tusynda aıtylmaıtyn. Osy jabyq taqyryptar bıleýshi partıanyń qaıta qurý saıasaty jarıalanǵannan keıin ǵana qozǵala bastady. 1988 jylǵy qarashada «Alash isimen» 30-shy jyldary repressıalanǵandar aqtaldy. Sol shaqta, 1989 jylǵy sáýirde, «Ádilet» tarıhı-aǵartý qoǵamynyń shańyraq kótergeni málim. Qoǵam halyqty jappaı saıası qýǵyn-súrgin men alapat asharshylyqtarǵa ushyratqan  stalınızm qylmystaryn áshkere etýdi, esimderi men elge sińirgen eńbekteri umyttyrylǵan tulǵalardy qoǵamdyq ómirge qaıta ákelýdi, tarıhtaǵy tolyp jatqan «aqtańdaqtardy» ashýdy maqsat etti. Sodan bergi shırek ǵasyrdan astam ýaqyt boıy «Ádiletke» múshe ǵalymdar, jazýshylar, kınematografıster, jýrnalıser jáne, árıne, saıası qýǵyn-súrgin qurbandarynyń urpaqtary ótkenimizdi burmalaýlardan arshý jáne adamdardy tazartylǵan tarıh arqyly tárbıeleý isine belsene atsalysyp, demokratıalyq qundylyqtardy ornyqtyrýǵa eleýli úles qosyp keledi.

Elimizdiń áýeli Reseı, odan Sovet  ımperıalary quramyndaǵy tarıhy ult qaıratkerlerine qarsy jasalǵan saıası qýǵyn-súrginder men rýhanı da, tánı de jazalaý derekterine tunyp tur. Degenmen, saıası repressıalar birinshi kezekte keńes kezeńiniń qıǵashtyqtaryna qatysty túsiniledi. Óıtkeni On jetinshi jylǵy qazan tóńkerisinen beri bólshevıkter arnaıy organnyń jazalaý mashınasyna taptyq turǵydan tózbeýshilik otynyn ústemelep  salyp turdy. Osy qupıa saıası mekeme aldymen, keńes ókimeti ornaǵanǵa deıingi, búginderi Alash qozǵalysy dep atalatyn ult-azattyq qozǵalysqa qatysýshylardy,  Alash qozǵalysy alǵan bıik shyń – «Alash-Orda» Halyq Keńesin qurýshylar men sol qurylymda qyzmet istegenderdi qýǵynǵa ushyratty. Sosyn jasandy asharshylyqtarymen halqymyzdy áıgili ulttyq apatqa uryndyrdy, odan úlken terror jyldary  jurtty jappaı qýǵyn-súrginge túsirip, kól-kósir qaıǵy-qasiretke bóktirdi.

Keńestik qylmystardyń negizgilerin júıelep eske alar bolsaq, eń aldymen Alash qozǵalysyna qatysqan, keńes bıligi kezinde sovettik platformada turyp ult múddesin kúıttegen ulttyq ıntellıgensıanyń qýdalanǵany tilge oralady. 1930 jáne 1932 jyldary búginderi «Alash isi» dep atalatyn sot úderisteri ótti. Kezinde ulttyń ar-ojdany atanǵan Ahmet Baıtursynovpen birge qyryqtan astam adam repressıanyń alǵashqy tolqynynda  sottaldy. Bulardyń ishinde tórteýi – mádenıet qaıratkeri Dinmuhamed Ádilov, jazýshy Júsipbek Aımaýytov, jýrnalıs Ahmetsafa Iýsýpov, ádebıetshi Ábdirahman Baıdildın 1930 jylǵy 21 sáýirde, proletarıat kósemi Lenınniń týǵanyna alpys jyl tolý qurmetine shalynǵan qurbandyq tárizdi, atyp tastaldy. Qoqan (Túrkistan) avtonomıasynyń alǵashqy úkimetbasy, keńestik Túrksib temirjol magıstralin salýshy ınjener Muhamedjan Tynyshbaevpen birge  1932 jylǵy sáýirde jıyrma shaqty zıaly Alash qaıratkerlerin sharpyǵan repressıanyń ekinshi tolqynynda jazalandy. Osy eki tolqynda da ustalǵan alashordashylar dep atalatyndardyń deni keńes mekemelerinde qyzmet atqaratyn. Alash-Ordaǵa da, oǵan qatysqandarǵa da sovet ókimeti amnıstıa jarıalap, keshirim bergen, alaıda, soǵan qaramastan,  atalǵan saıası qýǵyn-súrginderge ushyratylyp, sottaldy. Olardy tutqyndaý, tergeý men sottaý baılardy tárkileý naýqanymen, qojalyqtardy ujymdastyrý sharalarymen jáne bularǵa qarsy artynsha kóterilgen halyq tolqýlarymen tuspa-tus keldi.

Zertteýshilerdiń aıtýynsha, 1929–1931 jyldary 372 kóterilis oshaǵy bolǵan. Ókimettiń tereń oılastyrylmaǵan, solaqaılandyra júrgizgen reformalaryna  Sozaq, Sarysý, Batpaqqara, Bostandyq, Abyraly, Yrǵyz, Qarmaqshy, Shubartaý aımaqtarynda qarsylyqtar kórsetilgeni belgili, olar azattyq úshin qozǵalysqa, qarýly kóteriliske ulasty. Bári de ásker kúshimen basyp-janshyldy. Jazalaýshy qyzyl qosyndar qanǵa boıaǵan kóterilisshiler qatarynda kem degende 80 myńnan astam adam bolǵan dep aıtylady. Alashshyldar dem bergen kóterilister, «baılar basqarǵan kontrrevolúsıalyq baskóterýler» dep baǵalanǵan bul qarsylyqtardyń tabıǵatyn Abyraly kóterilisiniń jetekshisi Ysqaq Kempirbaev sózi aıqyn tanytady. Ony táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary zertteýshi-ǵalym Qaıdar Aldajumanov qupıa muraǵattan taýyp, ǵylymı aınalymǵa qosqan edi.

Sol qujatqa qaraǵanda, 1931 jyly 32 jasar Ysqaq Kempirbaev kóterilisshiler aldynda: «Bizdiń aldymyzda qıyn da qasıetti paryz tur, ol – tonaýshylardyń biri Stalın basqaryp otyrǵan keńes ezgisin... qulatý, – degen kórinedi.  – Qazaqstandaǵy keńes ókimetiniń tonaýshylyq saıasatynyń máni men mindetin sizderge aıtyp jatýdyń qajeti joq, – depti ol odan ári. – Bul saıasatynyń shynaıy bet-júzin keńes ókimetiniń ózi sóz júzinde emes, ispen dáleldep berdi. Kúni keshegi ótkenimizge kóz salsa da jetedi: 1928 jyly bul saıasatyn is júzine asyrýdyń alǵashqy qadamy jasaldy, ony keńes ókimeti, oǵan deıin asa nyǵaıa qoımaǵandyqtan, erterekte bastaı almaǵan edi. «İri baı sharýashylyqtary» deıtinderdi 1928 jyly tárkileý arqyly Qazaqstan ekonomıkasyna alǵashqy eleýli soqqy berildi, bizdiń ozyq oıly kisilerimiz sodan kóp buryn boljaǵan tonaýshylyqtarǵa osylaı jol salyndy. Bárińizdiń de esterińizde bolar, 1928 jyldyń ózinde bizdiń ǵalymdarymyz aıtyp edi ǵoı: «Aldymen «iri baılardy» tárkileıdi, sosyn «usaq baılardy» da izdep taýyp, shańyraǵyn ortasyna túsiredi, odan «ortashalardy» qolǵa alady, sóıtip, aqyry, «kedeılerge» de jetedi»... Keńes ókimetiniń saıasatynyń mán-maǵynasy osyndaı, ol budan ózgeshe bola da almaıdy, óıtkeni ol jeke menshikti joıýda. Jeke menshiktiń tamyryna balta shabý arqyly ol jumys istemeı-aq, basqalardyń tapqan-taıanǵany esebinen kún kórý múmkindigin týǵyzýda. Mundaı saıasatpen alysqa bara almaıtynyń – tabıǵı nárse, solaı boldy da... Keńes ókimeti ortasha jáne kedeı sharýashylyqtardy tárkiledi de, ornyna birqatar saıası-sharýashylyq naýqandar, daıyndaýlar delinetinderin engizdi, olary sóz júzinde – sosıalızmge, is júzinde – bas-basyńdy túk qaldyrmaı toz-toz qylýǵa baǵyttaldy. Kúlli kedeı-kepshik, batyraqtardyń bas-basyna salyq salǵan et daıyndaýlar muny jetkilikti túrde aıqyn ashyp turǵan joq pa. Sál-pál narazylyq bildirer bolsań – túrme, «kontrrevolúsıa», atyp tastaý, taǵysyn taǵylar. Biz budan ári baǵynyshty, áreketsizdik jaǵdaıda otyra alamyz ba? Onyń ústine, kóterilis órti bútkil keńes odaǵyn sharpyp barady. Budan ári áreketsiz otyra berý – Qudaı aldynda da, qazaq halqy aldynda da qylmys. Bizdiń boryshymyz – jan aıamaı, sheshimdi túrde, sońyna sheıin kúresý».

Mine, 30-shy jyldarǵy solaqaı reforma týyndatqan ult-azattyq kóterilister basshylarynyń biri keńes bıliginiń josyqsyzdyqtary saldarynan sol kezgi qazaq halqynyń basyna túsken jaǵdaı jóninde osylaı paıymdady. Alash oqyǵandaryn «bizdiń ozyq oıly kisilerimiz», «bizdiń ǵalymdarymyz» dep ish tartty. Budan alashordalyqtardyń kóterilisterge tikeleı atsalysýy kórinbese de, el bolý haqyndaǵy Alash-Orda ıdeıasynyń buqara júregine uıalaǵanyn kóremiz. Josyqsyz tárkileý men zorlyqpen ujymdastyrý sharalary sebep bolyp, jurt patsha zamanynan keıin qaıtadan ozbyr bılikten qutylý úshin kóterildi. Alaıda ult azattyǵyn kóksegen kóterilisshilerdiń aıaýsyz jazalanǵany óz aldyna, kúni búginge deıin sol baskóterýler laıyqty saıası baǵasyn alǵan joq. Al ult zıalylaryna qarsy baǵyttalǵan repressıanyń alǵashqy eki tolqynynda tutylǵandar, ol joly isteri ult-azattyq kóteriliske tikeleı baılanystyrylmaǵanmen, eń aýyr qylmystyq jazadan báribir qutyla almady.  Olar ózderine 1930 jáne 1932 jyldary kesilgen merzimderin ótep oralǵanmen, ózderin quryqtaǵan alǵashqy qýǵyn-súrgin naýqanynan aman qalǵan alashtyqtarmen, alash ıdeıasy júrek túkpirlerine uıalap, sovettik negizde ult múddesin kúıttep júrgen komýnıs qaıratkerlermen jáne basqa da myń-san keńestik adamdarmen birge 1937–1938 jyldary Úlken terror aranyna jutyldy.

Biz búgin esh kúmándanbaımyz – patshalyq tarıh sahnasynan ketkennen keıin ult qaıratkerleriniń aldynda qazaq memlekettigin jańǵyrtý mindeti turdy. Muny oryndaý úshin olar  sol kezdegi saıası ahýal  salǵan eki jolmen júrdi. Biri – ult tutastyǵyn saqtaı otyryp, qazaqtyń  ulttyq memleketin qurýdy, ekinshisi – burynǵy ımperıa ornyna jumysshy-sharýa-soldat depýtattary keńesteri bıligin ornatýǵa kelgen bólshevıkter urany aýqymynda, memlekettilikti taptyq negizde qurýdy kózdeıtin joldar. Eki jolǵa da joǵaryda atalǵan jyldarǵy qýǵyn-súrgin úderisteri tyıym saldy. Biraq azattyqty ańsaý sezimin birjola joıa almady. Ádiletsizdikter jalǵasyp jatqanda bul múmkin emes edi. Mustafa Shoqaı atap kórsetken «bólshevıkterdiń ashtyq saıasaty» azamat soǵysy men odan keıingi kezeńderde de dáýirlep turdy. Asharshylyq 1917–1919 jyldary Túrkistan Respýblıkasy óńirin ǵana emes, 1921–1923 jyldary Qazaq Respýblıkasy oblystaryn, 1931–1933 jyldary Úlken Qazaqstan aýmaǵyn qamtydy. Mıllıondaǵan adam ómirin jalmaǵan asharshylyqtardyń – ulttyq apattyń – qaıǵyly saldarlary qandy qylysh asynǵan kólgir demagogıamen búrkemelenip kelgeni búginde barshamyzǵa málim.  Úlken terror jyldary qazaq jerinde konslagerler ashylyp, sovet odaǵynyń túkpir-túkpirinen ákelingen «halyq jaýlary» kazarmalyq sosıalızm óndiristerin jandandyrdy. Buǵan qosylyp, soǵysqa deıin koreılerdi, poláktardy kúshtep qonys aýdartý, soǵys jyldary nemisterdi, qalmaqtardy, cheshenderdi, ıngýshtardy, balqarlardy, qarashaılardy, qyrym tatarlaryn, mesqet túrikterin kóshirý, barlyq arnaıy qonystandyrylǵandardy áskerı komendatýra tarapynan turaqty túrde qadaǵalap, tekserip turý arqyly Qazaqstan terıtorıasy is júzinde Keńes Odaǵy halyqtarynyń túrmesine aınaldyryldy. Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta tutqynǵa túskenderdi, Túrkistan legıonynda qyzmet etti dep aıyptalatyndardy, sondaı-aq qazaq ǵalymdary men ádebıet, óner adamdaryn qýǵyn-súrginge ushyratý 40-jyldardyń ekinshi jartysy men 50-jyldardyń basynda da tolassyz júrip jatty. Sovet Odaǵyn quraıtyn táýelsiz memleketterdiń biri sanatyndaǵy Qazaqstanda ult múddesine kereǵar  ádiletsizdikter oryn aldy. Keńes ókimetiniń jańa otarshyldyq is-áreketteri qazaqtardy óz elinde ulttyq azshylyqqa aınaldyrdy, olardyń sana-sezimderin qyrnap, bir arnaǵa túsirdi, barshasynan komýnızm quryp jatqan bir ǵana pikirli sovet azamaty qalyptastyryldy. Biraq sol standartty zamanda halyq sanasynyń oıaný úderisi de boı kóterdi. Birjola tunshyqtyrylǵandaı bolǵan Alashtyń eldik ıdeıasy ádebıet pen óner týyndylary arqyly sanaǵa jańa nár quıyp jatty. Jerimizdiń ıadrolyq synaq alańyna aınaldyrylýy, tabıǵat baılyqtaryn jyrtqyshtyqpen tonaý, sonyń saldarynan ekologıalyq apatqa dýshar bolý, qazaqtyń ulttyq múddeleriniń shektelýi, tiliniń qoldanylý aıasynyń kúrt tarylýy jurtty oılantpaı qoımady. Aqyry sonyń bári jastardyń 1986 jylǵy 17–18 jeltoqsanda oryn alǵan saıası  kóterilisine alyp keldi.

«Ádilet» tarıhı-aǵartý qoǵamy osy kezeńderdegi tarıhı ádiletsizdikter sebebin bılikti jaılaǵan neostalınızmde, demokratıamen úsh qaınasa sorpasy qosylmaıtyn partıalyq dıktatýrada dep sanady. Repressıaǵa ushyraǵan Alash qaıratkerleri men keńes ókimeti platformasynda alashtyq el bolý ıdeıasymen eńbek etken sovet qyzmetkerleriniń urpaqtary atalǵan máselelerdi qoǵamda áldeneshe márte talqylady. Totalıtarızm qylmystaryn áshkereleıtin maqalalar jazdy, demokratıalyq qundylyqtardy sovettik qýǵyn-súrginderdiń qalaı aıaq asty etkenin  jurtshylyqpen kezdesýlerinde áńgimelep júrdi. Sońǵy on shaqty jyldaǵy izdenister nátıjeleri – Alash qozǵalysy qujattarynyń jınaqtalyp shyǵýy, Alash-Orda jaıynda derekti fılm jasalýy, áıgili qaıratkerdiń buryn jurtshylyqqa, tipti zertteýshilerdiń kóbine beımálim bolyp kelgen qupıa hattarynyń tolyq mátini jarıa bolýy «Ádilet» múshelerin qatty tolǵandyrdy. 1924 jylǵy sáýirde Ortalyq Komıtettiń Bas hatshysyna, Ortalyq partıalyq baqylaý komıtetine jáne GPÝ-ge (Memlekettik saıası basqarmaǵa) berilgen, saldary qasiretti qýǵyn-súrginge ákelgen osy qupıa habarlar boıynsha arnaıy tyńdaýlar ótkizdi. Alash qaıratkerlerine jasalǵan repressıalardyń bastaýy bolǵan osy máseleni talqyǵa salǵanda, ymyraǵa kele otyryp túsinisý joldaryn qarastyrdy. Ataqty qaıratker Turar Rysqulov Stalınge jáne tergeý mekemelerine bergen «Alash-Orda» týraly sol hattarynda Túrkistan Respýblıkasynda qyzmet atqarǵan jyldary «óziniń týra bir búıirinde úsh jyl jumys istegen», «ózderiniń oılary men nasıhatyn tipti partıalyq qazaq baspasózi arqyly júrgizgenine uıalmaǵan, óziniń ıdeıasy boıynsha ekpindi jáne Sovet bıligine qarsy», «shetelmen (Shoqaevpen) baılanys ornatqan uıym» bolǵanyn áshkerelep, sol uıymdaǵy «Alash-Ordashylar» kontrrevolúsıalyq jumys júrgizýde, olardy Qojanov toby qoldaıdy» dep kórsetti. Negizgi baıandama-hattaryna qosymsha, «kontrrevolúsıalyq jumyspen shuǵyldanatyn» partıada joq Álıhan Bókeıhanov pen Jansha Dosmuhamedov (Alash-Ordanyń basshylary) jáne partıada bar Sultanbek Qojanov (Túrkistan Respýblıkasy basshylarynyń biri) bastaǵan kóptegen qyzmetkerlerdiń aty-jónin tizip, olardyń «kontrrevolúsıalyq isterin» kórsetetin minezdeme berdi. 1924 jylǵy mamyr aıynda Túrkistandaǵy úzeńgilesi Qabylbek Sarmoldaevqa jazǵan hatynda ol óziniń GPÝ basshysy Ian Peterste bolǵanyn, Peterstiń óz aýdarmashysyna «Aq jolda» basylǵan, basqa da barlyq materıaldy aýdarýǵa tapsyrǵanyn, sodan tórt aı buryn Maǵjannyń jınaǵy  Qazanda basylǵanyn, ony GPÝ tárkilep, tyıym salǵanyn aıtyp, soǵan qaramastan onyń Qojanovtyń alǵysózimen Túrkistanda shyǵarylǵanynan habardar etti. Sosyn GPÝ-de «qazir belgili bir is qozǵaldy... Peters qatty qyzyqty», ...«Qazaq máselesinen keıin ózbekter arasyndaǵy Qoqan avtonomıashylary týraly másele kezekke qoıylady» degen mańyzdy málimetti habarlaı kele, ózi ashqan «kontrrevolúsıalyq topty» áshkereleıtin qosymsha materıaldar jınap, tıisti oryndarǵa jóneltip otyrý jóninde naqty tapsyrmalar berdi.

Chekıser ult qaıratkerlerin sovet ókimeti ornaýy barysynda únemi qadaǵalap, qadamdaryn ańdyp júretin-di. Atalmysh qupıa habar olardyń maqsatkerlikpen timiskilenip, ult múddesin joqtaıtyn uıym qurýǵa tyrysqan Alash qaıratkerlerine qarsy bultartpas aıyp tujyrymdaýyna jaqsy ilik, jańa mazmun berdi.  Alaıda patsha zamanynda ıýstısıa generaly dárejesine jetken bilikti zańger, Batys Alash-Orda tóraǵasy Jansha Dosmuhamedov 1930 jylǵy 5 qarashadaǵy tergeýde «astyrtyn uıym qurdy» deıtin ondaı áreketti óziniń «mán-maǵynasy jaǵynan qazaqtyń «erikken sart ...ýqalaıdy» degen maqalymen sıpattaýǵa bolar edi» dep baǵalaıtynyn aıan etti. Sondyqtan da alǵashqy tergeýlerde aıtpaı, tek birqatar psıhologıalyq, bálkim fızıkalyq qysym jasalǵannan keıin ǵana, sondaı umtylystyń bolǵanyn moıyndady. «1922 jyldyń kókteminde ...úıime qazaqtardan 7-10 adam keldi, olardyń ishinde Halel Dosmuhamedov, Dýlatov, jańylyspasam, Birimjanov bary qazir esimde... Kelgender qazaq qaıratkerleriniń eski «Alash» baǵdarlamasy esh jerde qabyldanbaǵan, ol kezinde tıisti dárejede talqylanyp-jasalmaǵan, burynǵy Alashorda qaıratkerleriniń saıası máseleler haqynda qalyptasqan saıası paıymy bolý úshin, sony jetildirip jóndeý kerek degendi aıtty. Mundaı qaıta jóndeý júrgizýge men ashyq qarsy sóıledim. Birinshiden, biz, alashordashylar, saıasattyń jekelegen máseleleri boıynsha mán-mańyzy jaǵynan ártúrli saıası ılanymdamyz dedim. Bizdi buryn tek qana ulttyq belgimiz ǵana biriktiretin, al qazir biz saıası turǵydan nólmiz, sondyqtan da aıtyp otyrǵan maqsatsyz baǵdarlamany qurastyryp jazý bizge tótenshe organdar tarapynan tek qana jaǵymsyz jáıtter tıgizýi yqtımal ekenine nusqadym. Alaıda, saıası bet-beınemiz bolǵany jón ekendigi týraly ótken qyzý aıtys-tartystan keıin baǵdarlama jobasy jasaldy. Ony  «Aq jol» mańynda isteıtinderdiń biri ózderimen ala ketti, Orynborǵa «sonda júrgen burynǵy Alash-Ordanyń basqa da qaıratkerleriniń kelisimin alý maqsatymen» jiberý úshin...» – dedi kórsetýinde. Ult máselesiniń durys sheshim tabýyna atsalysýdy kózdegen bul jumys sodan árige barmaǵan. Uıym qurylmaǵan. «Men KSRO-da sovet ókimetin qulata alatyn kúsh bar dep eshqashan oılap kórgen emespin, – dedi Jansha, – qazir de ondaı oıdan aýlaqpyn». Alaıda naqty iske aınalmasa da, partıanyń negizgi baǵytyna kóleńke túsirerlik áldebir oıdyń bolýynyń ózin qylmys sanaý sovettik basshylar úshin óte qajet edi. Sondyqtan da GPÝ repressıanyń alǵashqy eki tolqynynda ustalǵan «qylmyskerlerge» «keńes ókimetine qarsy kontrrevolúsıalyq uıym qurǵandaryn» «moıyndatyp», saıası tapsyrmany múltiksiz oryndap shyqty. Úlgi jasalǵannan keıin, Úlken terrorda ony sol shaqtaǵy talapqa saı qaıtalaý, sóıtip, tipti, «halyq jaýlaryn» áshkereleýde belsendi áreket etip, sovet ókimetiniń senimine ábden kirgendeı bolǵan qaıratkerlerdiń ózin «halyq jaýy» etý esh qıyndyq týǵyzǵan joq...

«Ádilet» qoǵamy ótkizgen talqylaýda ult qaıratkerlerin kústanalaǵan qupıa hattary úshin Rysqulovty kinálaǵandar da, máselege sol kezgi tarıhı jaǵdaımen sanasyp qaraýǵa shaqyrǵandar da boldy. Repressıa qurbandarynyń bir urpaǵy, eńbek ardageri, sol jıynda alashordashylar ústinen qupıa aqparat berýshiniń hattary seksen jyldan astam ýaqyt boıy jurtshylyqtan jasyryn jatqanyna nazar aýdardy. Onyń ǵylymda belgili orny bolǵan iri tilshi-ǵalym ákesin básekelesi tap sondaı astyrtyn jalamen ustatqan da, ózi-aq artynsha gazetke maqala jazyp, «halyq jaýyn» áshkerelegeni jaıynda maqtana habarlaǵan eken. Sóıtip, keńes ókimeti tusynda barlyq qurmetke bólengen, tipti esimi joǵary oqý ornyna berilgen. Sol jáıtti taratyp aıta kele, mundaı ádiletsizdikti qalaı baǵalaýǵa bolady dep kúıindi qoǵamymyzdyń múshesi. Talqylaýǵa qatysqandardyń kópshiligi 30-shy jyldary qazaq qaıratkerleri biriniń ústinen biri áshkere-hat jazýdy ádetke aınaldyrǵan degendi tilge tıek etti. Aqyry, túrli kózqarasty tyńdaı kele, tarıhı tulǵalar jaıynda endi belgili bolyp jatqan ashshy shyndyqtar olardyń el ıgiligine sińirgen eńbekterin qaıta baǵalaýǵa syltaý etilmegeni jón degen toqtamǵa kelisti. Ulttyq ymyranyń joly – tulǵalar beınesin jan-jaqty taný, sóıtip, kúrdeli zamanda ómir súrgen jáne kúresken aǵa urpaqtyń jaqsy ónegelerinen úırenip, kórsetken nashar qylyqtarynan jırený, jalpy, shyndyqqa týra qaraı otyryp, qoǵamdyq ahýaldy tereń túsinýge tyrysý. Bul oraıda osy ýaqytqa deıin keıbir zertteýshilerdiń sottar materıaldaryn ústirt qaraýlary saldarynan jekelegen tulǵalarǵa qatysty qalyptastyrylǵan teris baǵany, kózqarastaǵy burmalaýlardy túzetý, jalpy, repressıa úderisterine ádil, adal, ǵylymı taldaýlar jasaýdy jalǵastyrý mańyzdy bolmaq. 

Tórt ǵasyr derbes ómir súrip, alyp ımperıa otaryna aınalǵan elimizdiń qaıta túleýiniń kórinisi bolǵan Alash-Ordanyń 100 jyldyq mereıtoıy qarsańynda osyndaı pikirdi de ortaǵa salǵandy qosh kórdik. Óıtkeni biz búgin Alashtyń Ordasy haqyndaǵy alǵysty sózderimizdi aıtýmen birge, ol tarıh sahnasynan ketip, ulttyq qaıratkerler keńes shartyn qabyl alǵannan keıingi saıası tirshilikti de, sodan bergi joǵaltqan múmkindikterimizdiń shyn sebepterin de saralaı bilýimiz kerek. Mundaı áreket, sóz joq, elimizdiń baıandy bolashaǵyn qamtamasyz etýge qyzmet etetin bolady.