JÚREKTE BÚR JARǴAN JÚZ JAÝQAZYN
(Jazýshy D.Dosjannyń áńgimeleri týraly)
Qazaq áńgimesiniń ǵasyrdan ozǵan tarıhy bar. Halqymen birge jasasyp, alýan arnaǵa túsip, aıtýshynyń kóńil-kúıine, oqıǵa jelisine oraı qubyla ózgerip, tyńdaýshynyń talǵamyna saı logıkalyq tynysy keńip, qulpyra jetilgeni kóz aldymyzda. Ótken ǵasyrdyń basynda Muhtar Áýezov, Beıimbet Maılın ulttyq dástúrden, keıipkerdiń kóńil-kúıinen taban jazbaı áńgime baıanyn kóbine birinshi jaqpen órbitti. Bul ádis oqyrmanǵa uǵynyqty bolǵanymen, jazýshynyń stıline, baıandaý mashyǵyna selkeý túsirip, áńgime oraıynda sóz qaıtalaý alǵy mejege shyǵady. Oqyrmandy jalyqtyryp alý ońaı. Bul rette joǵarydaǵy aty atalǵan klasık jazýshylar ońtaıly stıldi tańdap, baıandaý mashyǵynda til baılyǵy men psıhologızmdi almastyra órip, sheber áńgimeshildik minezben sóz qaıtalaýdy baıqatpaı, qıyndyqtan ońaı qutylyp ketip júrdi. Sol sebepti «Qorǵansyzdyń kúni» men «Shuǵanyń belgisi» HH ǵasyrdaǵy qazaq áńgimesiniń órnegi aıqyn, ozyq úlgisi bolyp qala beredi.
Áńgime – ádebı janrdyń bastaý bulaǵy, barsha baıan áýel basta áńgimeden jaralǵan dese bolady. Áńgime bir demmen aıtylǵan bolsa – bir demmen oqylýǵa tıis. Bul janr ýaqyt óte, zaman oza sıpaty ózgerip, kisiniń, ıaǵnı aıtýshynyń leksıkasyna yńǵaılasa damyp, meılinshe ońtaıly, barynsha yńǵaıly kúıge endi. Zerger qolynan shyqqan asyl buıymǵa uqsap naqtylana, naqyshtana tústi. Ár ulttyń dástúrine baılanysty árdaıym damyp, jetilip keledi. Máselenkı, ańshy-mergender taratqan túrli beımálim álem ókilimen kezdesý týraly hıkaıatar, mıfter, el aýzyndaǵy Úbbe, Jeztyrnaq, jalǵyz kózdi dáý týraly jelili áńgimeler qazirgi kásibı prozanyń áý bastaǵy tuqymy, dáni.
HHİ ǵasyrda qazaq áńgimesi kóne ápsanany kórkemdik kókoraıyna bólep, búgingi urpaq jadynda qaıtadan jańǵyrtyp jiberetin mıftik realızmge boı aldyrdy. Munda birinshi jaqtyń meni úshinshi jaqqa, ıaǵnı ol, oǵan, onyń esimdigine oryn bosatyp, baıandaý mashyǵynyń alýan túrli yńǵaıyna kóshti. Áńgimeni birinshi jaqpen aıtý – sóz qaıtalaý, sıllogızm kedeıligine alyp keletin bolsa, úshinshi jaqtyń baıandaý mashyǵy – ushan-teńiz, munda til baılyǵy, alegorıa, epıtet, teńeý atoılap alǵy mejeden kórinis tabady. Áńgimeshiniń tapqyrlyǵy, utqyrlyǵy arqyly jandy, nárli sózdi myń boıaýmen qulpyrtyp oınatýy bel alady.
Qazaq áńgimesi dáýirmen úndese damydy. Beıne jer máıegine tamyryn tereńge jiberip, butaǵy álemge jaıylǵan alyp daraq ispetti. Shólge bitken alyptyń jap-jasyl, kelisti, solqyldaǵan butaǵy sekildi Dúkenbaı Dosjan qalamynan týǵan týyndylar ózinshe órnegi bar, eshkimmen salystyrýǵa kelmeıtin, adam mineziniń qubylysy men myń qulpyrǵan reńdi boıaýyn qatar elestetken symbaty sulý ǵajaıyp óskin. Pálsapalyq oımen tizgin túıip, saharanyń sary jeli sekildi lyqyldaǵan, tynysty ashqan baıandaý mashyǵy, qoltańbasy aı mórli.
Tildik boıaýy mol. Birde arnasy keń ashylǵan, ishteı shymyrlap lyqsyǵan darıa aǵysyn elestetse, keleside taýdan sarqyrap, jarqyrap qulaǵan tas bulaqqa uqsaıdy. Qaısysynda da qazaqy sypa, syrbaz, teri sor, beıneti zor, tózimdi, kómpis te kónterli minez qyry qylań beredi. D.Dosjan áńgimesiniń basty ereksheligi – alýan minezdiń metamorfozalyq boıaýynyń qanyqtyǵy.
«Qarataýdyń basynan kósh keledi, kóshke ilesip bir taılaq bos keledi...» dep bastalatyn qazaq halqynyń ápsanaly áni terbetken kári Qarataýdyń kúngeı beti men qyzyldyń qumyn kemerleı aqqan Syrdarıa ózeniniń ortasyndaǵy aptap kún qyzýynan tobarsyǵan adyrly dala jazýshynyń týǵan, ósken jeri, sulýlyq álemine esik ashqan besigi. Jergilikti halyq osydan júz, myń jyl burynǵy ádet-saltyn saqtap, ata-baba tynysymen tirlik keship otyrǵan Jıdelibaısyn ólke. Kúreńse kúngeıdiń ár tusynan shókken túıedeı múlgigen kóne saǵana, belgi beket, eski jurtty kóresiz. Bul baıaǵy qalamgerdiń asyl sózben symbattap, urpaq jadynda qaıtadan jańǵyrtqan Jibek jolynyń qońyraýly kerýeni kidirgen shahar jurty, qonalqy oryndar.
Jazýshynyń músindegendeı Qazaqstannyń eń kúni ystyq núktesi bolǵandyqtan, bul jerdiń torǵaı ekesh torǵaıy da jer baýyrlap ushady. Shildede aspan toly shúpirlegen juldyz shalqasynan jatqan kisiniń sozǵan qoly tıerdeı tómendeıdi. Adamdary ashyq aýyz, keńqoltyq, ańqaý, kósheniń arǵy betinde turyp-aq bergi bettegi kisimen daýystap sóılesip, túnde kórgen túsin yrymdap jorytyp jatady. Aýzyn ashsa júregi kórinetin kileń aqkóńil jandar joldyń shańyn balaǵymen sypyryp, ıa malyn aıdap, ıa tútini qoıý shyqqan úıdiń as-aýqatynan aýyz tıýge asyǵyp bara jatady. Aýyldyń bas jaǵyndaǵy úıge kisi tússe, aıaq jaqtaǵylar shaqyrmaıaq «sálem berýge», «qolyn alýǵa» ańsap, asyǵyp jetedi, ıaǵnı jazýshynyń keıipkeri ádet-ǵuryp sheńberinde tirlik keshedi. Sóz saptasy túıeden túskendeı: «Kúni keshe bári ortaq edi, búgin ıt úrse «qonaq kele jatyr» dep bazarǵa shabatyn zamanǵa tap boldyq», – dep otyrady qamkóńil úlkenderi. Ázer ýaqyt taýyp sálemdesýge burylǵan jastary áldene suraıyn deseń-aq: «Jumys kóp... jumys kóp...» dep, tusyńnan aǵylyp, aǵyndap óte shyǵady, mundaı jańa qarbalas keıipkerler arqyly qazirgi ómirdegi ótpeli ýaqyt týraly túsinikter, basqa sózben aıtqanda ótkinshi qundylyqtar bederlengen. Jazýshynyń «Shyraqshy» áńgimesinde qarıa bir ret ólip tiriledi, molda ımanyn úıirip máıit basynda otyrǵanda aqsaqal qaıtadan oıanady. Endi ol toqsan jasap otyr, jalǵyz uly Oljaı jol jóndeý mekemesiniń bastyǵy. Qarıa kelini arqyly ulyn shaqyrtyp, beısenbide o dúnıeniń esigin ashpaq ekenin aıtyp, baquldaspaq bolady, sonda balasy tas jol áli tóselip bitpegen, bitkeniniń ózi aryq attyń jaýyryndaı bolyp qaıta ashylyp jatyr dep túrli syltaý aıtyp, qarbalasady, aqyry ákesi ólgende qasynda bola almaıdy. Mine, jazýshy osyndaı qarbalas keıipkerler men ata-baba josynymen (epıkalyq-mıfologıalyq ýaqyt aıasynda) ómir súretin asyqpaıtyn sypa personajdardy shendestirý arqyly ýaqyt kategorıasynyń máni dáp qazir ózgergenin, qundylyqtardyń oryny aýysqanyn, ýaqytty, joldy ata baba dáýirimen, joralǵy-saltymen ushtastyra almaǵan jandardyń rýhanı-psıhologıalyq tyǵyryqqa tireletinin, osyndaı jaıttardyń aqyry búkil ultty azdyratynyn udaıy eskertip, sergek bolýdy ýaǵyzdaıdy.
Jazýshy Dúkenbaı Dosjannyń taqyryp aıasy keń, týǵan jerdiń, tuǵyrly eldiń júırik jaratqan atbegi, kórik basqan ustasynan bastap, arman qýyp shetelge shyǵandap ketken jańa qazaǵyna deıin qamtyǵan júz áńgime birin-biri qaıtalamaıtyn júz túrli taǵdyrdyń, júz túrli adam tabıǵatynyń galereıasy. Mine, merzim turǵysynan qalamgerdiń ótken HH ǵasyrdyń alpysynshy jyldarynan bastap, XXI ǵasyrdyń alǵashqy shıregindegi aralyqty qamtyǵan keıipkerleri san alýan hıkmet ıesi. Olar shabandoz, usta, komýnıs belsendi, muǵalim, kásipker, qaıyqshy, túıeshi, depýtat, bazarshy, bozaqor, býhgalter sekildi túrli kásip ıeleri. Olardyń júrek lúpili, talaıly taǵdyry, tamyr soǵysy Dúkenbaı Dosjan shyǵarmashylyǵy arqyly myń boıaýmen órilip, názik syryn ashady aıqara. Arpalyspen ótip jatqan ýaqyttyń ólshemi – ómir. Keıipkerdiń minez bastaýy kindik qany tamǵan, jalań aıaǵynyń móri basylǵan týǵan qumynyń buıyǵy buırattarynan, ózgege esh uqsamaıtyn ómir órneginen bastaý alatyndyqtan, sizge adam janynyń tosyn syryn syılaıdy. Al jazýshynyń týyp-ósken Ótúken ólkesi káriqulaq Qarataýdyń kúngeı beti men kúreń laısań aǵysty Syrdyń orta deńgeıi, óziniń súıikti jazýshysy Ýılám Folkner keltirgendeı – qalamger Ioknapatofy deımiz. Sol sebepten de Qarataýdyń shertpe kúıindeı názik beder Dúkenbaı Dosjan shyǵarmasyna tán qoltańba órnekti tanytady.
Jazýshynyń jan álemi, qalamgerlik qudireti qaıta túletken qazaqy dástúr, qazaqy minez, qazaqy tanym, júregimizge tábárik etip ustaıtyn táýelsizdik taqyrybyn júıe-júıesimen qozǵamaı turyp, qalamgerdiń proza janryndaǵy ózine tán ereksheligi týraly biraýyz sóz. Ekshep, elep, súzip shyqqan kezde jazýshynyń sóz saptasy men qısyndy pálsapasynan ózindik dara qoltańbasyn – aldymyzdaǵy eki tom etip shyǵarǵan áńgimelerinen qapysyz tanısyz. Qalamger on segiz jasynan – jetpis jasyna deıingi óziniń shyǵarmashylyq aq saparyn júz áńgimemen kógentúp etip qazyqqa baılapty.
D.Dosjannyń jazý stılin ózgemen shatastyrý áste múmkin emes.
Týǵan jer... jer bolǵanda aptap ystyqtan topyraǵy tilinip, jýsany kúıip, baıalyshy jerge baýyryn tósep jatyp alǵan migirsiz dala, baýraıdaǵy jarpa tastyń ózi kóp qaınaǵan baýyr sekildi qaraıyp ketken. Osynaý qatal tabıǵatpen birge jasasyp kele jatqan shuǵylaly tań nesibesin sebezgilep atar-aý... yrzyq-bereke búgin bolmasa kúni erteń, áıteýir qońtorǵaı qazaqy aýylǵa at basyn bir burar-aý... degen sabyrly úmitpen kún keship, kóleńkege saıalaǵan ıa baqtashy, ıa qoıshy. Basyndaǵy bórkin alsa astynan kıiz qalpaǵy kóriner, qalpaqtan keıin taǵy da qyzylala taqıasy, ony sheshse – astynan úsh buryshtap ushyn túıgen oramaly kóriner... Qoıshy áıteýir! Birinen soń birin sheship alǵan mezet ustaramen qyrǵyzǵan taqyr basynan, dálirek aıtsaq – tóbesinen bý shyǵar. Shildeniń aptap ystyǵynda tóbesinen bý shyqqan túıeshi jazýshynyń eń súıikti keıipkeri («Aı astyndaǵy kezdesý»), álgi keıipker tún ishinde, quba dúz meńireý ólkede osydan myń jyl burynǵy balahanasy teńselgen teń-teń jıhazdy áp-sátte eńsergen bilekti kirekeshi bar Uly Jibek jolynyń kerýenimen oıda joqta ushyrasar. Sondaǵy baıaǵy kerýenbasy men búgingi túıeshiniń betpe-bet ushyrasyp, tildesýine qulaq salyńyz.
«Bizder qum zamanynyń adamdarymyz, sender temir zamanynyń adamdarysyńdar. Qusty da temirden jasap ushyrasyńdar, dilimizdi túsinip, ditimizdi bilip tirshilik jasaıtyn pende tabylmas-aý! Qor bolyp qystyǵyp, temirge janshylǵansha dala betimen ebelekshe syrǵyp kóship-qonyp kete bermeımiz be odan da.
– Múlikterińniń birazyn bizge berip ketseńder bolmas pa, mýzeıge qoıalyq.
– Tezek dúnıeni jasyryp neǵylamyz, ózderińe qaldyrarmyz-aý, áıtse de kúni erteń kúlge aınalar kóne jıhazǵa talasyp, ıtshe yryldasyp, bir-birińe zalal jasaısyńdar ma dep qorqamyz.
– Ókimet múlkine, kóne eskertkishke qol suǵýǵa zań jibermeıdi.
– Endeshe, nege shekeleriń qýshıyp, peıilderiń tarylyp ketken? Bedelge, qyzmetke, aqshaǵa, abyroıǵa, han taǵyna talasyp áýre-sarsańǵa túsip júresińder. Bir-birińdi tútip jeýden taıynbaısyńdar» (D.Dosjan. «Júz áńgime», İİ tom, «Mereke» baspasy, A., 2012, 13-bet).
Temir zamanynyń adamdary – myna HHİ ǵasyrdyń kompúter qulaǵynda oınaıtyn, zańmen júrip-turatyn, kúndelikti esep-qısap áserinen peıili tarylyp ketken búgingi qoǵamnyń adamdary bolsa, qum zamanynyń adamdary – teńseldirip kerýen tartqan, kóne jıhaz, qazynany artyp alǵan, aldyna sholǵynshy, juldyzshy salǵan; sońyna torǵaýyty, kirekeshi, túıekeshi ilesken, aı astyndaǵy yǵaı men syǵaı, kileń alpaýyttar. Sóz saptasy, ýájdesýi kereǵar. Temir zamanynyń adamdaryna qaratyp: «Nege shekeleriń qýshıyp, peıilderiń tarylyp ketken» dep saýal tastaıdy. Temir zamanynyń adamdary: «Zań jibermeıdi... zańmen júrip-turamyz», – dep jaýap beredi. Qum zamanynyń kerýenin tartqan kerýenbasynyń sózi salmaqty, ári zildi. Astarynda kekesin bar ma dep qalasyz. «Bedelge, qyzmetke, aqshaǵa, abyroıǵa, han taǵyna talasyp áýre-sarsańǵa túsip júresińder. Bir-birińdi tútip jeýden taıynbaısyńdar», – dep temir zamanynyń adamdaryna aýyr kiná taǵady. Temir zamanynyń adamy jaltarady, ashý qysyp, kerýen tartqan kisiniń saqalynan alýǵa shaq qalady.
Kórip otyrsyzdar, keıipkerdiń sózine qulaq assaq, áńgime fılosofıalyq oıǵa taban tiregen. Ár zamannyń adamdaryna tán minezindegi artyq-aýys kináratty tamyrshydaı tap basyp, tanıdy. Peıildiń tarylyp, shekeniń qýshıyp ketkenin shenep-mineıdi. Shynynda ǵoı: ne bolsa soǵan shyrt ete qalatyn kirpıaz, sonshama shikámshil, shybyq tımes shyńq eter bolyp ketýimizge ne sebep? Ózgerip bara jatqan bolmys pa, álde minez be? Turmys taýqymeti myna júrgen kisilerdi shetinen kúırek etip jiberdi me? Zamannyń, ýaqyttyń ıleýine túsken adamnyń ózgerý metamorfozasy alaqanda turǵandaı, sirá. Áńgimede baba zaman adamyn qazirgi adammen túıilistirip, dıalog jasatý arqyly antıteza ádisimen tereń oı qozǵap, adam minez-qulqyndaǵy psıhologıalyq tolqyndardy áshkerelep beredi.
Zamanyna saı adamy. Ár qoǵamnyń óz surqyltaıy bolmaq. Avtor qysqa áńgimede qum zamanynyń adamdaryn jol aıryǵynda ushyrasqan temir zamanynyń adamdaryna (myna bizderdiń kezbe-týrısterimizge uqsaıdy) qarsy qoımaıdy, kerisinshe, árbir dáýirdiń ózine tán minez-qulqyn, adamdardyń oı-sanasyn, odan beridegi sóz saptasyn ashyp, tarazyǵa tartýymen erekshe. Qaı qoǵamda bolsyn, ózine tán erekshelik, artyq aıtyp, kem túsý keıipker áreketi arqyly júrip jatady. Qum adamdarynyń ýáji ornyqty, baısaldy, astarlap sóıleıdi. Temir zamanynyń adamdarynyń sóz saptasy kelte, taqyl-tuqyl, júıkesi juqarǵan, qıt etse «zań jibermeıdi» dep kesip-pishedi. Zańnyń nusqaýymen júrip, sózin erejemen túıindep, zańda kórsetilgendeı júrip-turýǵa daǵdylanǵan. Joǵarydan nusqaý, pármen kelmese, shóp basyn syndyrmaıdy, buıryq-ámirge sanasy ábden kodylanǵan.
Joǵarydan zań júzinde pármen kelmedi dep lyqsyp aǵyp jatqan kanaldy tazalamaı, eki-úsh jylda sol kanaldyń ultanyn shóp basyp, isten shyǵýǵa qalǵan.
Zańǵa qaıshy kep qalmaıyq dep júrip kóshelerdi qum basyp, qystaý qańyrap bos qalady. El kóshedi, jer tozady. Jas urpaq kúnkóris qamyn jep bosyp ketedi. Álgi zańmen júrip-turatyn, zańsyz attap baspaıtyn adamdar aqyr sońynda «Qalaı ǵana mynadaı zamanǵa tap boldyq», – dep, qoldaryn tóbesine qoıyp, tazy ashýyn tyrnadan alady degendeı, bar kináni jolaı ushyrasqan qum zamanynyń adamdaryna jaýyp, bas saýǵalap, kúnkóris qamyn oılap biri qalaǵa, biri bazar mańyna kóship joǵalmaqshy. Osylaısha jazýshy keshegi ámirshil-ákimshil sovettik júıe tuqyrtqan, ózdiginen derbes oılaý múmkindigi, shyǵarmashylyq qarym-qasıeti joıylǵan, ómir súrýge qushtarlyǵy shektelgen surqaı keıipkerlerdi kógenge baılap, bularǵa jetispeıtini ata-babanyń býyrqanǵan qany men ómir súrý salty ekenin, sony qazirgi kúnge beıimdeý kerek ekenin oı tarazysyna salady.
Dúkenbaı Dosjannyń «Júz áńgime» dep atalatyn qos tomdyq jınaǵy fılosofıalyq oıdyń túzilimi, qazaq kórkem sóziniń Kósegeniń kók jonyndaı kóterilgen bir belesi sekildi oqshaý qubylys. Janǵa azyq, júrekke shýaq darytady, adam janynyń shytyrman túkpirine, qupıaly qoınaýyna oı sáýlesi túsiriledi.
Jazýshy keıipkerleri sózimizdiń basynda aıtqandaı, týǵan jerden kindigi úzilmegen, týysqan jurtynyń otymen kirip, kúlimen shyǵyp júrgen, tózimi sarqylmas, júrek oty mol jandar. Qaıyrymy ushan-teńiz. Qazirginiń adamdary barynsha tuıyq, ózimshil, jurtqa qol ushyn berýi sırek, ózim degende ógiz kúshi bar, bógdege kelgende attap baspaıtyn beıopa deımiz. Ózimshildiktiń astaryn izdep sharshaımyz. Bárin naryq zamanynyń tuıyqtyǵynan, tumshalaýynan deımiz. Jazýshy bul jaǵynan kelgende zamandy jazǵyryp, mańdaıyn beker toqpaqtaýdan aýlaq. Barlyq kináratty adam boıyndaǵy keleńsiz, kesapat minezden izdeıdi. Bul rette «Qyzylqumnyń jeli ne dep jylaıdy?» áńgimesindegi joly aýyr, qıyn beınet kóleńkeshe ilesip qyr sońynan qalmaıtyn teri sor, beıneti zor Qumbaı, «Jaqsy kitap qalaı jazylady» áńgimesindegi tiri sózdiń kisi janyna shıpa bolar daýasyn izdep, sham túbinde ash kúzenshe búgilip áńgime jazatyn Jáleleddın Rýmı, keń dalanyń ishine búkken syryn at tuıaǵynyń dúbirinen tyńdap túsinetin shabandoz – «Shortanbaı», sanaǵa sana qosatyn aqyl satyp alaıyn dep bazarǵa baratyn bozókpe bala Qaryqbol – «Aqyl satamyn» áńgimesinde – shetinen daladaı darqan, tolyq adam bolýdyń jolyn izdegen obrazdar, minezder ensıklopedıasynyń tyń paraqtary. Eshkimge eliktemeıtin, eshkimge uqsamaıtyn ult mineziniń dara taǵdyrlarynyń toǵysy. Ózindik júris-turysymen, sóz saptasymen, qımyl-áreketimen oqyrmanyn eriksiz shyrmap, matap ustaıdy, jipsiz jeteleıdi, munaraly kókjıekke jeteleıdi. Alǵashqy sóıleminen bastap-aq kóz jetkisiz alapat qum ishindegi oazıske tap bolǵandaı – tynysyń keńeıip, kózge san alýan ómir órnegi elestep, tańdaıǵa tamyzyq bolar tirshilik balshekerin sezesiń, tamsana túsesiń.
D. Dosjan áńgimeleriniń bir shoǵyryn ǵasyrymyzdyń basynda Tokıonyń «Japan sımbeı» baspasy shyǵardy. Qalamgerdiń óz sózimen aıtsaq, bul áńgimelerdi Kúnshyǵys eliniń oqyrmandary «qazaqy dástúrdi egjeı-tegjeıli tereń zerttep bilý» úshin aýdarǵany málim. Shyndyǵynda, jazýshynyń «Shortanbaı», «Bastańǵy», «Jigittiń bir jurty», «Usta», «Anasy jaqsy adamdar», «Qyzyl Kenish oqıǵasy», «Saýmal», t.b. kóptegen áńgimeleri ulttyq salt-dástúrdi, qazaqy turmys-tirshilikti, minez-qalypty jerine jetkize sýrettep, kóz aldyǵa elestetip, «ultymyz mynadaı salt-dástúrimen daralanady... órkenıetke ózindik syıpatymen qosylmaqshy» degendi aıtý úshin... ózgeshe ulttyq órnek-boıaýymyzdy keıipkerdi túrli sıtýasıaǵa sala otyryp, kórkem sózben kestelep shyǵady. Bul tusta «kestelep shyǵady» degen qurǵaqtaý sóz. Ultymyzdyń jer betindegi eki myńnan astam ult pen ulystan aıyrymy nede? Qaı qasıetimen tórge shyǵady? Ózge halyqtan nesimen qyzyqty? – degen saýalǵa jan-jaqty jaýap bere otyryp, oqyrmandy keıipker mineziniń qyry men syryna qanyqtyrýǵa mashyq.
Ulttyq dástúrdi qazyq etip fabýla qurǵan, oqıǵa órgen, sol oqıǵanyń óne boıynda qazaqy dástúr men ǵurypty qatar órbitken jazýshynyń áńgimeleri birqydyrý.
Atbegilik minezdi aınadan kórsetkendeı minsiz, aıqara ashqan «Shortanbaı», qarapaıym eńbek adamynyń qolóner kásibin jetildire kelip, ony óner deńgeıine kóterýi «Órik», qazaq ultyn jylqy minezdi deımiz, sol jylqy minezdiń bas asaý kúıinen – basbilgi, erqashty ministeı kúıkilenip salbókselikke urynýy «Qumda qalǵan kemeler», asta-tók qonaqjaılyqtyń zamanǵa saı saıqymazaq halge túsýi «Metamorfoza» áńgimesine arqaý bolǵan. Qaı-qaı áńgimesi adam janynyń spektri sekildi. Ártarap qalpymen, árqıly kórinis boıaýymen kóńilde jattalyp qalady. Qaıtalanbas daralyqpen qyzyqtyrady, oqyrmandy minez tartylysynda shıryqtyryp ustaıdy. «Endi qalaı bolady?.. keıipkerimiz tyǵyryqtan qalaı shyǵady?.. sıtýasıa dástúrge me, dástúr oqıǵa órisine qyzmet ete me?..» – degizip yntyqtyra túsedi.
Myń boıaýmen kilem toqyǵandaı qara sózdiń kórkemdik tini oqıǵamen, oımen úılesimdi qabysyp tańdandyrady.
Jazýshy áńgimelerindegi ulttyq etnopsıhologıany sheberlikpen jarqyrata dáıekteıtin – qazaqy dástúr kategorıasy – qalamger aıryqsha at basyn buryp, qadala ter tókken erekshe arna demekshimiz. Álemdik ádebıette ulttyq dástúrge qalam tartpaǵan qalamger joq dese de bolady. Ótken ǵasyrdyń basynda etek alǵan orys fýtýrıseri, fransýz súrealıseri, aǵylshyn avangardy, nemis ımajenısteri ulttyq órnek-boıaýsyz-aq kórkem ádebıetke qajetti ámbebap keıipkerdi somdaımyz, barlyq ultqa, tutas órkenıetke oń minezimen jarq etip kórinetin áleýetti keıipker ákelemiz deýmen kóp áýrelenip, ýaqytsha aramter bolǵanyn bilemiz. Álgi aǵym-mekteptiń tarazy basyn aýyrlatyp, sheshek ata gúldep, sóldi máýesimen tushytqan ulttyq dástúr, ulttyq mentalıtet – álem ádebıetiniń beıne-minezder muhıtynda júzgen Aısberg sekildi. Alystan kóz tartyp, alyp turqy tereńge sińip, aıdynda erkin júzedi. Sol Muztaý sıpatyndaǵy árbir ultqa tán sóz saptasy, minez-qulyq, is-áreket, oılaý, topshylaý ádisi... keıipkerdiń tutastaı ósip-óngen ortasyna, tamyr jaıǵan topyraǵyna, tabıǵatyna tarta týady eken. Keıipkerdi týǵan tabıǵatynan ajyratyp qarastyrý – kúná, qısynsyz, ultsyzdaný ushyǵy.
Órkenıet – toptyń nemese rýdyń, ıa bolmasa qaýymnyń ıgiligi emes. Ol qoǵamnyń ıgiligi. «Osy kúni kisiniń basy aınalar mártebeli bılik dálizinde júrgen, Úkimet úıinde, ákimshiliginde isteıtin Taıtuıaq ózin osy órkenıet satysynyń jýan ortasynda júremin dep oılaıtyn. Oılap júrgen jalǵyz Taıtuıaq pa eken? Órkenıet satysyna aıaq salǵan úlkendi-kishili laýazym ıeleriniń tirshilik-tynysy, is-qımyly, minez aınasy, kisilik bolmysy... bári-bári, qaıtsek úlken kisiniń qyzmetine jaraımyz, qaıtsek táýelsiz memleket atalatyn alyp máshıneniń eń qajetti, esh múltiksiz jumys isteıtin bir-bir tegirshigi bolamyz dep jyǵylyp-súrinip júrgenderi kileń» (sonda, 642-bet) dep bastalatyn «Maqul» áńgimesiniń astary tereń, megzeýi mol, búgingi qoǵamnyń, qazirgi ómir-tirshiligimizdiń aınasy deýge bolady.
Sol Taıtuıaq joǵarydan berilgen tapsyrmany tap-tuınaqtaı oryndap, laýazymdy kisilerdiń aldyn kesip ótpeı, jarǵaq qulaǵy jastyqqa tımeı júrse – bastyǵy aldyna shaqyryp alyp: «Shyraǵym, ózim bilemin dep tóske órlep bara jatyrsyń!» – deıdi zildeı etip. Taıtuıaq aıran-asyr. Jatyp oılanady: qate basqan, qısyq sóılegen jerim joq edi ǵoı, jazyǵym – tapsyrmany aıtqyzbaı istegenim be dep óz-ózinen qýystanyp, pushaıman halge túsedi. Aıdyń aıaǵynda bastyǵy taǵy shaqyryp alady: «Shyraǵym, jaryq jalǵanda myna bizdiń bar ekenimizdi umytyp úlgerdiń be? Kózge túskiń kelip júr me?», – deıdi tóbesinen tas tastaǵandaı. Bastyǵy Taıtuıaqty aılyq syıaqydan qysqartyp tastaıdy, keleside qabyldamaı qoıady. Bildeı memlekettik qyzmetker eseńgirep qalady... oılap-oılap... uıqysy azaıyp, ýáıimi kóbeıgen soń qala syrtyndaǵy zeınettegi aqylshy aqsaqalǵa keledi. Osylaı da osylaı... bastyǵym qyryna aldy... tyqyr taıandy... ne isteýim kerek deıdi Taıtuıaq. Kóp jyl Úkimet múshesi bolǵan, aqsaqal aqylshy túsindirip tómendegishe sóıleıdi.
«Jadyńa tutyp júretin eń basty qaǵıda: óziń bilip tursańdaǵy «osynyń mánisi qalaı?» dep bastyǵyńnyń aldynan ótip baryp – is qyl deıdi. Bul – bir. Bastyǵyńnyń aldynda ózińdi árdaıym bir basqysh tómen usta, bir mysqal kem biletin bolyp kórin deıdi. Bul – eki. Sanańa jaqsy oı, jarqyn ıdeıa kelse – onydaǵy bastyqtyń oıy, tujyrymy, jańalyǵy dep jarıaǵa jar salǵaısyń, sonda ǵana jolyń bolady deıdi. Bul – úsh. Osy aıtylǵan úsh qaǵıdany buljytpaı oryndaı bilseń ǵana bastyǵyńa jaǵasyń», – dep aqsaqal Taıtuıaqqa aqyl qosady.
Aqylshy aqsaqal úıretken jolmen júrgen Taıtuıaqtyń budan bylaı aıy ońynan týady. Bastyǵynyń júzi jylıdy, syıaqyǵa, sheteldik saparǵa, ózge de kózge túsetin jerge Taıtuıaqty usynady. Laýazym ıesiniń budan bylaı uıqysy tynshyp, ómir joly jeńildeı túsedi. Áńgime osymen aıaqtalsa jaqsy ǵoı! Kúnderdiń kúni... kóshede kele jatyp... dardaı laýazym ıesi, bildeı Úkimet múshesi, bas keıipkerimiz Taıtuıaq bóten kisiniń kózimen aınalyp ózin-ózi syrttaı minep-synap, baqylap qarap kórmeı me. Ne kórdi deısiz ǵoı?!
Sol mezette Taıtuıaqtyń kózine qandaı adam elestedi: ózinshe oılaı bilmeıtin, ózindik oı-pikiri joq... óziniń minez, qalyby qalmaǵan... kim ne aıtsa, soǵan bas shulǵı beretin qur keýde ... qur kostúm kıip, galstýk taqqan... bárine maqul... maqul... maqul ǵana qalypty. Zamanyna saı adamy demekshi, XXI ǵasyrdyń adam-kóleńke, adam-kostúm keıipkerin kemeline keltire sýrettegen jazýshy oqyrmanǵa qaratyp osylaısha syr tógedi. Osylaısha búgingi sheneýnikterdiń joǵarydan buıryqsyz qozǵala almaıtyn pushaıman qalypqa túskenin kórsetip, mundaı bezbúırek, quldyq sana qoǵam damýyna kesirli ekenin áshkereleıdi.
D.Dosjan eń alǵashqy («Kókpar») áńgimesinen bastap, kúni keshe týǵyzǵan («Artyq adam») jańa dúnıesine deıin arada jarty ǵasyr ótsedaǵy ulttyq dástúrdi tý etip, sol tý kóterilgen tusty kórkemdiktiń temirqazyǵyna aınaldyryp ter tógýmen keledi. Shytyrman minezder qaqtyǵysynda álgi ádis oqyrmanyn adastyrmaǵany kámil, kórkem sózben kilem toqyǵan avtordyń ózi de negizgi ıdeıasynan taban aýdarmady, kóz jazbady, adaspady. Jazýshy áńgimeleriniń basym bóligi ulttyq dástúrdi pash etýimen qundy desek, qatelespeımiz.
«Oń jaǵyńa qaraı salyp kúlkiń keletini – oń ıyǵyńda tileýles bolyp perishteń otyrar. Sol ıyqqa nazar salyp jylaǵyń keletini – saıtannyń sapalaǵy otyrar, qarsy aldyńda qalbańdap ketip bara jatqan – Taǵdyryń. Kimde-kim óz taǵdyryn, ózine buıyratyn tirshilik sybaǵasyn aldyn-ala sezer bolsa, ókirip turyp jylaǵan bolar edi. Kisiniń kóńil-kúıi astyndaǵy kóligi sekildi, birde semiredi, birde azady» (D.Dosjan. «Júz áńgime», İİ tom, «Mereke» baspasy, A., 2012 jyl, 241-bet).
Bul – «Ómir arbasy» áńgimesiniń keıipkeri Altyatanyń tolǵanysy. Ózin jan-tánimen súıetin jary týraly oı keshken bas keıipkerimiz qazaqy dástúrdi, ulttyq saltty sanasyna berik sińirip ósken, otbasynyń uıyǵan sútteı taza, jyly bolýy úıdegi arý áıelge tán ekenin úlken tebirenisti sezimmen júrekke daryta sıpattap jetkizedi. «Kúıeýim úshin janymdy beremin», – deıdi áıel. Myna sózdi estigen jaý jaǵy kúıeýine jan-tánimen berilgen uıaty bar áıeldiń yntyq lebizinen yńǵaısyzdanyp, ishteı qaıran qalysady. «Batyrdyń jany ózinde emes, úıindegi áıelinde eken, munyń janyn alǵanymyzben maqsatymyzǵa jete almaspyz», – degen toqtamǵa keledi» (sonda, 241-bet). Arý áıel súıikti jaryna degen adaldyǵy, páktigi arqyly jaýar bulttaı túıilip jetken jaýdyń betin osylaısha qaıtarady.
Otbasyna, bas ıesine, jaryna degen aqjúrek adaldyq ulttyq dástúrimizdiń eń julyndy, tutaly tusy. Maqtanyshymyz hám arqa súıer asqar Alataýymyz sekildi. Osy adaldyq arqyly eń qatal, qaıyrymsyz jaý – ýaqyttyń ózin jeńe bilgen beıkúná arýlarymyz qanshama («Amanat», «Saýmal»).
Adamshylyq saýyty – minez. Minez saýyty – aqyl. Aqyl saýyty – júrek. Bul danyshpan Abaıdyń jazǵany. Jazýshynyń birshoǵyr áńgimesi aýzyn ashsa, júregi kórinetin, barynsha aqkóńil, baladaı ańqaý, tańǵy shyqtaı taza, rıasyz keńqoltyq, sengish, artynda zili joq qazaqy minezdi tarqatýǵa arnalǵan. Mundaı minez qyry ózge ult ókilderinde de ushyrasatyn bolar-aý! Al qazaqqa ásire tán ekeni atqan tańdaı aqıqat. Ásirese, barynsha adal, barynsha aqkóńil minez qalyby D. Dosjan qalamyna ilikken kezde jaqut tasyndaı kóz jaýyn alyp, baldaı tátti sezimge mas etip, ıa kúlerińdi, ıa jylaryńdy bilmesteı tosyn áserge bólep terbetedi. Tynysyńdy keńiter tańǵy samaldaı tirshilik burynǵysynan áldeqaıda maǵynaly, opaly kúıge enip, kóz aldyńa kempirqosaq túzilgendeı, kókjıegiń keńip júre beredi. Ómirińiz – ónerge aınalady. Kúndelikti kúıki minezden arylyp bıikteısiz, rýhyńyz nyǵaıady, kemeldene túsesiz.
«Bylaıǵy kisiler birtúrli tiksinip qaldy. Tiksinbeı qaıtsin. O zaman da bul zaman Abaı otyrǵan úıge jan balasy at qoıyp týra túsip kórmegen. At qoımaq túgili, kóligin shaqyrym jerge qaldyryp, jaıaýlap, ústi-basyn san márte qaǵyp-silkip, túzetip, sypaıylap basyp úıge enetin. Bázbiri: «Aldyna barsaq – sálemimizdi alar ma eken?» – dep pursat suraıtyn. Al myna qara shekpendi, qazdıǵan nemeniń óńmeńdeýi jaman. Aqaı joq, tuqaı joq, kóligin irgege qazyqbaý shala salyp, aqyn jatqan otaýǵa syp etip endi de ketti. Kishkene molda: «Bilińdershi!» degenshe bolǵan joq... Júrisi sýyt, túsi sýyq beıseýbet neme Abaıdyń janyn alýǵa kelgen ajal ekenin, Jaratqan Ieniń at sabyltyp jibergen elshisi ekenin jalǵyz-aq kishkene molda sezdi. Seze salyp: «Oı, Alla-aı!» – dep esik aldyndaǵy aq topyraq ústine burq etkizip otyra ketti (sonda, 636-bet). Abyz aqynnyń aqtyq demin alar mezetti, Maǵaýıanyń qyrqyn ótkize salyp, óziniń de fánı jalǵandy tastap, baqıge kóshken mezetin pálsapalyq meńzeýmen, ádemi ǵuryp, júrek syzdatar sýretpen berýi sonshama tabıǵı, shynaıy shyqqan. Teginde, Abaı kózi tirisinde ólim saǵaty týraly da jyrlar tolǵap, bul mejeli mezetti Ant mezgili degen kategorıa arqyly belgilegen. Al Dúkenbaı Dosjan bolsa, mıfologıalyq janalǵysh beınesin meńzeý arqyly aqyn ajalyna múlde basqa astar beredi.
Teristikten sary jel sarnaı soǵady. Úıler bir ornynda kóshpeı uzaq otyra bergen soń, minis attar mańaıdyń shóbin tyqyrlap jep, shańyn shyǵaryp, alysqa uzap shoqyraqtaıdy. Kúlge aýnap jatqan qara nar kelesin izdep, keńirdegin kerneıshe sozyp uzaq bozdaıdy. Sary súrleýmen urshyqsha úıirilip quıyn bıleıdi. Osy mezet qyr astynan shoshań etip beıseýbet jolaýshy shyǵa keledi. Dáret alýǵa shyqqan kishkene molda Ǵabıthan tosyn sýretten: «Astapyralla!» – dedi shoshynyp.
Jazýshynyń qaı taqyrypqa qalam tartsadaǵy naqty sýretpen, qatesiz tiri sózben, qolmen qoıǵandaı etip jazatyny oqyrmandy rıasyz ılandyrýǵa sep. Logıkalyq sıllogızm sheńberinen shyǵarmaıdy. Fánı dúnıeniń myń qatparly, júz syrly qupıasynyń ádibin sógip, astaryn ashqandaı fılosofıalyq oımen áredik-áredik ádiptep otyrýy – ár áńgimeniń mazmunyn baıytyp, salmaǵyn arttyrǵan. Tiri sózdiń ómirsheńdigin ónege etip aldymyzǵa tartady.
Qos tomdyqta birinshiden: jazylý ýaqytyna baılanysty túzilgen tártiptik júıe bar. Áńgimelerdiń qaı kezde, qandaı jaǵdaıda jazylǵanyn aınadan kórgendeı tanyp alasyz. Ekinshi: qos tomdyqty qurastyrǵan kezde avtor ishinara stılısıkalyq túzetýler jasaǵan, morfologıasyn qaraǵan, pýnktýasıalyq qatelerin túzetip shyqqany baıqalady. Munyń esesine keıipker minezine áser etken mezgil, qoǵamdyq formasıalardyń yqpal-áserin buzbaı, sol kúıinshe qaldyrǵan. Mysalǵa «Belsendi» áńgimesinde ótken ǵasyrdyń 29-30 jyldaryndaǵy ujymǵa bas quraý, qoldan jeketur jasaý (kýlachestvo) bel alǵan kezdegi belsendilik, at ústinde júrip bylaıǵy jurtty aqysyz-pulsyz eńbekke jumyldyrý sýretteledi. «Aǵynǵa qarsy» áńgimesinde ótken ǵasyrdyń 60-70 jyldaryndaǵy kóterem bolyp turalap qalǵan sharýashylyqty kóterý úshin jergilikti basshylar oılap tapqan qoldan ozat jasaý naýqany minep-sheneledi. Bul rette «Belsendi» áńgimesindegi kolhoz, «Aǵynǵa qarsy», «Kisi aqysy» áńgimesinde sovhoz qurylymy sol kúıinshe saqtalǵan. Áńgime sıtýasıaǵa emes, minezge qyzmet etedi. Qos tomdyq ýaqyt, qoǵamdyq formasıadan góri minez-qulyqtar ensıklopedıasyna kóbirek keledi deýimiz sodan. Keıipkerler kezeń-kezeńimen, belgi-belesimen, minez qyrymen tutas dáýirdiń kelbet keskinin jasaǵan, sonysymen ǵana tartymdy, sonysymen ǵana qyzyqty shyqqan der edik.
Jazýshy dúnıeni kórkemdik kózimen kóredi, jandy sózben sýret salýǵa mashyq degenge keńirek toqtalyp kórelik. Bolǵan oqıǵany bolǵandaı baıandap bersek, onda kórkem áńgimeden góri sıtýasıa jýrnalısıkaǵa tartyp keter edi. Kórkemdiktiń kepili – boıaý, sýret pen tiri sóz. Kez kelgen áńgime tiri sózben kórikti, sýretimen erekshe, boıaýymen qymbat. «Kóleńkege keptirgen súr etteı aryq qara qapsaǵaı jigitti alyp jyqqan oı shirkin bolatyn» («Qoly ashyq», 311-bet) dep bastalatyn áńgimeni bıik regıstrli oıdan bastaýy... sol oıdyń nar jigitti alyp jyqqany... oqyrmandy endi ne bolar eken degizip jipsiz jeteleıdi. Sol aýyr oı áńgimeniń tartylys kúshi, leıtmotıvi. «Bázbirde ózin osy kúnderi uıqy men oıaýdyń arasynda júrgendeı sezinedi. Uıqydamyn deıin dese – joldasynyń artynda shýlap qalǵan jetimekterdi jubatyp basý sóz aıtty, oqysta kóz jumǵan joly aýyr joldasynyń qabirine topyraq saldy. Oıaýmyn deıin dese – mańaıyndaǵy adamdarmen túsinisýi asa qıyn, es bilgeli boıyndaǵy qyrsyq minezben qyrqysamyn dep sharshady» («Oı baqqan», 333-bet). Keıipkerimiz oı keshedi. Adam shyr etip dúnıe esigin ashqanda jaqsy, jaman minezdi qosa qabat arqalap enedi. Kisini sharshatatyn jan álemindegi qyrsyz minez ben shýaqty minezdiń sharpysýy. Servantestiń eki kitaptan turatyn «Don Kıhot» romanyn ıspanshadan qazaqshaǵa tóteleı aýdaryp, ózi de ádilet úshin kim kóringen qaıýana qazaqpen aıtysamyn, alysamyn dep júrip, Don Kıhottyń keıpine túsken, joly aýyr Ábdiǵanıdyń: «Laýazymy joq kisiniń sózin jan balasy tyńdamaıdy, mansap sóılegende – ádilet úndemeıdi; aqyldy – teńge bıleıdi («Don Kıhot», 201-bet) degen sózi emis-emis estiledi. Ábdiǵanı daıyn qoljazbany birde baspaǵa, keleside Jazýshylar odaǵyna tasyp, talqydan ótkizip, ábden sharshaıdy. Bir bilgish: «Meni qosalqy aýdarmashy etip kirgizseń – jolyń bolady», – dep bopsalaıdy; kelesi bilgish: «Servantestiń sóılemi uzyn, sózi monshaq sekildi tizbektelip keledi eken. Qysqartyp, qazaqy baıanǵa túsirseń, kitap qyp shyǵaramyz», – dep qısynsyz talap qoıyp, siresip otyryp alady. Aýdarmashy kóringen bilgishtiń aıtqanyn eki etpeımin dep júrip ábden tıtyqtaıdy, saýshylyǵynan aırylady. Úıine kelip ishi túsken dıvanǵa sulyq qulap, kirpigi qımyldap jatady. Sol kezde Don Kıhottyń eles sulbasy esikten enip, tilge keledi. «Ádilet, shyndyq úshin shybyn janyńdy shyrqyrata bergeısiń!» – dep, óziniń erik-jigerin qaıraǵandaı bolady... keıipkerimiz talyǵyp, baryp-kelip jatyp óziniń de XXI ǵasyrdyń Don Kıhoty bolyp úlgergenin sezedi. «Ólsem de ádilet úshin kúresip ótemin», – dep kúbirleıdi.
Kelesi «Esiktiń Koról Lıri» áńgimesinde úsh ul ósirip, úsheýin de bas-basyna jeke otaý etip, bólip shyǵarǵan... aıaq astynan jazýshy bolaıyn degeni emes... ishtegi muń-sherin qaǵazǵa túsirip júrip, kóńilsiz hıkaıat týǵyzǵan... álgi hıkaıatyn kitap qyp shyǵarǵaly demeýshi izdep sarsańǵa túsken Saǵadattyń bastan ótken oqıǵasy baıandalady. Baıaǵy úsh perzentiniń úıine kezegimen baryp, bas suǵyp: «Qoljazbamdy basyp shyǵarýǵa qarjylaı kómektesińder», – demeı me... Aqyr sońynda «kúnkórisimizge jetpeı jatyr» dep jylaǵan uldaryna – qaltasyndaǵy azǵana zeınetaqysyn bólip berip... beıbaq áke bastan qulaq sadaqa dep, álgi kómektesedi ǵoı dep kelgen perzentterinen kórer kózge qashyp shyǵady («Esiktiń Koról Lıri», 158-bet). Az aıt, kóp aıt, HHİ ǵasyrdyń basqy kezeńiniń beınetqor qazaǵy, qoly ashyq myrzasy, Esiktiń aqjúrek, keńqoltyq Saǵadaty, ómirdiń myń kópirinen súrinbeı ótken keıipkerimiz osy ýaqytqa deıin qoljazbasyn kitap qyp shyǵarýǵa demeýshi izdep júr dep estımiz dep aıaqtalady áńgime. Oqyp otyryp aıyqpas qoıý muńǵa shomasyz.
«Júz áńgimede» ómirdiń qaıtalanbas júz túrli ǵıbraty, paıymy jatyr. Tirshilik – ústinen júgirip óte shyǵatyn kópir emes. Onyń myń túrli shyrma-shatý súrleý, soraby bar. Eshbir danyshpan ómir jolyn «bylaı etseń... osylaı júrseń... durys shyǵady» dep syzyp bere almaıdy. Ómirdi ár pende ózinshe súredi, tirshilik jolyn ózinshe júrip ótedi. Ómir qaıtalanbas órnegimen qyzyq. Sol órnekti san alýan boıaýyn buzbaı, san túrli úni men tinin, mazmuny men mánin saqtaı otyryp, ózindik belginyshanymen, ulttyq etnomádenı qundylyqpen sabaqtastyryp hatqa túsirgen qalamgerge tántisiń.
«Júz áńgime» alýan minez qyryn, ómir tartysyn tarqatýymen tartymdy. Ómir órnegimen qymbat. Sol órnekti san túrli boıaýymen, tiri sózimen, ádemi yrǵaǵymen qulpyrta sýrettep hatqa túsire bilgen kásibı jazýshynyń jarty ǵasyrlyq jankeshti eńbegine eriksiz súısinemiz. Súısine otyryp, kórkemdik boıaýy qulpyrǵan áńgime marjandaryn qaıta-qaıta qolǵa alamyz.
Dúkenbaı Dosjandy «Otyrar», «Farabı», «Jibek joly» shyǵarmalary arqyly tarıhı taqyryptyń pıoneri degen de pikir bolǵan. Bizdiń oıymyzsha, ol halyq qazynasyna tapjylmaı taban tirep, ápsanalyq-mıfologıalyq jelini búgingi realısik romanmen, áńgimemen úndestirgen sheber qalamger. Qazaqtyń halyq prozasy atam zamannan bar ekenin baıyptap, búgingi epopeıa men keshegi epos arasynda úzilmes úılesim bar ekenin dáleldeý úshin akademık S.A.Qasqabasov 1984 jyly jazǵan monografıasynda jazýshy D.Dosjannyń «Kelinshektaýdaǵy tas túıeler» áńgimesin baǵzy mıftiń janrlyq tabıǵatyn ashýǵa qundy málimet retinde paıdalanyp, búgingi gúldengen kásibı qazaq ádebıetiniń túptórkini qadym zamannan beri aýyzdan
