Máskeý basqarǵan Keńes Odaǵy zamanynda kórshiles, tili bir, dini bir baýyrlas ulttarǵa qaraǵanda tilinen, salt-dástúrinen, ulttyq sana-seziminen kóbirek aırylyp, kóbirek orystanyp ketken ulttyń biri – qazaq ekeni ras. Ásirese, óz ana tilinen, ata-baba dástúrinen múlde bezip ketkender de bizde kóbirek boldy. Bul jeke tulǵanyń ǵana máńgúrttenýi. Al táýelsizdik alǵanyna shırek ǵasyrdan asyp ketken qazaq ulty óz jerinde egilip, óz jerinde orylyp, ózi dıirmenge tartyp pisirilgen nanynyń ózin «moskovskıı», «borodınskıı», «belyı rýsskıı», «kresánskıı» taǵy-taǵy dep nelikten oryssha ataıtyny týraly oılanyp kórdińiz be? Bul jeke tulǵanyń emes, tutas ulttyń máńgúrttenýi emes pe? Eger siz ulttyq sanadan, ulttyq namystan jurdaı máńgúrt bolmasańyz, óz nanyńyzǵa ózińiz oryssha at qoıyp jep otyrmas edińiz ǵoı. Al, siz óz elińizdiń nanyna nemese basqa bir taǵamyna oryssha at qoıýdyń arjaǵynda qandaı ánjilik saıasat jatqanyn bilesiz be? Bunyń arjaǵynda bul «nash rýsskıı hleb», «nash moskovskıı», «nash borodınskıı hleb», tak chto qazaqtyń nanyn jep otyrsyń dep shalabyńdy shaıqamaı-aq qoı degen ishki aram pıǵyl jatqanyn ańqaý qazaq túsinbeıdi. Shovınısik, ımperıalısik sol saıasatty túsinbek túgil dúkenge kelgen qazaq ataýlynyń «bir býlka berińiz», «býlochka qandaı», nemese kádimgi kúlsheni, «lepeshka», kómeshti «kırpıch nan», «pırojok» dep tilin qyryq burap turǵanyn kóresiz. Sondaılarǵa qarap turyp, «apyr-aı, osy biz anaý máńgúrt, mynaý máńgúrt qoı sony qoıshy» dep jeke adamdardy kústanalap jatamyz, al shynynda tutas ult retinde, ıakı, túp-túgel ulttyq sanadan, ulttyq namystan aırylǵan máńgúrt ultqa aınalyp, sony baıqamaı júrgen joqpyz ba?-degen úmitsizdik ýaıymǵa túsip ketkenińdi de sezbeı qalady ekensiń. Álde nadandyq pa, álde áıel jynysty pendeniń qańsyqqa tańsyqtyǵy basym bola ma qaıdam, áıteýir jańaǵydaı oryssha aralastyryp sóıleýge qazaqtyń jalpaq tilimen aıtqanda ásirese «qatyn-qalashy» qumar keledi. Solar kádimgi tórt buryshty kómesh nandy «kırpıch» dep turǵanda eń kıeli, eń qasıetti taǵamdy qorlap turmyn dep oılaı almaıtyny, ulttyq sana, ulttyq namys degennen mahurymdyǵy ishińdi ıt tyrnaǵandaı etedi. Al ózimizben kúndelikti ydys-aıaǵyna sheıin aralasyp ketken uıǵyr halqy bazarǵa aparyp satatyn alaqandaı nanyna «ýchpushmaq» ıaǵnı «úshpushpaq» dep at qoıyp alǵan. Eger sony qazaq pisirip satatyn bolsa ony «treýgolnık» deı me Qudaı bilsin!
Qazaq endi ózi qysy-jazy arqa eti-arsha, borbaı eti-borsha bop asyrap-baqqan malynyń etinen jasalǵan taǵamdarǵa da orystyń, ýkraınnyń, ata-babasy túgil ózi kózimen kórmegen aǵylshyn, taı, fransýz sıaqty ulttardyń taǵamynyń ataýyn beretin boldy. Áıtpese, sonaý Shalqardaǵy – Shómishbaılar, Shubartaýdaǵy – Sherhandar qys-aıazǵa qarylyp, jaz-ystyqqa ystalyp júrip baǵyp-qaqqan jylqysynyń shujyǵyn «kolbasa Moskovskaıa», «Kıevskaıa» dep, óziniń esiginiń aldyndaǵy aqbas tuqymdy sıyrynan saýyp alǵan sútine «Mýmýná», «Kresánskaıa», «Zorkın lýg», «Odarı», «Moe moloko», «Domık v derevne» al baltamen shaýyp jemese tis ótpeıtindeı etip qatyrǵan irimshigine «golandskıı» t.t dep at qoıǵany nesi? Qazaq baıaǵyda jylqy, túıe, sıyryn iri qara dep jalpy ataýmen ataıtyn. Qazir sıyryn oryssha «krýpnyı rogatyı skot» degennen tárjimalap «múıizdi iri qara» deıtin boldy. Bul endi qazaqtyń ózi túgil tiliniń de orysshadan táýelsizdik ala almaǵan otar til qalpynda qalǵanyn kórsetip-aq tur. Qazir asqanaǵa baryp «sorpa bar ma?» deseń «govájıı», «baranına» bar deıdi. Bazarlarda sıyr etiniń ústinde «Govádına», jylqy etiniń ústinde «konına», qoı etiniń ústinde «baranına» dep jazýly tur jáne solaı jazyp qoıyp satyp otyrǵandardyń bári qazaqtar. Olar jylqynyń, sıyrdyń jiligin jilik demeıdi, «lytka» deıdi.
Iá, aqyl-esi túzý ult ta, sol ulttyń aqyl-esi durys adamy da óz jerinde ózi baǵyp-qaǵyp ósirgen maldyń eti men sútinen, ózi egip ózi pisirgen nannan jasalǵan taǵamdy ózin ǵasyrlar boıy ezgide ustap kelgen ulttyń tilinde aıtpasa kerek. Amal ne. Árıne, bunyń bárine jáı qarataban qazaqty kinálaýǵa bolmaıdy. Bul sirá, búginde búkil bılikti de, baılyqty da qolyna alyp alǵan keshegi keńestik otarlyq sanadan aryla almaı, áli de Reseıdiń qolshoqpary kúıinde qalyp qoıǵandardyń kinási bolýy ábden múmkin. Ondaılardy qazaq «kúshiginen talanyp qalǵan» deıdi. Olardyń quldyq minezden qutylýy ekitalaı. Bizdiń bundaı zar-zapyranǵa túsetinimizdi qaıran babalarymyz Reseı qazaq dalasyna dendep kire bastaǵanda-aq baıqaǵan eken. Sonaý zamanda-aq Kishi júz Tileý rýynan shyqqan Sarysholaq shaıyr Boranbaıuly orys otarshyldary elin de, jerin de, tilin, dinin de jalmaýyzdaı jalap-juqtap, búldirip oıyna kelgenin istep baratqanyn kórgende
Áýlıe Móńke aıtqany
Aınymaı keldi aldyma
Baǵymnyń neden qaıtqany
Qudaıdyń kóńili qaldy ma
Elimdi bılep barady
Keshegi kelgen qańǵyma,-dep kúıinishtiń ýyn ishkendeı zar tógedi. Al urpaǵynyń tili shubarlanyp, oryssha sóılegendi sán kórip júrgenin ańdaǵan Ábýbákir Kerderi «Tili ekeýdiń – dini ekeý» degen áýlıelik sóz qaldyrdy artynda. Olardyń da berjaǵynda óz elinde qolda bar baılyǵynan, jer-sýynan, tili men dininen, ata-saltynan aırylyp baratqan ultynyń basshylarynyń beıqamdyǵyn, tipti, óz halqyn Reseı ulyqtarynyń tabanyna salyp berip otyrǵanyn kórgen, qarýly orys jasaqtaryna qarsy tura almaı Qaraqalpaq asyp bara jatqan Esengeldi Aqpan jyraý:
Sher-shemendeı qaınaıdy-aý
Kókirektiń sanasy-aı,
Sanasyz bolyp barasyń
Sary qazaqtyń balasy-aı
Orysqa elin jem qylǵan
Bılerdiń aýzy alasy-aı,-dep at jalyn qushyp turyp eńirep jylapty deıdi ákelerimiz. Sol Aqpan jyraý atamyz búgingi oryssha sóılep, oryssha oılaıtyn qazaq mınıstrler, qazaq zańgerler nemese qazaq bankırler sıaqty eshqandaı ıýrfak, eshqandaı ekonomfak bitirgen emes. Ol eshqandaı saıasattaný, fılosofıa ǵylymdarymen aınalyspasa da sol kezde Reseı jaqtan qazaq dalasyna basa-kóktep kelip jatqandar onysymen qoımaı qazaqtyń jas urpaǵyn, ul-qyzy, ulttyq sanasynan aıyrýǵa, tilinen, salt-dástúrinen aıyrýǵa kúsh salýda ekenin sol kezde-aq ańǵardy. Aıyrǵany, urpaǵymyzdyń sanasyzdanǵany emeı nemene búgingi ul-qyzdarymyz qazaqtyń qymyz, qymyran, shubat, aıran, irkit, shalap, irimshik, qurt, qaımaq, kilegeı, súzbe, syqpa, torta, malta, sarysý t.b. sıaqty sút taǵamdaryn da bilmeıdi. Asylǵan etti «beshbarmak» deýdi ǵana biletin qazaq jastary sol qazaqta etten bastap, qazy, qarta, jal-jaıa, súret, buj, ásip, qýyrdaq, úzben, qaqpysh (qaqtalǵan et) t.b sıaqty et taǵamdary bar ekenin, orysta sonyń júzden biri de joq ekeninen beıhabar. Olar ataýynyń ózi ersi amlet, kotlet fransýzdiki, hot-dog (ystyq et degendi bildiredi), kokteıl (áteshtiń quıryǵy degen sóz) aǵylshyndiki, al borsh ýkraındiki ekeninen de beıhabar. Biz jastaıynan óz ultynyń taǵamynyń dámin tatyp óspegen urpaq eshqashan ultjandy, otansúıgish azamat bop óspeıtinin esten shyǵarmaýymyz kerek. Bizdiń Reseıden azattyq aldyq dep toı-toılap shýyldaǵanymyzǵa 25 jyldan asyp ketti ǵoı. Endeshe, búgin osyndaı áńgime kóterip, óz jerimizde óz nanymyz ben óz et-sútimizdi qaı tilde ataıtynymyzdy talqylap maqala jazyp otyrýymyzdyń ózi kisi kúlerlik is emes pe? Al, qazir birin-biri «bratanym», «sestrenkam», «monshany», «baná» dep ataıtyn qazaq búıte berse, kóp uzamaı nandy-hleb, etti-máso dep ataıtyn beısharalyq kúıge túspesine kim kepil?! Ýkraınada orys tilinde sóıleýge, teledıdar arqyly oryssha habar taratýǵa tyıym salyndy. Óıtkeni, olardyń tili múlde joıylyp ketýdiń az-aq aldyndaǵy kúıge túsken. Estonıa, Moldova, Lıtvalar da sóıtip jatyr. Olardyń tili, salt-dástúri buzylmaǵan kúıinde saqtalyp qalsa da sóıtýde. Myna turǵan Ázirbaıjan, Ózbekstan, Tájikstan, Túrkimenstanda orys gazet-jýrnaldary joqtyń qasy, al telearnalary túgelge jýyq óz tilinde. Olardikimen salystyrǵanda bizdiń tilimiz de, ulttyq salt-dástúrimiz de, tipti ulttyq sanamyz da orasan zor ózgeriske ushyraǵany ras. Endeshe ne istemek kerek? Bul máseleni qolǵa alýdy kimge, kimderge tapsyramyz?
Myrzan KENJEBAI, aqyn
QR Mádenıet qaıratkeri
