Abaıdyń tálim-tárbıesin kórip, ómirin bilimmen órnektegen, álem oıshyldarynyń eńbekterin jata-jastana oqyp, parasat bıigine shyqqan, Alashqa alǵash ret «Ujdan» fılosofıasyn eńgizgen hám alpystan asqan shaǵynda qý tirshilik qyspaǵynan qashyp, turan dalany ańsaǵan túz taǵysyndaı taqýa ǵumyr keshken, adamzattyń aıaýly aqyny – Shákárim Qudaıberdiuly.
Dana halqymyz: «Bilim – ınemen qudyq qazǵandaı», – dep beker aıtpasa kerek. Shákárim «Úsh anyq» atty fılosofıalyq traktatyn jazýǵa daıarlyqty 1898 jyldan bastap kirisip, otyz jyldaı izdenip, jıǵan tergenin óz oı eleginen ótkizip, qorytyndyny 1928 jyly aıaqtaǵany málim.
Aqyn kitaptyń shymyldyǵyn: «Adam aqıqatty bas kózimen kórmeıdi, aqyl kózimen kóredi... Ólimnen soń bir túrli tirshilik bar. Eki ómirge de kerekti is – ujdan. Ujdan – degenimiz ynsap, ádilet, meıirim», – degen sózben ashady. Sóıtip, qulqynnyń quly bolmaý úshin eki ómirde de ar saqtap, adam bolyp qalýdy hám adamı qundylyqtardyń ýaqytsha dúnıe qyzyǵynan qashan da bıik turýyn kókseıdi.
«Bas kózi» – eńbektegen baladan, eńkeıgen qarıaǵa deıin barlyǵymyzǵa málim, adam balasynyń qorshaǵan ortany kórý múshesi. Al, Shákárim «Aqyl kózi» dep neni boljap otyr? Ol – álbette, ilimmen nurlanǵan kókirek kózi. «Bas kózimen» kórgen dúnıe bir qaraǵanda sulý, minsiz hám zulymdyqtan ada bolyp kórinýi múmkin, biraq ony «aqyl kózimen» qaraǵanda, múlde basqa qyryn tanýǵa bolady. Mine, osy «aqyl kózi» pendege ár nárseniń túbin, aqıqatyn, jaqsy ne jamandyǵyn boıamasyz kórsetip beredi. Ol – beıne bir qarańǵy úńgirde qolyńa maısham ustatqandaı. «Júrektiń kózi ashylsa, Haqtyń túser sáýlesi» (Abaı).
Ynsap – súrgen ómirińe, qylǵan kásibińe, tynyshtyqta terbelgen týǵan elińe degen rızashylyǵyń. «Qanaǵat – qaryn toıǵyzady» dep babalarymyz beker aıtpasa kerek. Arany ashylǵan jannyń kózi tek qana topyraqpen toıatynyn hákim Abaı «Eskendir» poemasynda taıǵa tańba basqandaı anyq kórsetip ketti. Endeshe, barlyq toıymsyzdyqqa tosqaýyl bolatyn – Shákárim aıtyp otyrǵan ynsap qana.
Ádilet – adamzattyń eń basty qajetsinetin qasıetteriniń biri. Ádiletsiz qurylǵan qoǵam da, memleket te, tipti tigilgen shańyraq ta kóp keshikpeı quldyraıdy. «Ádilet, shafhat, kimde bar, sol jarasar týǵanǵa» (Abaı). Ádiletti adam seniń týysyńmen teń, ádiletsiz adam jaqyn týysyń bolsa da, jatpen teń bolady. Bir sózben aıtqanda, ádiletsiz ómir – ómir emes, tiri tamuq.
Meıirim – adam boıyndaǵy uly qundylyq. Ol qarańǵylyqty, kekshildikti, nadandyqty, qıanatty joıyp, adam qalpyńa keltiretin, kókiregińdi kirden tazartatyn taýdyń zámzám bulaǵy sekildi. Qaı zamanda da meıirimmen nurlanǵan qoǵamnyń baqyty baıandy, adamdary qaıyrymdy bolyp keletinine kózimiz jetip otyr. Endeshe, meıirimdi bolýdyń bul ómirdegi paıdasy ushan-teńiz.
Kelesi sózinde Shákárim: «Tirshilik týraly adam arasynda kópten beri aıtylyp kele jatqan eki túrli jol bar. Biri, dene ólse de jan joǵalmaıdy, ólgennen soń da bul tirshilikke, tipti, uqsamaıtyn bir túrli ómir bar. Sondyqtan jalǵyz ǵana dúnıe tirshiliginiń qamyn oılamaı, sol sońǵy ómirde jaqsy bolýdyń qamyn qylý kerek deıdi. Endi biri bul álemdegi barlyq nárseniń bári ózdiginen jaralyp jatyr, ony bylaı qylaıyn dep jaratqan ıesi joq hám ólgen soń tiriletin jan joq deıdi. Meniń oıymsha, osy eki joldyń qaısysy anyq ekenin tabý aqyly saý adamǵa qatty mindet. Nege deseń, adamdy túpkilikti baqytqa jetkizbek bolsaq, bilip jaratýshy ıe bar, ólgen soń da bir túrli ómir bar degen joldyń shyn, ótirigin bilýimiz kerek. Eger shyn bolsa, sonyń da qamyn oılap, adamdardy túpkilikti baqytqa jetkizý úshin, eger ótirik bolsa, oǵan áýrelenbeı jalǵyz ǵana osy dúnıe qamyn qylý úshin, olaı bolsa bul ekeýin qalaı tekseremiz? Ony tekserýshiniń ár túrli dinder jaıynan, ár túrli ǵylym jaıynan árbir bilimdilerdiń sol týraly aıtqan sózderinen habary bolý kerek. Jáne qatty kerek bir sharty – óziniń tutqan dini, oqyǵan-uǵynǵany, qalyptanǵan ádeti, qumar isi bálendeı jaqsy kisi aıtty eken dep nanyp qalǵan sózine birjola baılanyp qalmaı, aqylyn ábden bosatyp, sol eki joldaǵylardyń jazǵan kitap, aıtqan sóz, qylǵan isteri hám olarǵa qarsy aıtqan sózderdiń bárin noqtaýsyz, naýqassyz saý aqylmen synaý kerek», – deıdi.
Asyly, bul sózdiń shyn janashyrlyqpen hám asa bilgirlikpen aıtylǵanyna daý joq. Nege deseńiz, jaqsy men jamandy, aq pen qarany ajyratyp almaı, kezikken dúnıege bas uryp, tabynyp ketetin minezimiz de joq emes. Sondyqtan, Shákárim aıtqandaı «saý aqylmen» synap, barlyǵyn oı eleginen ótkizip baryp, qabyldaý kerek.
Odan keıingi sózderde ǵalym álemge áıgili fılosof, oıshyldardyń jaratylys týraly jazǵan eńbekterin, dálelderin sholyp ótedi. Mysaly, Lıterıe, Maıen, Búhner, Demokrıt, Doln, Dekart, Koddrs, Spenser, Kont, Bırenjıe, Rýsso, Lametrı, Lemke, Mıshel, Kettle, Pıfagor, Arhımed, Ptolemeı, Gıpparh, Sokrat, Mesmer, Kalıostro sıaqty bilimdiler adamnyń ishki yndynyn tekserip, dúnıeniń syryn uǵýdy maqsut qylǵanyn meńzeıdi.
Minekeı, Shákárimniń álem kitaphanalaryn aralap, júzdegen ǵalym men jazýshy, aqyndardyń sózderin aq qaǵazǵa túsirip, sonyń barlyǵyn «saý aqylǵa» synatyp otyrǵanyn ańǵardyq. Bul da Abaı qalaǵan mekteptiń jarqyn úlgisi deýge tolyq negiz bar. Synshyldyqtyń jaǵymdy hám jaǵymsyz tusy bolsa, Shákárim jaǵymdy tusyn sheber paıdalana bilgen.
Shákárim qajy osy eńbeginiń qorytyndysynda: «İzin bildirmeýdiń aılasyn tapsa bolǵany, sebebi ólgen sońǵy jan ómirine nana almaı ujdan, sovest jan eki ómirge birdeı kerek taıanysh ekenine nana almaǵan kisiniń júregin eshbir ǵylym, óner, eshbir jol, zań tazarta almaıdy. Eger bir adam jannyń ólgen sońǵy ómiri men ujdan sonyń azyǵy ekenine ábden nansa, onyń júregin esh nárse qaraıta almaıdy. Adam ataýlyny bir baýyrdaı qylyp, eki ómirde de jaqsylyqpen ómir súrgizetin jol osy musylman joly sıaqty. Jan eki ómirde de azyǵy – ujdan, sovestdeýmen esh nárseden kemdik kórmeıdi. Tipti bul joǵarylaýdyń eń zor járdemi úsh anyq degenim osy», – deıdi.
Túıin:
Shákárim qajy qıada turyp, qyran kózimen alty qurlyqty túgeldeı barlap, ataqty ǵalymdardyń árkimge tanymal eńbekterin oqyp, oı eleginen ótkizip, saý aqylmen synatyp, sońynda shyǵarǵan sanaly qorytyndysy – «Ujdan» qasıeti, ar ilimi jáne qazaq ultynyń baǵzydan ustanyp kele jatqan musylmandyq joly. Mine, osy joldan aınymaǵan adam eki dúnıede de baqytty bolatynyn amanat etedi.
Birjan AHMER,
Abaıdyń «Jıdebaı-Bórili» memlekettik
qoryq-mýzeıiniń ǵylymı qyzmetkeri.
