QHR Memlekettik syılyǵynyń ıegeri, QHR Memlekettik «Úzdik daryn», «Mádenıet salasynda eńbek sińirgen qaıratker» ataǵyn alǵan, búginde Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi Tursynáli Ryskeldıevtiń álemdik deńgeıde jazylǵan «Tajalǵa tosqaýyl» atty romany dúnıege keldi. Romannyń bas keıipkeri – Qazaqstan Respýblıkasynyń prezıdenti Nursultan Nazarbaev. Atom qarýyna qarsy kósh bastaǵan Elbasynyń eren eńbegin jazýshy kórkem shyǵarma retinde jetkizýge tyrysqan. Romannyń jazylý tarıhymen tanysý maqsatynda Qamshy.kz aqparat agenttiginiń tilshisi Tursynáli Ryskeldıevten suhbat aldy.

«Iadrolyq qarýǵa qarsy turýda Nazarbaev kósh bastady...»

 –Nursultan Nazarbaev jaıly roman jazýǵa ne túrtki boldy?

Osydan 5-6 jyl buryn Semeı polıgonynyń áserinen kelgen qasiretten qanshama adam qyryldy, sábıler kemtar bolyp týdy. Qyzyl ımperıa adamzatty aıaǵan joq. Sol kezdegi qyrǵyn dáýiri qazaq halqynyń basyna tóngen úlken qasiret boldy. Qazaq halqymen jasasqan ózge ulttar da azap shekti. Kemtar balalar dúnıege kelip, dúnıe esigin ashqannnan keıin de aıyqpas dertke shaldyqqandar kóbeıdi. Ári bul qasiret ań-qustardy da aınalyp ótpedi.

Odan bólek Amerıka basshylyǵanda Trýmen otyrǵanda Japonányń da araldary men keı qalalaryna atom bombasyn tastap, sonyń saldarynan 140 myń adam qyrylǵan. Japondyqtardyń atamekeni túgeldeı kúlge aınalǵan edi. 1964 jyly Qytaıda da atom synaǵy ótti.

Osylardyń bárin bile tura, nege roman jazbasqa degen oı keldi. Al Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń Semeı polıgonyn japqany bárimizge aıan. Sonymen qosa, ıadrosyz álem qurý jóninde Birlesken memleketter uıymynda sóz sóıledi. Japonıaǵa bardy, ózge de ıadrolyq apatqa dýshar bolǵan memleketterdi aralady. Iadrolyq qarýǵa qarsy turda Nazarbaev kósh bastady. Demek, onyń eńbegi orasan zor.

Nazarbaev bılikke kelmeı turǵanda Ojas Súleımenov bastaǵan zıaly qaýymnyń ıadrolyq qarýǵa qarsy mıtıńige shyqqany belgili. Osy oqıǵalardyń bárin qaǵaz betine túsrimek nıette Nursultan Nazarbaevtyń ózine hat jazdym. Ol da kelisimin berdi.

«Japonıa, Qytaı, Qazaqstandaǵy azapty kúnderdiń elesi...»

 –Romandaǵy oqıǵa jelisi qalaı órbidi, Elbasynan ózge qandaı keıipkerlerdi kórkem              shyǵarmańyzǵa arqaý ettińiz?

Amerıka Japonıaǵa 140 myń adamnyń ómirin jalmaǵan atom bombasyn tastaǵan kezde Nazarbaev 5 jasar bala bolǵan eken. Men de sol kisiniń zamandasymyn. Bala kúnimde Japonıadaǵy apat jaıynda úlkenderden estip, bilip otyratynmyn. Iaǵnı Nazarbaev ta men sekildi bárin estip-bilgen degen oıǵa keldim. Semeı polıgony jaıly qulaǵymen estip, kózimen kórgen bala Nursultannyń ıadrolyq qarýǵa degen qarsylyǵy jas kezinen bastalady. Sol sebepti Elbasyn basty keıipker ete otyryp, eń aldymen sol kisiniń obrazyn jasaýǵa tyrystym.

Nazarbaevtyń bala kezin balasha sóılettim, jigit kezin jigitshe oılandyrdym, bılik basyna kelip, Elbasy atanǵan soń sol laýazymǵa laıyq óz dárejesine saı tolǵandyrdym.  

Meniń basty keıipkerimniń biri Nursultan Ábishuly Nazarbaev bolsa, ekinshisi Qytaıda atomtaný mamandyǵynda bilim alyp, qytaılyq ǵalymdardyń dárisin tyńdap ósken Suńǵat esimdi jas ǵalym. Ol kezeńde Qytaıda mádenıet tóńkerisi bolǵan. Munyń saldary ásirese, zıalylarǵa tıgen, zıalylar men oqytýshylardy «sasyq» dep atady. Osyndaı soqyr saıasattyń júrip turǵan zamanynda Suńǵattyń ıadrolyq qarýdyń adamzatqa, Jer sharyna zalaly týraly, ony soǵysqa qoldanatyn bolsa, dúnıejúziniń bútindeı qırap ketetini jóninde maqalasy jýrnalǵa jarıalanyp ketkendikten, bılik ony qyspaqqa alady, Otanǵa qarsy shyqtyń degen aıyptaýmen túrmege otyrǵyzady, zyndanǵa tastaıdy.

Bılik aýysqan soń qytaılyq zıalylar azat kúnge qol jetkizedi. Oǵan qosa Qazaqstan táýelsizdigin alyp, eki el arasynda jaqyn qarym-qatynas ornaıdy. Sol sátte Suńǵat Qazaqstanǵa kelip, Nazarbaevtyń qabyldaýyna iligedi. Suńǵat arqyly Qytaıdaǵy zardapty kórsetpek boldym.

Japonıada Batrı degen dáriger boldy. Batrıdiń sábı shaǵynda Amerıka Japonıaǵa atom bombasyn tastaıdy. Sóıtip qyz óziniń otbasynan, bar jaqynynan aıyrylady. Al ózi Japonıanyń astanasynda úlken ákesiniń qolynda bolǵandyqtan aman qalady. Keıin dárigerdiń mamandyǵyn oqyp, ózi de beldi dáriger atanady. Qytaılyq Sharapat esimdi qyzben tanysyp, ekeýi atom bombasy synalǵan Qazaqstanǵa keledi. Osy jerde atom qarýynan zardap shekkenderdiń hal-jaǵdaıyn kózderi kórip, solardy emdeýge kóshedi.

Odan bólek qytaılyq ushqysh Talǵat degen jigit boldy. Sovet odaǵy men Qytaı arasyndaǵy qaqtyǵysqa aralasqysy kelmegendikten, ol da azapty kúnderdi basynan ótkeredi.

Roman bala Nursultandy súndetke otyrǵyzý jáne atqa mingizý toıynan boldy. Osy toıda Nazarbaevtyń tarıh páninen beretin ustazy Seıithan Isaev degen adam boldy. Sol kisi batasyn berip, toıdan keıingi basqosýda órbigen áńgime arqyly Nazarbaevtyń bala kúnindegi basynan ótkergen oqıǵalaryn jetkizdim. Elbasynyń basynan ótkenderi osy tarıhshy muǵalimniń aıtqan áńgimesimen bastalady. Keıin Baǵlan degen tarıhshymen oı almastym.

Odan bólek Zákir degen kúıshini qostym. Ol Qytaıda tarıhı-mádenı muralardy jınaǵan adam, mádenıet úıiniń bastyǵy. Zıalylar azap shekken ýaqytta, oǵan da azaptyń bir ushy tıdi. Qytaıdyń soqyr saıasaty mádenı murany, kóne murany joıdy. Sol arqyly Qytaıdyń ozbyr saıasatyn kórsetpek boldym.

Aqıyq qyrandy ushyrdym. Qyran qashan da Elbasynyń janynda boldy. Bala kúninde aýyl kóginde ushyp júrse, memleket basshysy atanyp, ushaqpen ár elge attanar ýaqytynda, aspanda qalyqtap sol aqıyq búrkit júrdi.

Ol kisiniń Qonaevpen baılanysyn berdim. Ekeýi birge ushaqta otyrǵanda Qonaev aıtqan eken: «Biz de táýelsizdik alsaq, mundaı bolmas edi, ıá?». Sondaǵy Nazarbaevtyń oılanǵany... Qonaev qaıtys bolǵan kezdegi Nazarbaevtyń barǵandyǵy, áıeli qaıys bolǵan soń baryp kóńil aıtqandyǵy, ekeýiniń arasyndaǵy túsinispeýshilikterdiń bolǵandyǵy, alaıda ekeýiniń de maqsattary men ıdeıalary uqsas ekendigin berýge tyrystym.

 –Al Nazarbaevtyń obrazyn jasaýda qandaı erekshelikterdi qoldandyńyz?

Prezıdenttiń obrazyn jasaýda tek qana baıandaý ádisi arqyly emes, jan dúnıesin, ishki sezimin kórkem shyǵarmanyń óziniń ıirimderi men zańdylyqtary arqyly jetkizýge tyrystym.

-Roman jazýda, birinshiden, kórkemdikke, sýretkerlikke, obrazdaý, beıneleý, tolqyndy ıirimder arqyly oqıǵany jetkizýdi maqsat ettim;

-Ekinshiden, keıipkerler obrazyn daralaýda aıshyqty boıaýlardy qoldana otyryp ishki dúnıesin ashý jaǵyna kóńil bóldim;

-Úshinshiden, tarıhty sińirýge tyrystym. Bul kún halqymyzdyń tarıhymen, ǵylymnyń, adamzattyń tarıhymen qabysyp jatady. Sondyqtan, bul oqıǵalardy tarıhı aqparat retinde bere salmaı, oılandyrý, tolǵandyrý, dıalog, monologtar arqyly tarıhty sińirýge tyrystym;

-Atom ıadro qarýynyń zardaby men qasiretiniń  jer sharynyń ekologıalyq ortamen qatynasyn beıneleý jaǵyna kóńil bóldim;

-Besinshiden, ǵylymdaǵy jańalyqtardy sóıletip otyrdym. Óıtkeni bul – ǵylymı taqyryp.

 –Jalpy romanda 70-ten asa keıipker bar eken. Ol keıipkerlerdiń bárin qaıdan aldyńyz, álde oıdan shyǵarylǵan ba?

Keıipkerdiń kóbin qıaldan jasadym. Biraq derek bar, ondaı oqıǵalardyń, zıalylardyń bolǵany ras dúnıe. Máselen, «Abaı» romanyn jazarda Muhtar Áýezov kórkem shyǵarmadaǵy oqıǵa jelisiniń 80%-ynyń oıdan shyǵarlyǵanyn, tek 20%-y ómirde bolǵan Abaıdyń týystary men otbasy ekenin aıtqan. Sol sekildi, men de keıbir keıipkerlerdi romanymnyń mánin asha túsý úshin oıdan shyǵardym, alaıda ondaı derekter joq emes.

 –Roman jazý úshin Nazarbaevty jaqsy tanıtyn adamdarmen kezdesip, áńgime-dúken qurǵan bolarsyz...

Úshqońyrǵa baryp, murajaılardan biraz saýalymnyń jaýabyn bilip qaıttym. Nursultan Nazarbaev oqyǵan mektepke bardym, qyzmetkerlerimen sóılestim. Odan keıin Elbasynyń áke-sheshesiniń qabirine baryp, kózben kórip, quran oqyttym. Sol aımaqtyń tabıǵatymen tanystym.

Nazarbaevtyń estelik kitaptaryn tolyq paıdalandym. Sonda myna bir derekti kózim shaldy: «Men Natasha degen grýzın qyzǵa ǵashyq bolyp, soǵan úılenbekshi boldym». Osy derekti paıdalana otyryp, Natasha esimdi qyzdy jigit Nursultannyń ǵashyǵy ettim.

Áıgili aqyn Oljastyń da Semeı polıgonyn japqyzýdaǵy belsendiligin kórsettim. Nazarbaev ekeýiniń aqyldasa otyryp, áreket jasaǵandaryn tilge tıek ettim.

Odan bólek Semeı polıgonynan zardap shekken, kemtar bolyp týǵan, aýrýǵa shaldyqqan keıipkerlerdi de qostym. Jáne haıýanattardy da romanymnyń arqaýy ettim. Máselen, uıasy buzylǵan búrkit, bir aýyl túgeldeı kóship ketkende jalǵyz qalǵan kúshik, eki aıaqsyz týǵan bota, úsh aıaqty jolbarys... Osylardyń bárin qosa otyryp, apat saldarynan bolǵan azapty ýaqytty oqyrmannyń kóz aldyna elestetýdi nıet ettim.

«Osy ýaqytqa deıin Nazarbaev jaıly kórkem shyǵarma jazylǵan joq...»

 –Osy ýaqytqa deıin Nazarbaev jaıynda jazylǵan kitap kóp. Al siz Elbasyn qaı turǵydan kórsetkińiz keldi? Siz jazǵan romandaǵy Nursultan Nazarbaev kim?

Nursultan Nazarbaev jaıynda eńbekter jazylyp jatyr, aıtylyp jatyr, áli jazyla beredi de. Alaıda olardyń ǵumyry qysqa bolady. Al men Nazarbaev jaıly kórkem shyǵarma jazdym. Buǵan deıin Elbasy jaıynda jazylǵan kórkem shyǵarma bolǵan joq.

Atom qarýynyń ózi dúnıege úlken apat ákeldi. Máselen, Soltústik Koreıa men Ońtústik Koreıa ózara qyrylysyp jatyr. Soltústik Koreıa atom bombasyn jasaımyn dep, bel sybanyp otyr. Demek, dúnıe tolqý ústinde. Barlyq elde prezıdent bar, biraq bir de bir eldiń prezıdenti Nursultan Nazarbaev syndy álemdik deńgeıdegi úlken eńbekke qadam basqan joq. Sonaý Semeı polıgonyn jabýdan bastap búginge deıingi eńbekteri qanshama. Sol kóshtiń basynda ále de tur. Álem bolyp Nazarbaevtyń atalmysh eńbegin moıyndady. Sondyqtan Nazarbaev – máńgi jazatyn taqyryp.

Onyń ústine, kórkem shyǵarmanyń ǵumyry da uzaq bolady. Meniń maqsatym – Elbasy úshin máńgilik taqyryp jazý. Bir kezeńderde Qonaev bılikten túsken soń qanshama jastarymyz qyrshyn ketti. Ne úshin? Bılik ózge ulttyń qolyna ketti dedi. Al endi Táýelsizdik alyp, Elbasymyz qazaq bolyp otyrsa, soǵan nege qýanbaımyz. Nege dáriptemeımiz? Jazýshylar nege jazbaımyz?

 –Úlken tulǵany romanyńyzǵa arqaý etip, úlken jaýapkershilikti arqaladyńyz. Roman jazý úshin qansha ýaqytyńyz ketti?

Negizi atom ıadrolyq qarýy týraly jazyp júrgenime 5-6 jyl boldy. Al Nazarbaevtyń ómirbaıanyn, estelikterin oqyp, bilip otyrmyn ǵoı. Semeıdegi polıgon, azapty kúnder – bári maǵan jattandy. Sol sebepti romandy 1 jyl kóleminde jazyp shyqtym.

 –Kitabyńyzdy Nazarbaevtyń ózine tabys etipsiz. Ol sizge Alǵys hat jazǵan kórinedi...

Men Muhtardyń toıynda Qytaıdan delegat bolyp keldim. Sol kezde shet aımaqtan kelgen qazaq jazýshylary men ǵalymdardy Nazarbaev ózi qabyldap, dastarhandas bolǵanbyz. Elbasymyz «Atamekenge oralamyz deseńder, esik ashyq!» degen soń men sol kisiniń úndeýine ún qosyp, 1998 jyly bala-shaǵammen kóship kelip, azamattyq aldym. Osy jerge kelgennen keıin jazǵanym – «Uly kósh» romany boldy.

Myna romanǵa keler bolsaq, alǵashynda 5 nusqasy shyqty. Bireýin prezıdent apparatynyń ákimshiligine poshtaǵa salyp jiberdim. Odan soń Dúnıe júzi qazaqtary qaýymdastyǵynyń quryltaıyna bardym. 4 nusqasyn da apardym.

Taǵy bireýin Dáýren Abaevqa berdim. Sondaı-aq QR Mádenıet jáne sport mınıstri Arystanbek Muhamedıulyna jáne Ulttyq arnanyń dırektory Erlan Qarınge de tabystadym.

Biraz kúnnen soń «Prezıdent kitap jazyp, syıǵa tartqanyńyz úshin sizge Alǵysyn bildiredi» degen mazmunda Prezıdent apparaty ákimshiliginen hat aldym.   

Budan buryn kitap jaıly «Ana tili» gazetinde Aıan Nysanalınniń jáne «Qazaqstan-zaman» gazetinde Temirhan Tebegenovtyń maqalalary jarıalanǵan edi. Maqalalar da prezıdentke tanystyryldy.

«Romannyń shyǵýyna keıbireýler qarsy boldy...»

 –Romanyńyzdy jazarda nemese baspadan shyǵararda qandaı da bir qıyndyqtar, kedergiler kezdesti me?

Osy romannyń jarıalanýyna, tipti jazylýyna qarsy bolǵan adamdar bar. Bir kezderi keıbireýlerimen daýlasyp, sottasqanmyn.    

Kedergilerdiń bári sonyń áreketi me eken dep oıladym. Alǵashynda romannyń taqyrybyn «Zamanaqyr» dep qoıǵanmyn. Dúnıejúzilik qazaqtar qaýymdastyǵy esebiniń aldynda birinshi nusqasyn prezıdent appartynyń ákimshiligine poshta arqyly salyp jiberidim. Osydan keıin bir adam qońyraý shaldy. Talǵat Jumaǵalıuly maıor Omarov dep tanystyrdy ózin. «Sen osyndaı roman jazypsyń, shyǵartpaq ekensiń, saǵan kim ruqsat berdi? Bizge prezıdent apparatynan kitap shyǵartpańdar dedi» dep tóne jóneldi. Oǵan saspaǵan men «Ózim prezıdentke hat jazyp, kitabymdy tabystadym» dep edim, qoıa saldy. Sóıtip, kitapty basyp shyǵarmaq bolǵan «Mereı» baspasynyń basshysy Ǵalym Qalıbekke de bóget keltirmek bolǵan. «Biz ishki isterdiń, zańnyń adamdarymyz, sen ne úshin kitapty basasyń, baspańdy toqtatyp tastaımyz» degen eken. Buǵan baspa basshylyǵy da mán bermedi, meniń prezıdenttiń ruqsatymen jazǵanymdy bilgendikten, álgi «zańnyń» adamdaryna ózderi qarsy shyqty.  Osyny da menimen sottasqan keıbireýlerdiń áreketi dep boljadym.

Odan bólek bir jýrnaldyń (atyn atamaýdy ótindi) prozaǵa jaýapty redaktory bar. Bul adamnyń menimen sottaqsan álgimen jaqyndastyǵy bar edi. Sóıtip, alǵashqy nusqasyn álgi jýrnalǵa basýǵa bergen edik, olar bas tartty. Olardyń aıtýynsha, bul – Nazarbaevtyń eńbegi emes eken, Oljas bastaǵan zıalylardyń eńbegi. Oljas bastaǵan toptyń mıtıń ótkizgeni ras, biraq ol kezde Semeı polıgony jabylǵan joq. Demek Qazaqstannyń prezıdenti bolyp Nazarbaev saılanǵannan keıin ǵana jabyldy. Ol Elbasy atana salyp Semeı polıgonyn japty. Óziniń burynnan oılap kele jatqan maqsatyn júzege asyrdy.

Kitaptyń shyǵýyna, Nazarbaevtyń eńbegin kórsetýge qarsy shyqqandar da boldy. Biraq, alǵan betimnen qaıtqan joqpyn. Maqsatymdy anyq jazdym.

 –Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń ómiri jaıynda roman jazý arqyly oqyrmanǵa ne aıtqyńyz keldi? Maqsatyńyz...

Birinshiden, atom ıadrolyq qarýynyń ekonomıkalyq ortaǵa, Jer sharyna talaı apat ákelgenin, adamzatqa qasiret ákelgenin kórkem shyǵarma arqyly jetkizgim keldi.

Ekinshiden, Nazarbaevtyń eńbegi buryn sońdy jaı ǵana aqparat retinde, derek retinde berilip júrgen, biraq kórkem shyǵarma arqyly jazý bolǵan joq. Sondyqtan Elbasynyń eńbegin máńgilik jasaıtyn kórkem shyǵarma arqyly jetkizýdi maqsat tuttym.

Suhbattasqan: Gúlim JAQAN