Elimizde jeke turǵyn úı qurylysyn júrgizý úshin Qazaqstan azamattaryna tegin jer beriledi. Alaıda qarapaıym halyqtyń kópshiligi zańdyq turǵydan saýaty tómen bolǵandyqtan bul jeńildikti durys paıdalana almaıdy. Osy máselege baılanysty túrli daýly oqıǵalar men zańsyzdyqtar oryn alýda. Qamshy.kz aqparat agenttiginiń tilshisi atalǵan máselege baılanysty jer máselesiniń basy qasynda júrgen, belgili zańger Baqytjan Bazarbekpen suhbattasty.
Eske sala ketetin bolsaq Baqytjan Bazarbek Shymkent jáne Taraz qalasynda «Bir saǵatqa Bazarbek» atty aksıa ótkizdi. Baqytjan Bazarbek aksıaǵa qatysqan ár adamǵa zańger retinde aqysyz keńes berý úshin 1 saǵat ýaqytyn arnaıdy. Bul týraly suhbatty Qamshy.kz aqparat agenttigi jarıalaǵan bolatyn.
Jeke turǵyn úı qurylysyn júrgizý úshin aqysyz jerdi Qazaqstan azamattary qalaı alady? Qandaı qujattar qajet?
Qazaqstan azamattyǵy bar kez kelgen adam Jer kodeksiniń 50-babynyń 3-tarmaǵyna sáıkes jeke turǵyn úı qurylysyn júrgizý úshin 10 sottyq jer telimin jekemenshik retinde alýǵa quqyǵy bar. 10 sottyq jer telimin alý úshin azamat jer teliminiń ornalasqan mekeni boıynsha, mysaly azamat Amangeldi aýylynan jer telimin alatyn bolsa, sol aýyldyń ákimdigine úsh-aq qujatty tapsyrady.
Eń aldymen jerdi jekemenshik retinde alý úshin jazǵan aryz, ekinshisi sizdiń jekemenshigińizde jer teliminiń bar joǵy týraly arnaıy anyqtama. Bul anyqtamany arnaıy halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtarynan jeke kýáligińiz arqyly ala alasyz.Qajetti úshinshi qujat - jeke kýáliktiń kóshirmesi. Osy 3 qujatty tapsyrǵannan keıin sizdi arnaıy tizimge qosady.
Sonymen birge osy jerde bir másele bar. Qarapaıym halyq ákimdikke barsa ákimdiktegi qyzmetkerler olardy «jer joq», - dep qaıtaryp jiberedi nemese «birneshe aıdan keıin kelińiz sol ýaqytta bolady», - dep ótirik aıta salady. Kúndelikti turmys tirshilikten, kúıbeń tirlikten bosaı almaı júrgen turǵynnyń ákimdikke qaıtyp kelýi ekitalaı. Sebebi ákimdiktegi qyzmetkerlerge aýyl ákimi sondaı tapsyrma bergen. Sóıtip buıryqty oryndaǵan qyzmetker Jer kodeksiniń normalaryn buzady. Keı kezde ákimdiktegi qyzmetker qaǵazdaryn alyp, tirkemeı qoıady. Biraz ýaqyttan keıin aýyl turǵynynyń qujaty joǵalyp ketedi.
Sol sebepti oqyrmandarǵa aıtarym ákimdiktigi qyzmetkerler sizdi jer joq dep aıtqan jaǵdaıda, resmı túrde jerdiń joqtyǵy týraly jazbasha teris sheshimdi surańyz. Sizdiń aryzyńyzdy qabyldamaıtyny týraly ákimdikten arnaıy hat alyńyz. Atalǵan hatta «jer joq, sol sebepti sizdiń aryzyńyzdy qabyldaı almaımyz», - dep jazylýy kerek. Meniń paıymdaýym boıynsha, ákimder bul hatty jazbaıdy. Sebebi bizde jeke turǵyn úı qurylysyn júrgizý úshin 2015 jyly mınıstrlikpen bekitilgen ereje bar. Erejege sáıkes azamattyń aryzyn qanaǵattandyrý múmkindigi joqqa shyqsa, ıaǵnı jer bolmasa, aryzy mindetti túrde esepke alynýy tıis. Sonymen birge azamat tizimge enýi kerek. Jer bolsa da, bolmasa da azamattyń aryzy mindetti túrde tizimge enedi. Al bizdiń azamattarymyz zańnan habarsyz bolǵandyqtan ákimdik olardyń aryzyn qabyldamaýǵa tyrysady. Onyń da óz syry, qupıasy bar.
Oralmandar Qazaqstan azamaty sekildi aqysyz jerge ıe bola ala ma? Olarǵa jer alýǵa qatysty qandaı jaǵdaı jasalǵan?
Oralmandarǵa arnalǵan bólek bap bar. Jer kodeksine sáıkes oralmandarǵa jeke qosalqy úıi sharýashylyǵyn júrgizýge, saıajaı (dacha) qurylysyna, jeke turǵyn úı qurylysyn júrgizý úshin ýaqytsha óteýsiz jer paıdalaný quqyǵy beriledi. Onyń merzimi 5 jyl. Oralmandar Qazaqstan azamattyǵyn alsa ýaqytsha óteýsiz jer quqyǵy jekemenshik quqyqqa aýysady. Oralmandardyń jer telimine qatysty osyndaı múmkindikteri bar.
Aqysyz jer telimin berý kezinde tanystyq pen jemqorlyqqa jol berilmeıdi dep naqty senimmen aıta alasyz ba?
Joq olaı aıta almaımyn. Men ne úshin Bas Prokýratýranyń aldynda osy máseleni kóterdim? Sebebi aqysyz jer tizimi ákimdik úshin – aqsha. Bul tizimde ólgen adamdar, jeke bas kýáligin joǵaltyp alǵandar, Qazaqstannan basqa jerge qonys aýdarǵan adamdar, jeke turǵyn úı qurylysyn júrgizý úshin jer telimin alyp qoıǵan adamdar, turǵylyqty meken jaıy joq, kóshede júrgen adamdar da tizimde bar. Bul adamdardy ákimdik jasyryn túrde qosady. Ákimdik olardy arnaıy tizimge ne úshin qosady? Sebebi ákimdiktegi tizimde jyldap kezekke turǵysy kelmeıtin adamdar máseleni aqshamen sheshkisi keledi. Mysaly Astana qalasynyń turǵyndary 20 jyl boıy tizimde tur. Aýdandarda aqysyz jer telimin alý úshin kezekte keminde 7 jyl turý kerek. Al ákimdiktegilerdiń aqysyz jer telimine qatysty óziniń belgili bir baǵasy bar. Mysaly 15 myńynshy orynda turǵan adam 4-5 myń dollar beretin bolsa 350-inshi orynǵa kóterilýi múmkin. Al tizimde siz ıelengen 350-inshi orynda turǵan azamat birneshe jyl buryn qaıtys bolyp ketken. Ákimdiktegiler qaıtys bolǵan adamdy tizimnen shyǵaryp tastap onyń ornyna para bergen azamatty qoıady. Sóıtip ákimshiliktiń tarapynan osyndaı zańsyzdyqtar oryn alyp jatyr. Aqysyz jer telimi úshin jasalatyn arnaıy tizimdi bızneske aınaldyryp jibergen.
Osyndaı zańsyzdyqty qalaı joıýǵa bolady?
Aqysyz jer telimine baılanysty jemqorlyqty joıýǵa bolady. Ár adam jeke turǵyn úı qurylysyn júrgizý úshin aryz bergen kezde tizimniń qaıda bolatynyn suraıdy. Tizim eki nysanda bolady. Birinshisi elektrondyq nysanda. Ekinshisi ákimshiliktegi stendte ilinip turady. Bul mindetti.
Men kóptegen oblysty, aýdandardy araladym, biraq birde-bir stendti kórmedim. Elektrondyq júıedegi tizim arnaıy ákimdiktiń saıtynda jarıalanady. Al ınternet júıesi joq aýyl turǵyny óziniń qaı orynda turǵanyn qaıdan bile alady? Mine osyndaı qarapaıym adamdar úshin ákimshiliktegi arnaıy stendte tizim ilinip turýy kerek. Jer kodeksine sáıkes 3 aıda bir ret tizim jańartylyp turýy tıis. Al ákimdiktegi qyzmetkerler tizimdi jańartpaıdy, stendke ilmeıdi. Sebebi tizimdi stendke ilgen kezde halyq ony sýretke túsirip, tizimdi tekseredi. Onda qaıtys bolǵan, elden kóship ketken adamdardyń bar ekeni belgili bolyp, zańsyzdyq áshkerelenedi.
Ákimdiktegiler óziniń zańsyzdyǵyn jasyrý úshin tizimdi stendke ilmeıdi. Jer kodeksiniń 43,44-babynda «aqysyz jerdiń tizimi stendke ilinýi tıis», - dep jazylǵan. Qazir ákimdiktegiler Jer kodeksine sáıkes jumys jasamaıtyn bolǵan. Sol sebepti aqysyz jer telimin alǵysy kelgen adamdar ákimdikten tizimdi stendke ilýdi talap etýi kerek. Ákimdiktegi qyzmetkerler tizimdi stendke ilgen kúnnen bastap tizimdegi adamdardyń orny ózgere bastaıdy. Sebebi ákimdiktegi qyzmetkerler óziniń zańsyzdyǵy áshkere bolmas úshin óz adamdaryn jasyryp, kórsetpeýge tyrysady. Mysaly tizimdi ilmes buryn siz 15 myńynshy bolyp tursańyz, tizimdi ilgen kúni siz 7 myńynshy bolyp turýyńyz múmkin.
Eger ákimdiktiń tarapynan stend ilinbese Prokýratýraǵa aryz jazyńyz. Osylaı kez kelgen azamat óz quqyǵyn qorǵaı alady. Ákimdikke talap qoıa bilińizder. Eger siz «tizim stendke ilinbese prokýrorǵa aryz jazamyn», dep aıtsańyz aqyly bar ákim sizdiń aıtqanyńyzdy oryndaıdy. Al aqylsyz ákim tizimdi stendke ilmeı keıin japa shegedi.
Qazaqstan azamattaryna zańger retinde qandaı keńes beresiz?
Azamattardyń basty kemshiligi túrli qaýesetterge senýi. Qoǵamda júrgen túrli bilimdisymaqtar men aqyldysymaqtardyń sózine senip, aqıqat dep esepteý durys emes. Sonyń nátıjesinde mıtıńter de boldy, daý damaılar da týyndap jatyr. Sol sebepti naqty dálel bolmasa senbeńizder, tek zańǵa ǵana senińizder. Tipti keı zańgerdiń aıtqanyna da senýge bolmaıdy. Eger zańdyq turǵydan saýatsyz bolsańyz, zańdy túsinbeseńiz zańgerdiń kómegine júginińiz. Ókinishke qaraı kóptegen azamattar tanystarynyń, kórshileriniń aıtqanyna senip, olardyń aıtqanymen júredi. Keıin japa shegip, ókinip jatady.
Ekinshi keńesim ár adam quqyqtyq saýatyn, mádenıetin arttyrǵany abzal. Zańger bar dep júre bermeý qajet. Árbir adam zań týraly kitapty ashyp qaraǵany jón. Sol kezde ǵana quqyqtyq mádenıet ózgeredi.
Úshinshiden, para berýdi qoıý kerek. Azamattar múmkindik bolsa barlyq qyzmetkerlerge para berý arqyly máselelerin sheshýge tyrysady. Adamdardyń kóbisi kezekte turǵysy kelmeı ákimdiktegi qyzmetkerlerge para beretinin kóz kórip, qulaq estip júr. Tipti zań boıynsha 30 kún kútý kerek bolsa da para berip kútý merzimin azaıtýǵa tyrysady. Osylaı biz ózimizdi de, qoǵamdy da búldirip, bolashaq urpaqtyń kózqarasyn ózgertemiz. Jastar osy jaıttardy kórip ońaı jolmen máselelerin sheshýge tyrysady. Sol sebepti kez kelgen adam ózinen bastaý kerek. Zańnyń aty zań.
Ata-babalarymyzdyń kezinde «Qasym hannyń qasqa joly», «Esim hannyń eski joly», «Áz Táýkeniń Jeti jarǵysy» sekildi zań jınaqtardy jasaǵan. Al zańdy buzǵan adamdy jazalaıtyn. Sol sebepti burynǵy zamanda zań buzýshylyq kóp kezdespegen. Al qazirgi qoǵamda zań buzýshylyq kóbeıip ketti. Biz bul túrimizben qoǵam bola almaımyz.
Sonymen birge jerdi beretin, zańdastyratyn jer bóliminiń qyzmetkerleriniń zańdyq saýatyn arttyrý mańyzdy. Al azamattarymyz ákimdiktegi qyzmetkerlerdi synaýdan buryn óziniń saýatyn arttyrý qajet. Batys elderi qalaı kúrt damyp ketti? Atalǵan eldiń azamattary úkimetke senim bildirdi. Iá álemde jemqor ákim, jemqor bılik, alaıaqtar bar, desek te barlyǵy birdeı jemqor nemese alaıaq emes. Sol sebepti biz senim artýymyz kerek. Tolyq senim bildiretin bolsaq bizdiń memleketimiz damıtyn bolady. Bılikke senim artatyn bolsaq qana biz alǵa jyljıtyn bolamyz. Eger ákimdikterdiń jáne basqa da memlekettik qyzmetkerlerdiń tarapynan zań buzýshylyqtar oryn alatyn bolsa Ulttyq qaýipsizdik komıtetine, Bas Prokýratýraǵa aryz jazyp, zańdyq turǵydan máseleni sheshýge tyrysý kerek. Ár adam óz isin jaqsy bilse, ár qyzmetker óz isimen aınalyssa ǵana qoǵam ońalady.
Suhbattasqan: Ásel Bolatqyzy
