Sonaý buryn Qazaqtyń sharýasyn, qoǵamdyq júıesin, ulttyq sıpatyn,ult bolyp qalyptasqan mádınıetin, ult yqpalyn bildiretin ákimdigin bógde aqylmandar qanyq bilgen be? Bile almaǵan. Sebebi, olar ózderine tán til – dili bar syrt halyq azamattary, ekinshi bir eldiń álemin anyq bilýi múmkin emes. Onyń ústine, Qazaq Orta Azıany Batysynan asyra bılegen baı da qúdiretti jerkók memleket bolǵan; Puta – búrine deıin yryqty, aınalasyndaǵylar tusynan–aq tartynyp ótken. Osy zornaryq  Qazaq balasyna aımaq  (ólke) attasa rýyn, bektik attasa taıpasyn, ulys attasa bektigin, el attasa ulysyn aıtatyn erlik minez syılaǵan. Túgel ult bedelin óz áýletiniń abyroımen bildirip tartynbaı maqtanatyn,jalpy Qazaqsyz – aq bir ózi tatyp soıletin tabıǵat qalyptastyrǵan. Sondyqtan, «Qazaq» degen ataý eshkimniń qulaǵyna ózge turmaq qazaqtyń ózinen de tımeı, kezindegi álimder árqandaı qazaqı qaýymdyq ómirdi tóte ataýymen esktelikke túsirgen. Ári,burynǵy estelikter búginge jetkenshe ne qysym zamannyń samaly tıip,tili men úlgisi ózindik ózgerip qoıǵany da bolmys. Biraq, bul jáıitterdi sezse de elemegen keıingi tarıhshylar Orta – Batys Azıa  tarıhyn onan ary kúngirttep jibergen. «Arap – Parsy shyǵys Eýropadan batys Sverıaǵa deıingi ulan qaıyr ómirdi kúmánıa nemese deshti qypshaq degen» dep turyp, ataýlardy Qazaqqa jolatpaı zerttegen. Amalátta, mundaǵy ataýlardyń bary qazaqsha. Sverıa (Sver úıa) - elsiz týsyǵan dút meken. Kúmánıa «kúmán úıa»  ıelikke endi ótken,áli tolyqtaı bekemdelip bolmaǵan shyǵys Eýropadan batys Sverıaǵa deıingi qaratyp alǵan jańa qonys. Deshti qypshaq (desti ǵun + saq) - tize qosqan jahanger qazaqtyń eki ulysy...      

Tarıh – ultsha damý amal nıet áreket kúshimen damyǵan. Memleket – ultsha qudirettený amal nıet áreket kúshimen paıda bolǵan. Bul sepkúı kóz qaraspen úńilsek, ásili, orta-batys Azıa halqy tarıh namasyn arada joǵaltyp alǵandaı. Óıtkeni,tarıhı derek pen estelikter ǵajaıyp tanytqan halyqtyń tarıhnama jasamaýy múmkin emes. Soǵan kóńili jetkendiktende,órkenıetshil álimder jalpy orta – batys Azıa «Túrikpiz» dep, bereke týystyq muratqa shaqyrady. Ulttyq jahandaný qas zoraýanǵa berik qamal daıyndap,jaýǵa qarsy alypnuq  kúsh tanytady. Al,joǵalǵandyǵy sebepti keı bireýler ultynyń «abyroıly» tegin bólinip izdeıdi. Eń aldymen kórkeıgen halyqpyz degendeı dara kóringisi keledi. Olar adam balasynyń ıe – súıenishsiz túk mańdymaıtynyn umytqan. Qashanda táýelsiz kúıge negiz – aldynǵylar qanǵa sińirgen qahar rýh pen janǵa sińirgen shuǵyla bilim. Eger, sonsha ushan shekmeken bir tildi, bir tulǵa qudirettengen el bolmaǵan bolsa,keıin ydyrap tozǵan ulystar qan jolyn qýýdy bilmes edi; Tutas halyqtyń ótkeni ǵylymsyz yńǵaı kóshpendi ómir bolsa,bólek – shalǵaı jasaǵan jerlerinde búgin bir-bir memleket bola almas edi. Árıne,sondaı ómir tártipterin tarıhshylar ádil moıyndamaǵandyqtan,esh bireýiniń oı órisine rý – taıpadan úlkeni syımady. Maqtanyshtary myń jyldyń ar – jaq ber jaǵyndaǵy myń tútindik qaǵan (jarlyqtan qalǵan azǵyn) dardan aspady. Eń soraqysy, báz mázder Qazaq dalasyndaǵy turaqsyz shyldiń úıirindeı rý – taıpalardy ata – babamyz dep, olardy uly jahannyń ıesi atap daýryqty. Biraq, dese de báriniń de eńbegi negizssz aıtylmaǵan, buryn orta – batys Azıa da bólek–bólek han bolǵandyǵy shyndyq bolatyn. Gap, ǵalymdardyń ortaq tilekpen zertteý belsendiligi azdyǵynan, sol handardyń qoǵamdyq birligi qamdaspady. Barlyq ulystardy jaq–jaq qyrqystyrmaı ymyraǵa keltirip, adamzat órkenıetiniń shyrqaý shyńy – qul, jetim, jesir, qaıyrshy bolmaıtyn aqtirlik qoǵamyn jaratqan asa parasatty ákimıat áıgilenbedi. Sóıtip, jurt bolmasa han, han bolmasa birlik, táj bolmasa tutastyq bolmaıtyn tarıh zańy aqıqattalmady. Sondyqtan, bul maqala myna mádınıet qundylyqtaryn erekshelik júıesimen jete tanyýǵa ushyqtaıdy. Tarıhı ańyz ben jazba qaýymdyq namys jaratqan mádınıet, tarıhı dáýlet pen meken ulttyq rýh jaratqan mádınıet,tarıhı dástúr men ómir halyqtyq bolmysnıet jaratqan mádınıet.

Endeshe, ertede Qazaq úzdik halyq bolyp batys oń Azıalyqtar qyzǵyn aralasqan. İshki saýda mádenıetinen ár berip, ózderine adamı mádınıetten  ár ap turǵan. Eki jaqty birdeı ebimen arbap, shár jolyn júıeli qalyptastyrýǵa sebi tıgen. Sóıtip, ár ap – arbap júrip qazaqı ar juqtyrǵan olar, aqyry, qazaqsha «Arap (Qazaq ol dáýirde jalpy batysońdyqtardy arap deı salatyn)» atanǵan. Araptyqtar orta-batys Azıanyń ár qandaı qaýymynan jamandyq kórmeı shamaǵat júrgen soń, Qazaqtyń áýlet – áýletterin óz ata atymen syılap hatqa túsirgen...

Qazaq jeriniń rapaısyz keńdigi, alys shekaradaǵy eldiń tarqaqtyǵy qylqaı pysyqtaryna bas mártebe syılap turǵan «shekara tynyshtandyrýshylar» shettegi rý taıpalardy dármensiz taǵy, basynýǵa tatıtyn ıesiz (ákimıasiz) tobyr dep málim dep úırengen. Tegin shalqıtyn aýqat jaratqan. Onyń ústine, Qazaqtyń qandaı da sózi olardyń qulaǵyna ýdyl kirmeı, durys túısik bermeı, málimetter shalǵaıdaǵy saraıǵa túzý jetpegen. Kelte tildi aqylman hatqa túzý túsire almaǵan. Bálkim, ár retki soǵys mánine týra kelgen urandar (uly arýahtyń rýhy nemese beti jasyryla qoımaǵan uǵylannyń kek jigeri) sol qaýym atyna ketken de shyǵar... (Qytaı jazbalaryna asa qyraǵylyqpen qaraǵan jón!)

Qalban–qalban etip orta Azıaǵa maza bermegen bir ult jasaǵan. Ol – usharyn jel, qonaryn saı biletin qańbaq (kóshpendi qalmaq). ShaHar – qalaǵa ansha qyzyqpaıtyn túz minezdi, shyǵys sol tabynyń atamany. Dala zańy asa kúshti qalyptasyp,jaý júrektigimen qazaqqa ata jaý bolǵan. (Qazaq balasynyń kúni búginge deıin úıge udyldap shapqandy «úı – ı eser qalmaq!» dep laǵynattaıtyny sodan) aqyry, tarıhı óshtikten qazaqtar bar kúshimen bir kezderi olarǵa lap qoıǵan. Osy oraıda, Shyńǵys han (Shyń qysqan) qalmaqqa esesi ketken barlyq usaq ulys – ulttardy qazaq qamqoryna ala erlikke qaırap,jalpy qosyndy «muńǵyl!» (muń qyl! qalmaqty máńgi bas kótere almastaı et!) degen uranmen qaHarlandyrǵan. Aıyby, bul Temirshin (naǵyz qurysh) jeńisti ǵana maqsat sanap, joryqta jýynýǵa da ýaqyt bermı, kedergi kárisin tastaı-tastaı salǵan. (Muńǵyldyń «qutym ketedi» dep jýynbaıtyny, «beıishke barsyn» dep áli azaıǵandy jemtik qylatyny áne sol Shyńǵys han rýhy. Ásili, soǵys amalnıeti edi). Al, onyń mundaı qaraketteri Qazaq qylyqtan aýsaı kóringenimen dáýir parasaty bolmaq, ol uly órkenıet jaratqan. Iaǵnı,jaraty álemdi biriktirgen. Úzdik muraty – dúnıe halqynyń bir yńǵaı dástúrli,bir tutas múddeli bolýyn kózdegen. Amal qansha, basqan jerin gúldendirýge murshasy tımeı ótip, biriktirgen soń úlgi jasaýǵa úlgermeı ketip, Qazaqqa «uqsamaıtyn» qan qumar Paıǵambar (baı qam bar )atanǵan. Ár aqylman ár saqqa júgirtken...

Toqeteri, burynǵy qandaı aqylman bolsa da eńbegi óte zor, orta batys Azıa tarıhynyń sulbasyn bildirip ketken. Ókinerligi eń kerekti uly esim – «qazaqty» bári de bile almaǵan. Ne qazaq ákımátynyń arǵun estelikteri qalmaǵan, ne halyqtyń tarıhyn saqtap qalý múmkindigi bolmaǵan, óúti–múti toǵyz ǵasyr tópeshtelgen qaldyq mura qazaqty eshkim elemegen. Sol jáıitterden jaqyn ǵasyrdan bergi tarıhshylar shamasy jetpeı jańylyp jatty. Orta batys Azıa – attan túspeıtin jabaıylar beride ǵana rý-taıpa bolǵan túrki tildiler dep qana túıdi. Azǵan qazaqtar tól ákımátty joq qylǵanymen qoımaı, tek qýǵan qazaqtarǵa neshe ǵasyr boıy qalam – qaǵaz kórsetpegenin birde – bir jan oılamady. Qury, tek qýǵan qazaqtar esin jıyp bolmaı, baıaǵy jalǵyz tatyp soıleıtin minezimen bólinip soıledi. Ózge tarıhshylar da qarap turmady, bir qysym kúlip turyp bólisip jiberdi. Aıaǵy, qazaq múlde bolmaǵan bolyp, Abylaı han álemdi bir jolda moıyndatqandyqtan amalsyz sol tusqa jasap qoıdy. Al, Abylaı han tarıhshylary aqyr zaman kórgen qazaqtyń kóp sózi adasyp, ózgerip, umytylyp qoıǵanyn túsindire almady. Orta batys Azıa halqy túrli bıge qarap, janbaǵys pen tilderin túrli beıimdep, sıyr búırek bolǵanyn tipti de aıta almady. Sonymen, jarty álemdi aqtirliktendirgen qazaq, bekerden beker, ózgeniń qolymen ozyq mádenıeti – ulyttyq negizi joq jáı kóshpendi rý taıpalar bolyp tanystyrylyp jatty!...

Qazaqsha qoja máni – óktem,násir (tásir) máni – yqpal. Demek, Qojanasyr máni – óktem yqpal, qazaqı támsil tálim nasıhat. Biraq, tarıhshylar ol turmaq, ata-babasyna nan bolǵan soqany da qazaqqa buıyrmaıdy. Shekmeken syrtyndaǵylar ala kelip,basynyp turyp istetken syńaı bildiredi. Bir oıdan obalda joq qazaqqa, rý – taıpa – bektik – ulystaryn ókirip aıtamyn dep atyn joǵaltqan. Tegine tartar, nazdy noqaı, ázer paı – paı jany,qara qalpaqty bas qut, sózi aq,... dep, janaı ataýdy ádet qylǵan. Búkil Azıany jaınatyp maqtandyrǵan balasyn – táj bıik,kórshi mádenıetine mahabbatyn taýsatyn balasyn – túri kúmán, álemniń oı – qyr mádenıeti jasaǵan balasyn – oıǵyr, bir barmaǵyn bulyp daralanyp turatyn balasyn – ózi bek, teksizge (uıǵyrǵa) utylyp júrse de jáne soǵan qyzyǵatyn balasyn – qyr qyzy,....dep tańbalap tastaǵan. Áýeli, ózine jaý týra kelmegen soń asqan órkenıet shydatpaı, ózderi múıizdesip, qazaq shejiresin Otyrarmen birge joǵaltqan. Buǵan ne dersiń? Biraq, ol zamannan ketken aǵattyq! Parasatqa óte erte jetken halyq  Otyrardyń tý men rýhynan aıyrylmaǵan. Qıyndyqta mujylyp júrse de kirletpeı Abylaı hanǵa jetkizgen. Árıne, Abylaıhan qazaqtyń qudiretine álemniń kózin jetkizip jýregimen súıgizgen!

Qazaq jazýdy erte tapqyrlaǵan,dáirge jaraı damyta da bilgen. Mysaly, soǵda (órden tómen sorǵalaıtyn soqta) jazýy sońynda muńǵyl tiline sáıkestirilgen. Al, tili – óńi, tiliniń máni quny bolatyn. Baǵy taıyp jazýy adasty da tiliniń syry úleske tarap,syny ózine qalǵan. Oılashy, jan men tildiń syny – ádep, úmit pen tilektiń órkeni - nıet, ar men ujdannyń joly – aıat dep ertede bilgen qazaqtan basqa ult barma?! Qazaq ǵana ádepten ajar, nıetten murat, aıattan negiz jaratyp, aqtirlik qoǵamyn orta batys Azıaǵa tutas jalpylastyryp úlgergen. Adamı negizben qoja bılik  - ákim aıat (ákimıat) júrgizip, halyqqa saıa jáne syı negizi bar saıası aıat (saıasat) qoldanǵan. Kúshti nyqty san at (yqtysad) pen qamqor qurlymy – mámle áreket (memleket) ustaǵan. Jarty álemdi mándi nıetimen (mádenıetimen) úıirip, órken nıetimen (órkenıetimen) túgel tánti razy etken. Ádepnıet, qısapnıet, kórkemnıet, dennıet, týǵynnıet, bolmysnıet, ozǵynnıet, ...sıaqty bilimderdi tym buryn jandandyrǵan. Sóıtip, alýandúr mádenıetimen qazaq tilin barlyq qońyr júzge sińirip jibergen osy zamanǵy aǵylshyn tili uqsas. Mádenıet shoqylarynan aıtar bolsaq, qazaq sol kezdiń ózinde-aq qyltamaqqa kisi bermegen; Qudaı qaıda degenge kóńilde dep jaýap bergen; Maımyldy óz aldyna bólek maqulyq tanyp, adamzatty áýelgi adamkıikten damyǵan degen... Amal ne, tarıhshylar ary da «qazaq» dybystalmaǵan soń qulyptas,taǵy basqa derektegi jazý tańbalaryn shataǵa aınaldyrdy. Qazaqtyń til mádenıetine oı júgirtpeı, qudasyn «qudaı» kóretinin, «qurbandyq» berip jeńistik alatynyn, qonaqtaǵan qus  tárizdi dándi «qonaq» deıtinin uqpady. Tek, qaly ábden ketip bolǵan bolsada teńdessiz erlik kórsetken mundaǵy az qazaq yqpalyna bajyraıa qaldy. Otyrardyń týy men rýhyna qyzaraqtap ǵajaptandy. Uly jeńistiń negizin moıyndaýdy ar kórip, ári qyzǵanyshtan ebi qashyp, qazaq ataýyn dodaǵa saldy!

Menińshe, dodashylar dodanyń mánin «mádenıetin» bilmese kerek, kókpar men kókperdi shatastyryp tórkini – kókbóri dep bala boldy. İs júzinde kók perishteler mekeni, bóri qasqyrdyń túsi. Kókbóri qazaq kelinderiniń Qasen, Qaster, Qasteı, ... degen qaıyn úlkenderin «jaı bóri»dep tergeı almaı, «kókbóri» dep qurmettegennen tilge kirgen ataý. Kókpar par-par jigitten shyǵaryp, jigitterdi aıla–ıkemge, attardy jaraý – mestikke mashyqtyratyn qazaqsha ozǵyn alamany. Kókperi kókpar alamanyn dýmandatyp aıaqtaıtyn toı, kári – jas demeı dereý kókperisin ustatyp, kókperdi (laqty, namysty) ózge aýylǵa jibermeýge janyn saldyratyn ólermen doda. Kókpar da kókper de kókperige tabynǵannan týǵan sana. Sondyqtan, Jánibekke kóringen kókbóri uǵymy da qate. Ol óziniń kúshi, kókjal kókbórisi, ıesi. Qahar tanytqandy «kókperisi ustady», alamanda artyq kózge túsetin jandy «kókperisi bar», «kókperim ustamaı turǵanda joǵal!» - deıdi qazaq. Shoń ýlyq, shoń batyr, shoń áýlıe, ... tuqymyn «kóktiń tuqymy» (zyty kókten jarlaǵan) dep qádirleıdi. Al, qas – qyrǵysh qazaqqa qanshalyqty qádirli edi, óshtikten óltirip terisin jamylady. Uıaty joqtyqtan paıdakós julymyr bolǵandy kektenip turyp «qasqyr!» deıdi áýeli. Sonda dodashylar atqa minip kórmegen,ánsheıin dodaǵa qyzynyp kirip ketkender tárizdi, qazaqty kórip júrip tanymady. Onansha kún boıy jyılmaıtyn dástarhanǵa úńilseshi. Óıtkeni, qazaq dastarhany eshbir jannyń menshigine jatpaıtyn bólinbegen enshi, barlyq tutyný arnasynan asyp jatqan baılyqtan paıda bolǵan, kezindegi gúldengen aqtirlik zamannyń kýási. Biraq, dodashylar «das» uıǵyr tili, qazaqsha «shylapshyn, dańǵyra», «tarqan» qypshaq tili qazaqta joq til, - dep turaqtandyryp bolǵan. Osylaısha uly órkenıettiń berekesin qashyryp, tarıhqa qıanat jasaıdy. Qur kýedemen bólinip, bórige (qasqyrǵa) qaraı júgiredi. Ámilıatta, dastarhan áýelgi qalpyn saqtap jetken tarıhı dálel. Bul duspannyń da kekqasym – peıilimen umyttyratyn Abylaı han muragerleri ózgermegen sebepti, eń bolmaǵanda «as darhan» bolypta ózgermegen. Demek, dastarhan uıǵyrdyń tezi, qypshaqtyń tuqyıany qazaqtyń baıyrǵy ataýy.

Qazaq shejeresin (sheshim erejesin) báıterekke (alyp aǵashqa) balap órkendetken. Japyraqtar usaq putaqtardy kórkemdeıdi, usaq putaqtar jýan putaqtardy negiz etip kórsetedi,jalpy alyp tulǵany jer astyndaǵy tamyr qorǵaıdy,tamyr kóp salanyń birligimen qunyn saqtaıdy. Onyń mádenıeti (máni) barlyq ata túgel tarmyrlas bolsaq (bir tutas ult bolsaq), tirligimiz kóktem shýaqty  bahar bolady degeni. Elý jylda el jańaryp, shejireni  zańdy túrde retteıdi. Kirikken jýan putaq óte qoshemettelip tamyrǵa engiziledi, qazaqtyń baıtaq marqasy atanady. Marqaǵa óz qonysyn jaılatyp keń-baı qazaq baıaǵyda erýlik aparǵan. Álbette,mundaı qareket iri eldiń qýaty,bılik ustaıdyń negizi. Bul parasatty muratqa jetkizgen telegeı bilim men telegeı baılyq qalyptastyrǵan ádiletti aq nıet, qazy ári aq halyqtyń úkimi. Endeshe, beıbit tirlik baıashatty beıpil ómir syılaıtynyn dúnıe tarqynda qazaq  ǵana dáleldeı alǵan. Jaýyn birligimen jasqap, duspanyn aqtyǵymen dostastyryp, peıilimen qataryn muńaıtqan. Bilseń qazaqtyń zań erejeleri kemeńger qazynyń daryny,qarapaıym halyqtyń erikkúıi. Zamannan jańylmaı qashan da aq tarazy ustanǵan bıádil orta batys Azıaǵa ákimıat bolǵany aqıqat. Qazy,aq ataýyn dodaǵa salatyn eshkimniń haqysy joq, neshe myń jyldyń aldynda súıingennen tarıh dańyq qylǵan bolatyn. Al túrik ataýy jalpy adamzatty ustaramen – aq ekige aıyrǵan (búrik – túrik dep)  qazaqylyq Muhammedke ál bolǵanda shyqqan. (Shar – tórtkil dúnıe,ı – ı,hat – uly tártip. Demek, shárıǵat – tórtkil dúnıeni berekege ıetin úkim. Keıde Muhammettide qazaq dep qalam). Endi qazaqtyń tolyq moıyndalǵan tusyn mynadan uq: Qazaq órteńmen ( órt dóń nemese kúzet turar. Qazir uıǵyr halqy turar deıdi) ishki birligin «maqtana» bergen soń, Qytaı «uıalyp» ishki berekesizdigin qandy qorǵanmen qalqalaǵan.

Sol dáýirde qazaq tirlik ómirdiń eń uly mánin – úı (bárin jı), úı basqandy ortaq úlken úı, enshi berilgendi bultaq otaý úı ataǵan. Úı ustaǵandy – semá (senim uıa), aqylman qartty – qarıa (qara uıa), aqylman anany – dárıa (dara uıa), sap satardy – sart (keıin bedek boldy), as ónerlini - aspaz, eginshini – dıhan (dúı han), tiginshini – isimer (kisider), asyl zerleýshini – zerger, ónerge qol – shákirit ustasa – usta (alaı-bulaı usta), sahyna adamyn – ártis (ár tús), jyn qýardy – baqsy (baqshy, es bolshy), boljamysty – áýlıe (áýel ıle), tálimgerdi – ustaz (usta taraz), daýgerdi – sheshen (shesh sen), uly is basyn – kósem (kún sen), atoıshyldy – batyr (joq qyl), dárigerdi – emsek (em-sep), dinnı qaıratkerdi – qázir et (tabanda ı) ,oqyǵandy - saýatty, týma qabilettini  - zıaly (zıyn áli,energıasy talant), tókpe aqyndy – jyraý ( jyry aý), jazba aqyndy – sháıir  (kirshiksiz ıir), shejireshildi – buıdager (buıda meńger), syzbashyny – saıa aıat (saıat), jazýshyny – ulaǵat (ulan hat), (mýzyka) kúı jyr nıettini – kúıkún, aǵartýshyny – muǵalim (nuq – muǵ álim), utymkúsh nıettini – sheber (taqyldatyp shegeler,kóne aılany shegerer), kisi shyǵa almas qulamany ( ǵulamany) álim (áli ilim), ǵylym qýǵandy – ǵalym (qaly – ǵaly ǵylym), - dep ardaqtaǵan. Tipti túrli kúlkige qalyp júretin tomaǵy ( tom aǵa) jandy qyzyqqa kótermelep, ápende (ár pende) dep óz aldyna bir tóbe kórgen. (Qojanasyr bir pende emes, ár pende). Demek, qazaq árqandaı azamatyn qurmetteýdi dástúrge aılandyrǵan. Bar halqy bir-birine ónege bolýǵa qulshynyp, aqtirilik rýh múddesin shyńdap ótken. Top – jikke bólinbegen. Barlyq aqyl bıligin qarıaǵa (dárıaǵa) ustatyp, kemeldi erik kúı zańyn qalyptastyrǵan. Sodan da bolar úlken – kishi, er-áıel, ul-qyz, túgel óz sıpattarmen kıiný, sóıleý, tamaqtaný, is-áreket jasaý mádenıetterin rızalyqpen atqarǵan. Sóıtip, bar úı mórál tártipti bolǵan soń tutas ulttyń birlik sanasy kisilikke júginip, tirlik mádenıetteri ulylyqpen ozdyrylǵan. Kıim,tamaq, pana, til, áser, kúıjyr, ozǵyn, ... syıaqty bar bilim múlde kedergisiz damyǵan.

Sol dáýirdi qazaq qysym tilengen qaýymdy - táshkil (tásqyl, aıama), yq suranǵan qaýymdy-ıza (ıze), yńǵaı kásip-sharýa qýǵan qaýymdy – máli (máni – áli), san-salaly kásip-sharýa qýǵan qaýymdy – kent (ken tinit,bári bar keńir arala) ,-dep ataǵan. Táshkil men ıza qystaqqa (qys-myqty usta, taq-turaq, meken) qarap, qoja men tóre bılegen. Máli men kent aýdanǵa qarap, ákim men qazy bılegen. Qystaqtar ólkege (ól ke) qarap, ulyq (uly uq) pen basqaq (tekte) bılegen. Aýdandar aımaqqa qarap, ýálı (uly ál ı)men tutyq (short tildi) bılegen. Aımaq – ólkeler  bektikke,bektikter ulysqa, ulystar handyqqa qaraǵan.

Sol dáýirde yńǵaılyǵyn saqtaıtyn qazaqtardyń aýyly úsh júz tútinnen kem bolmaǵan. Ony arqandaı iske shuǵyl jumyldyra alatyn qatal adam basqarǵan. Mártebesi (mór tóbesi)-záńgi (zań máńgi). Elmen etene júrip, kúnde – kúnde birlikke shaqyrýdan jalyqpaıtyn taǵy bir adam bolǵan. Mártebesi – kúnde (ásili aqyl). Bir qansha záńgi aýylynyń joǵarǵy tegin er-áıel demeı myqty shyqqannyń atymen, kóbinese el súıinip túıgen atymen ataǵan. Ony kóregen baı basqarǵan. Jaý tıse rý-rýlap jasaq attandyrýǵa daıyn. Mártebesi – bolys (qarap turma. Ásili, aqyl saqshy). Aqylaqshynyń habar tilegin jetkizip shapqylap júretin kátip bolǵan. Mártebesi – shabarman (dalaqbaı. Ertede ıalma – uıalma delingen). Aqylaqshynyń senimdi aqyl qol qanaty, oqymysty ári alǵa basar aýanshyl taqýa bolǵan. Mártebesi – mańpań (júr myrza). Bir qansha rýlardyń arǵy tekti atasyn (anasyn) rýhı medet etip, taıpany (taıpa, taısa, jaltar. Kóship –qon) sol kisiniń atymen (túıgen) syıyna ataǵan. Ony tútin sany men myrzasy kóp bedeldi rýdan shyqqan bilikti adam basqarǵan. Mártebesi – sultan ( bedel kıimdi, saltanat júristi sulý tán). Taıpada: orda, ásker, bı, qazyret, jyraý, ... bolǵan. Amandyqqa mashaıyq (másh shaıyq)jaýapty bolǵan. Bir qansha taıpalarmen álgi aımaq – ólkelerdi júıeli qamdastyryp, elge berik qamal bolatyn ákimıatty – bektik (beriktik) degen. Ony zıyndy,kóp oqyǵan adam bıleýi shart. Mártebesi – bek  (óte bekem). Bektikte: qala (áskerı qoryq), qorǵanys ásker, qalyń qol, jambyl, qojalyq, báj, ... bolǵan. Munda áskerdi baspaq (amanda),qoldy saqaba (saqa baba) basqarǵan. Bir qansha bektikke úkim bılik júrgizip,memleket tutastyǵy syndy uly isti atqaratyn úkimetti – ulys (uly is) degen. Ulysty uly jurt ıesi – han bılegen. Ulysta: shahar, ármıa (aryn uıa), han saraıy, ámir saraıy, shat saraıy, shor saraıy, týdyń saraıy, apa saraıy, tegin saraıy, boıla saraıy, baǵa saraıy, ... bolǵan. Ármıany marshal (marqa shal) basqarǵan. Barlyq handardyń birikken dáýletin (dáý áýletin,respýblıkasyn ) - handyq degen. Handyq josyn boıynsha jalǵasyp táj (táj – ult kórki, patsha – batyssha memleket ıesi) bılegen. Handyqta táj ordasy, buıryq ordasy, tamǵashy ordasy, ıapǵo ordasy, ármıa ordasy, adilıa ordasy, aqylıa ordasy, qazyna ordasy, salyq ordasy, saýda ordasy, ... bolǵan. Jáne de bir jaıyt, álem «saqshysy» bolǵan halqyn – saq, qanǵa-qan janǵa-jan deýmen qun qýalaǵan halqyn – ǵun (qun), handyqtan bet buryp adasqan halqyn – jarlyqtan qalǵan (qaǵan) degen.

Qazaq ulystary kóbeıip, irgesi sheksizge aınalyp, Azıanyń orta batysyn bir–aq meńgergen. Órkenıeti jeriniń jaratylysmen eliniń birikken ereksheligine jaraı ózine qaratyp úsh bet (úsh partıa) jasaǵan. Aǵarys – bilim qumar júz, bekarys – bazar qumar júz,janarys-maıdan qumar júz delingen. Osy úsh júz bereke birlikte mádenıetterin barynsha damytyp baıytqan. Áserese, Jibek jolyn júıeli mádeınettestirgen. Salyq narqy sulý qyz bolmasa jibek kirmeıtin, salyq narqy durys tilek bolmasa jibek barmaıtyn. Sondaı – sondaı yqpaldan batys pen shyǵystyń tili, salty, qurlysy, ... ýaqyt óte paryqtala bastaǵan. Soǵan bola irgeles ulttarmen úzdiksiz qaqtyǵysyp, batyrlardyń qabyr úıindisi kóbeıe bergen  shyǵys halqyn úısin (erlikke úıse úısin) dep ataǵan. İrgeles ulttardy shapaǵat qatynaspen úıirgen batys halqyn – naıman (aıman,obraz) dep ataǵan. Birte –birte qazaqtyń bar ulysyn osy eki iri elge qaratyp, máńgi otyrar degendeı Otyrar shaharyn salǵan. Bar elim arqaýyn – asyn tana ǵyp taǵar degendeı ony astana etken.

Ómir toqtyǵy berekeli molshylyqtan,berekeli molshylyq irgeniń keńdiginen, irigeniń keńdigi aqyl parasattan keledi. Kóńil áreń sharlaıtyn dalany taý, ózen, shól bólip jatsa, bólingen jerde myqty-myqty bektik-ulystar bólek tursa, aǵatsyz bılegen ákimıattyń  shyń basyna shyǵyp toqtaǵany naq. Iaǵnı batysta rahat jyr, shyǵysta erlik zar sebepti, óte asqan órkenıet Shyńǵysqandy qaharyna mingizgen...

Ter men kir Shyńǵysqandy qınaǵanda, ata kegin umytpaıtyn Qytaı ýaǵynda  altyn tabytpen aıǵaılaǵan.munyń jóni bar sıaqty. Elin qýantyp oıatý úshin aldyn ala qaza jarıalaǵany bosla kerek. Qalmaq eńbek taba almaǵandaı altyn tabytty qazaq arbamen tym uzaqqa súıregen. Munyńda jóni bar sıaqty. Óıtkeni, bul kezde atqa qonǵan (shapqan) jalpy halyqtyń til –dili qaınasyp, «muńǵyl» urany álemdi jastyp bitken. Dáýir «uly joıqyn jahanger muńǵyl halqy!» degen at berip bolǵan. Sondyqtan, álemdik tulǵany ata jaýǵa moıyndaýdy ólim sanap, qalmaqtar álsiregen jandy «josynmen»jónge salǵan. Qashanda ujymǵa ıe júretin áýlet qaıtyp úlgengenshe,qaraly olarmen halyq razy bolarlyqtaı amal áreket jasaǵan.  

1-Gúldengen ulttyń urpaǵy bolmasa qyltıǵannyń basyn,tyǵylǵannyń tilin kesip qaǵynǵan óte zor kúshten dármeni qalmaǵan tuqymdyq muragerler kegin qalaı qaıtarǵan!? «Tólem kút, tórińdegi ıt» terdi asyl topyryǵynan qalaı qýyp shyqqan!?

2-Bolymsyz muragerler myń jylǵa taıaý bóten tildi, qarsy dindegilerge baǵynyp kelsede,  tilin bytyratyp – umytyp azaıtyp alsada, búgingi ǵylym ekpinine til mádenıeti qalaısha sáıkesip jatyr!?

3-Kezinde qazaq memleket, úkimet, armıa, ortalyq  shahar, qorǵanys qala, azarıat shár, ádilıa, túrli baılyq – qazyna, túrli kásip-sharýa quryp jaratpaǵan bolsa, onda olardyń aty, máni, quny tozyp júrgen taý-tastaǵy azǵantaı muragerlerdiń saýatsyz tilinde nesi bar!? Taǵy bop ketken elde «qazy, aq» naımannyń tiptide nesi bar!? Gáp, qazaq sózsiz parasatymen qazy atanǵan,aqtyǵymen el úıirgen, múrálimen ezý–ezilýdi umyttyrǵan asa úlgili jerkók shuǵyla memleket bolǵan!

Qortyp aıtqanda, aqqazy atandyrǵan órkenıetti ardaqtamaǵan urpaqtary bolmaǵan, súıinip qabyldamaǵan kórshileri de bolmaǵan. Biraq, bulqan-talqan zamandar halyqtyń bulqan-talqanyn shyǵaryp,qazaq úlgisin umyttyryp qoıdy. Ásili, umyttyrǵan joq, muragerlerdi kúrsindirip, ózge qońyr júzdilerdi namystandyryp tastady. Óıtkeni, olar bólek-bólek zaman ótkizse de, bólek-bólek mádenıet jarata almady. Sol sebepti ótken dúnıege úlgi, búgingi dúnıege zárý bıádildi dodalap joǵaltý armanyn bári de murat sanaıdy. Alaıda, altyn qashan da altyn!!!

Ádil Samatbek