Belgili memleket jáne qoǵam qaıratkeri Temirbek Júrgenovtiń týǵanyna bıyl 120 jyl toldy. Osyǵan oraı elimizdiń ár óńiri túrli sharalar uıymdastyrýdy bastap ta ketti. Bul turǵysynan kósh bastap turǵan Temirbek Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademıasy búgin, ıaǵnı 1 1-qarasha kúni «Án kúı kerýeni» atty dástúrli án keshin ótkizbek. Taǵy bir aıta keterligi, bıyl ulttyq óner akademıasyndaǵy dástúrli án kafedrasyna da 10 jyl tolyp otyr.  Alash ardaqtysynyń mereıtoıynyń atap ótilýi ári dástúrli ónerdiń búgingi qoǵamdaǵy orny jaıynda qazaqtyń halyq ánderi men dástúrli ónerin keńinen nasıhattap júrgen belgili ánshi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi, «Qurmet» ordeniniń ıegeri Ramazan Stamǵazıevpen suhbattastyq. Ramazan Stamǵazıev – Qazaq ulttyq óner akademıasyndaǵy «Dástúrli án mýzykasy» kafedrasynyń meńgerýshisi, aǵa oqytýshysy.

-Qazaq ulty úshin kúresken Alashtyń aıtýly azamattarynyń biri - osy Temirbek Júrgenov. Alaıda ár jyldardaǵy mereıtoıy, nege ekeni belgisiz, respýblıka kóleminde toılanbady. Tipti ataýly 120 jyldyǵynyń ózin atap ótýge kúsh salyp jatqan tek akademıa. Munyń sebebi nede?

-Rasynda , buǵan deıin biz Júrgenovtiń 120 jyldyǵyna oraı ǵylymı konferensıalar jıi ótkizdik. Kúni keshe Qyzylorda qalasynda úlken kórmeler uıymdastyryldy, konferensıalar ótti. Akademıamyz Nartaı Bekejanov atyndaǵy teatrda gala-konsert berdi. Konserttiń aldynda sáýletshiler, músinshiler, dızaınerlerden quralǵan úlken ujym bir kún buryn kórme ótkizdi. Biz Qazanǵap babamyzdyń atyndaǵy mýzykalyq mektepte jastarmen kezdestik. Júrgenov jaıynda jasalǵan rolıkter, kınofılmder kórsetildi. Júrgenovtanýshylar, onyń ómirin zerttep júrgender, urpaqtary – bári Qyzylordada boldy. Iá, mundaı sharalar Qyzylorda men Almatydaǵy akademıaǵa ǵana kerek bolýy múmkin. Alaıda Júrgenovtiń 120 jyldyǵyn atap ótýdi jalǵastyryp,  Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń qoldaýymen sharany jalǵastyrý – qazirgi josparymyz.

Ázirge mınıstrlik pen Temirbek babamyzdyń urpaqtary qoldaý kórsetýde. Qoldaýshylar áli de tabylady degen úmitimiz zor. Bir kezderi jarıalaýǵa, halyqqa kórsetýge bolmaıtyn vıdeolar, sýretter, kitaptar, qupıa jańalyqtar jaryqqa shyǵyp jatyr. Jalpy úlken tolqynys boldy.

-Qarashanyń 1-i kúni ótetin kesh jaıly tolyǵyraq aıtyp ótseńiz? Nesimen erekshe?

-Búgingi keshimizge «Án-kúı kerýeni» degen aıdar taǵyp, Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademıasynyń ishindegi «Dástúrli mýzykalyq óner» kafedrasynyń qurylǵanyna taban tirep 10 jyl ýaqyt ótkeniniń qurmetine arnamaqpyz. 10 jyldyń ishinde kafedranyń mańdaıaldy muǵalimderiniń eńbegi orasan zor. Kafedramyzda aldyńǵy býynnan qazaqtyń belgili ǵalymdarynyń biri Ásıa Muhambetova bastaǵan ǵylym doktorlarynan bastap, ǵylym kandıdattary jumys isteıdi. Máselen, Álıa Sabyrova , Jaıdargúl Qazybekova jáne Talǵat Muqyshev Bashqurstan men Reseıdegi ataǵy jer jaratyn ustazdardan tálim-tárbıe alyp, qazir Qazaqstanda mektebin qalyptastyrǵan tulǵa, zertteýshi de bizdiń kafedranyń qabyrǵasynda.  Bes jyldyq mereıtoıymyzda ǵylymı konferensıa ótkizip, búgingi kúngi dástúrli mýzykanyń máseleleri jaıynda, túrki tildes halyqtar men ulttyq mýzyka arasyndaǵy problemalardy sheshý, damytý  syndy máseleler talqylandy.

Bizdiń kafedrada eki mamandyq bar. Biri – ánshiler, ekinshisi – aspapshylar. Ánshilerdiń ishinde Sholpan Darjanova Jetisýdyń jyrshylyq jáne ánshilik mektebin qatar ustanyp otyr. Dánesh Raqyshevtiń shákirti Nurjan Janpeıisov bar. Ol da Áset Naımanbaev, Dánesh Raqyshevter qalyptastyrǵan mekteptiń jolyn jalǵap otyrǵan azamat. Dáýlesker kúıshi, 15-16 kitap jazǵan, ǵylymı eńbekter men oqý quraldaryn jasap shyǵarǵan Murat Ábýǵazy da bizdiń kafedrada jumys isteıdi. «Turan» ansambliniń basshysy, ónerpaz Maqsat Saǵatbekuly Medeýbekov  te qylqobyzdan sabaq beredi. Ol kisiniń muǵalimi Ábdimanap aǵaıymyz da bizben birge. «Qassaq» degen dúnıeniń tórt buryshyn aralap júrgen toptyń múshesi, jetigenshi Jadyra Músirepova  qaryndasymyz qazir magıstratýrada oqıdy, aspapshy retinde sabaq beredi.

Bıyl sherter aspabyn ashtyq. İnim Erlan Stamǵazıev jáne ózim de osy kafedrada sabaq beremin. Joǵaryda aty atalǵan áriptesterimizben bıylǵy 10 jyldyqta Qazaqstandy aralap, kesh ótkizsek degen nıetpen merekemizdi «Jer jánnaty – Jetisý» -  Taldyqorǵan qalasynda Muqan Tólebaev atyndaǵy orkestrmen bastadyq. Bul jaıly estigen jurt ónerimizdi baǵalap, eldiń túrli aımaqtaryna shaqyrtyp jatyr. Eń birinshi ánniń týy tigilgen, Ámire Qashaýbaev, Kúlásh pen Bıbigúlder shyqqan kıeli óńir Semeı qalasy shaqyryp, sonda ónerimizdi pash etip keldik. Bıbigúl apamyzdyń atyna quralǵan úlken orkestrmen konsert berdik. Mýzykalyq ortalyqtarda kezdesýler jasap, balalarǵa sheberlik sabaǵyn ótkizdik. Semeıde Murat Qurmanbaev aǵamyzdyń «Rýhanı jańǵyrý «ortalyǵynda kezdesý uıymdastyryldy. Artynsha 1 qarashada áıgili Qurmanǵazy orkestrimen  el aldynda úlken konsert bermekshimiz. Onda aspapshylarymyz, ánshilerimiz, jas stýdentterimiz ben laýreattarymyzdy sahnaǵa shyǵaryp, «Dástúrli óner ólgen joq» dep eseptik konsertimiz ótedi.

Kafedranyń taǵy bir ereksheligi – dástúrli oryndaýshylardan alǵashqy PhD doktory bizdiń kafedradan shyqqan. Bizdiń kafedrany bitirgen Amangeldi Kúzeýbaı degen azamat Qurmanǵazy atyndaǵy konservatorıada halyq bólimin basqaryp otyr. Belgili ǵalym Aıjan Berdibaeva da - osy kafedranyń túlegi.

Osyǵan oraı byltyr bir jylymyzdy ǵylymı eńbekter jazýǵa arnadyq. Oryndaýshy-pedagogtarymyz oqýlyqtar, kitaptar shyǵardy. Nurjan Janpeıisov Dánesh aǵamyzdyń aıtylmaı, estilmeı júrgen, ánshilerge  baǵyna bermeıtin myqty-myqty alpysqa jýyq ánin jınaqtap, notaǵa túsirip, «Saıasynda almanyń» degen atpen kitap shyǵardy. Sholpan Tarjanova degen qyzymyz Jetisý ólkesindegi halyq ánderi, halyq kompozıtorlary, Kenen atamyzdyń qalyp qoıǵan ánderin, Jetisýdaǵy qanshama aqyndardyń ánderin notaǵa túsirip, «Jetisý alabynda» atty kitap shyǵardy. Meniń de «Dombyramen án aıtý mektebi» degen úlken kitabym jaryq kórdi. Ol – oqımyn degen balany dástúrli mektepke qaraı yńǵaılap alyp ketetin oqý quraly. Talǵat Muqyshev tarıhta alǵash ret «Sybyzǵy mektebi» degen keńbegin jınaqtady. Sybyzǵy jaıly buryn sońdy aıtylsa da, arnaıy oqý quraly, hrestomatıasy shyqpaǵan. Sony bizdiń kafedranyń ustazy halyqqa usyndy. Maqsat Medeýbekov «kobyzbook.kz» degen elektrondy kitabyn dúnıege ákeldi.

Budan bólek úshinshi kýrs stýdentterimen de el aralap, ekspedısıaǵa shyqtyq. Eki márte Mońǵolıaǵa baryp qaıttyq. Halyq arasynda aıtylmaı qalǵan, jazylmaı júrgen, jetpeı qalǵan, Sovet zamanynda shyqqan kompozıtorlar jaıly tyń derekter bilip, ony jazyp, úlken kitap etip shyǵardyq. 10 jyl ishinde kóp jumys istelindi. Maqsatymyz – on jyldyq mereıtoıymyzdy ánimizben kómkerip, kafedramyzdaǵy  talantty ónerpazdarymyz, ben ǵalymdarymyzdyń eńbegin baǵalaý, atap ótý. 

-Al qazirgi kezde dástúrli ónerge jastardyń yntasy qandaı?

-Yntasy óte joǵary. Elimizde Kenen Ázirbaev atyndaǵy úlken qor bar. Sol qormen birlesip, biz «Jas ekpin» atty baıqaý uıymdastyrdyq. Onyń bas júldesine jarty mıllıonnan aqsha tiktik. Byltyr kolejdiń ózinen 90 bala keldi. Bıyl akademıaǵa oqýǵa túskenderdiń kópshiligi sol baıqaýdyń laýreattary. 2018 jyly taǵy ótkizemiz. Ol da kolejaralyq bolady. Bas júldeni jeńip alǵan bala bizge oqýǵa túsýdi qalasa, eshbir mamandyqtan emtıhan tapsyrmaıdy, tek testke bir-aq keledi. Bul óte úlken jeńildik. Búginde suranys bar, soǵan qýanamyz.

Alǵa qoıǵan josparlarymyz kóp. Máselen, jyrshylyq mektebin ashqymyz keledi. Batys mektepterin, syrnaımen án salý mektebin qursaqq degen oıymyz da joq emes.

Árıne, kelgen stýdentterdiń bári derlik ánshi bolyp ketpeıdi. Al bizdiń kafedrada bilim alǵan azamat ánshilikten bólek ǵylymmen de aınalysa alady. Mysaly, Baýyrjan Kúmisbekov syndy stýdentimiz ǵylymı jobalardan, olımpıadalardan jeńimpaz atandy. Qazir magıstratýrada oqıdy, "ári qaraı jalǵastyramyn" degen nıeti bar. Baǵlan Bábijan degen qaryndasymyz doktorantýrada bilimin jalǵastyrýda.

Dástúrli óner eshqashan ólmeıdi. Men konsertterimde jastardy kóp kóremin, kezdesýlerimde de dál solaı. Keshegi kúngi Astana, Qyzylorda, Semeı, Taldyqorǵandaǵy saparymyzdan baıqaǵanymyz, dástúrli ónerge umtylǵan jastarymyz óte kóp. Onyń ústine «dástúrli mýzykalyq óner» kafedrasy respýblıkalyq jáne halyqaralyq kólemde akredıtasıadan ótti. Kelesi jyldan bastap qos dıplomdyq joba qolǵa alynyp jatyr. Máselen, Bashqurstanda sybyzǵy bar, bizde de sybyzǵy bar, osylaısha eki tarap stýdentterimizdi almastyryp oqytamyz. Tildi jaqsy meńgergen balalar bolsa, Koreıadaǵy jetigen mektebine jiberemiz. Iaǵnı, stýdentterimiz qos dıplomdy maman bolyp shyǵa keledi. Túrkıamen tikeleı baılanys jasap jatyrmyz. Qurmanǵazy atyndaǵy konservatorıamen de kúıshiler, ánshilerimizdi alty aıǵa mobıldik rejım arqyly jiberip, olardyń oqýshylary bizge kelip sabaq alýda. Sonymen qatar, Túrkistandaǵy Qoja Ahmet Iassaýı atyndaǵy Qazaq-túrik halyqaralyq ýnıversıtetimen de tyǵyz baılanystamyz. Ol jerdegi muǵalimderimizben tájirıbe almasyp jatqan jaǵdaıymyz bar.

2019 jyly muǵalimderimizdiń bári jeke konsertin bermek. Byltyr 2017 jyly  Respýblıka saraıynda ózim bastap, eseptik keshimdi ótkizdim. Nurjan Janpeıisov Taldyqorǵanda jeke konsertin ótkizdi. «Alataý» teatry, Yqylas atyndaǵy halyq aspaptary mýzeıimen de baılanysymyz bar. Balalarymyzdyń ózi aptasyna bir-eki ret sahnaǵa shyǵyp turady. 

Endi Ǵalymdar úıimen de kelisimshartqa otyrý josparda bar. Stýdentterimizdiń kópshiligi jańadan ashylǵan «Alataý» dástúrli óner teatrynda jumys isteıdi. Olar da jeke-jeke konsertin berip jatyr. Jetigenshiler, qylqobyzshylar, sybyzǵyshylar, dombyrashylardyń bári orkestrde, teatrda eńbek etip júr. Úkimetke qarap qalǵan joq, ózderiniń talantymen, izdenimpazdyǵymen jumysqa ornalasýda. Jalpy dástúrli óner men ónerpaz ıeleri tasada qalyp jatqan joq, eńbekteri aqtalyp jatyr.

-«Dástúrli mýzykalyq óner» kafedrasy qalaı qalyptasty?

-1966 -67 jyldary Almaty qalasynda eki jyl sabaq ótetin estrada sırk stýdıasy boldy. Bul – Júsipbek Elebekov, Ǵarıfolla Qurmanǵalıev, Baqyt Qarabaıqyzy syndy myqtylardyń tabany tıgen qasıetti jer. Qazaq sahnasynda júrgen dástúrli ánshiler, estrada ánshileri osy jerden tárbıelendi. Keıinnen bul Júsipbek Elebekov atyndaǵy estarada-sırk koleji boldy. 1988-89 jyly Qurmanǵazy atyndaǵy Qazaq ulttyq konservatorıasynda «halyq áni kafedrasy» ashyldy. Ol jerde Arqanyń, Jetisýdiń, Batystyń jyrshylyq óneri mektepteri boldy. Keıinnen Shabyt ýnıversıteti ashyldy. Onda da halyq ánderine arnalǵan kafedra boldy. Al 2008 jyly Temirbek Júrgenov atyndaǵy ulttyq óner akademıasynda dástúrli óner kafedrasy ashyldy. Men munda 2012 jyly keldim. Bizdiń kafedranyń baǵyty ózgelerden erek. Máselen, konservatorıa - akademıalyq baǵytta. Al biz «akademıalyq» degen tirkesti alyp tastadyq ta, dástúrli ónerge kóp kóńil bóldik. Adamdy notaǵa baılap tastamaımyz. Erkindik bar. Tyńdaý arqyly da, estý arqyly da úırenesiń. Bizdiń balalarymyz ámbebap mýzykant bolyp shyǵady. Stýdentterimiz qosymsha aspaptardy meńgere alady. Ánshilerdiń kóbin dombyraǵa beremiz. «Shirkin-aı, daýsy saırap tur, qoly júrmeı tur» degen balalardy jan-jaqty mýzykant etip daıarlaımyz. Ánshiler úshin akterlik sheberlik, til tazalyǵy, qoldyń sheberligi syndy pánder ótedi.

Dástúrli óner – úlken álem. Sol álemdi taný kerek. Maqsatymyz – ánshilerdi áıteýir sahanaǵa shyǵarý emes, olardyń estigenin notaǵa túsirýge de úıretemiz. 

-Temirbek Júrgenov akademıa úshin kim? Halyq arasynda nasıhattalýyna kóńilińiz tola ma?

-Temirbek Qaraulynyń «qazaqsha sóıleý kerek, qazaqtyń óz tili bar» degen sózin bar qazaq bilýi kerek. Joǵary jaqta otyrǵan myqtylar ultyn, jurtyn syılasa, Temirbek  Júrgenovti IýNESKO deńgeıine shyǵarý kerek. Al biz qazaqtyń ónerpaz azamaty retinde jumyla birigip, Júrgenovtiń 120 jyldyǵyn laıyqty túrde atap ótýge bar kúshimizdi salamyz.  

Suhbattasqan Gúlim Jaqan