Qazirgi ýaqytta 9-maýsym kúni bolatyn Prezıdent saılaýyna úgit-nasıhat jumystary qyzý bastalyp ketti.  Prezıdenttikke úmitker 7 kandıdat  qazirgi kezde elimizdiń túkpir-túkpirinde óz saılaýshylarymen kezdesýde.  Osy oraıda biz elimizdiń qoǵamdyq –saıası ómirine belsene aralasyp júrgen "Aq jol" partıasynyń atynan saılaý básekesine túsip jatqan Danıa Espaevaǵa birqatar saýaldar qoıdyq.

– Jalpy bul jolǵy saılaý ózgerek. Óıtkeni básekelesterdiń ishinde áıel azamat bar. Ol –Danıa Espaeva. Tańdaý Sizge tústi. Nege?

– Jalpy elimizdiń qoǵamdyq-saıaı ómirinde "Aq jol" partıasynyń belsendiligi tómen emes. Parlamenttegi fraksıa músheleri de Qazaqstandaǵy bolyp jatqan oqıǵalardan qalys qalmaıdy. Qashan da óz daýysyn bildirip, ózekti máselelerge qatysty úkimet pen tıisti oryndarǵa depýtattyq saýalyn joldap otyrady. Jalpy men ǵana emes,  "Aq jol" partıasynyń kez kelgen múshesi prezıdenttikke úmitker bola alady. Bizde laıyqty azamattar jeterlik.  Biraq partıa sezinde delegattardyń kópshiligi  meni qoldap daýys berdi.  Demek, qazirgi basty mindet pen maqsat  – partıanyń ǵana emes, búkil qazaqstandyqtardyń úmitin aqtaý jáne seniminen shyǵý  bolyp otyr. Bul – ózim úshin ǵana emes, demokratıaǵa, sondaı-aq, barlyq qazaqstandyq áıelder úshin jasalǵan  batyl qadam.

– Qazirgi ýaqytta saılaýshylarmen kezdesýde qandaı da bir kedergiler bolyp jatqan joq pa?

– Joq. Búginde "Aq jol" partıasynyń saılaýaldy shtaby respýblıkanyń túkpir-túkpirinde halyqpen kezdesýde. Eshqandaı kedergiler bolyp jatqan joq. Biz ózimizdiń saılaýaldy baǵdarlamamyzdy halyqqa  tereń tanystyryp jatyrmyz.

– Al úmitker retindegi sizdiń baǵdarlamańyzdyń ereksheligi nede?

– Qazaqstan jańa tarıhı dáýirdiń bosaǵasyn attaǵaly tur! Elimiz  táýelsizdik alǵanǵa deıin talaı qıyn-qystaý kezeńdi basynan ótkizdi. Búgingi kúni bizdi jańa dáýirdiń kezekti belesteri men asýlary kútip tur. Al meniń baǵdarlamam  respýblıkamyzdyń odan ári jaqsaryp, qaryshtap damý jolyndaǵy osy qaýipter men syn-tegeýrinderine laıyqty baǵasyn berip, olardan shyǵý joldaryn kórsetedi.

– Halyqtyń ál-aýqaty men turmysy artý úshin kásipkerliktiń orny úlken.  Bul oraıda sizdiń ustanymyńyz qandaı?    

– Jalpy halyqtyń ál-aýqatynyń negizi – turaqty qarqyndy damý, myqty jeke bıznes jáne  adal básekelestik. Men árdaıym jeke kásipkerliktiń, sonyń ishinde shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaýdyń turaqty jaqtaýshysy bolyp keldim. Búgingi kúni elimizdiń aldynda jahandyq syn-tegeýrinder tur, olardy eńsermeı budan ári damý múmkin emes.

– Al  halyqtyń turmysy artyp, jappaı kásipkerliktiń damýy úshin ne istelinýi kerek?

– Meniń oıymsha, osy  qaýipterdi jańa múmkindikterge aınaldyrý úshin kelesi is-sharalardy júzege asyrý qajet:

• Ulttyq bank jáne ekinshi dárejeli bankter nesıeler boıynsha mólsherlemelerdi tómendetýi tıis;
• Qor quraldary arqyly balamaly, banktik emes qarjylandyrýdy damytý kerek. AHQO sheńberinde qurylatyn kásiporyndardy qarjylandyrýdy osy ádistermen memlekettik qoldaýdy qamtamasyz etý kerek;
• Salyqty ákimshilendirý men eseptilikti jeńildetý, shottarǵa tyıym salý jáne bıznestiń shyǵys operasıalaryn toqtatýdan bas tartý; eger kásipkerlerdiń memleketke nemese basqa tulǵalarǵa zalaly tımegen bolsa, kásipkerler úshin aıyppuldardy joıý;
• kásipkerlik qyzmetke kedergi jasaǵany úshin sheneýnikterdiń jaýapkershiligin kúsheıtý;
• basym salalar úshin (aýyl sharýashylyǵy men aýyl sharýashylyq ónimderi, jeńil ónerkásip, mashına jasaý salasy) tómendetilgen QQS mólsherlemesin engizý; nemese kaskadsyz ádispen alynatyn salyqqa aýystyrý;
• memlekettik satyp alý júıesin jetildirý, olardyń ashyqtyǵyn qamtamasyz etý, kelisý jáne para berý múmkindigin boldyrmaý;
• Otandyq kompanıalardyń ishki rynoktaǵy basymdyǵyn qamtamasyz etý;
• ulttyq kompanıalardyń jáne damý ınstıtýttarynyń qyzmetine parlamenttik monıtorıń engizý, memlekettik qarajattardy paıdalaný tıimdiligin qamtamasyz etý.
• Shaǵyn jáne orta bıznestiń quldyraýyna jáne halyqtyń kedeılenýine ákeletin turaqty devalvasıa tájirıbesin toqtatý qajet dep oılaımyn.

– Biraq kóp jaǵdaıda bizdiń osy salaǵa qatysty joǵary laýazymdy sheneýnikter "devalvasıa bolmaıdy" dep halyqty sabyrǵa shaqyryp jatady...

– Eger mınıstr nemese Ulttyq bank basshysy "devalvasıa bolmaıdy" dep málimdese, biraq atalǵan ózgeris oryn alsa,  ol sheneýnik qyzmetten ketýi tıis. Óıtkeni halyqty aldaýǵa bolmaıdy. Barlyǵy aldyn ala ashyq jáne jarıaly túrde bolýy tıis. Sonda ǵana eldiń bılikke senimi artady.

– Sybaılas jemqorlyq qazirgi kezde qoǵamnyń jegi qurty bolyp otyr. Odan qalaı aryla alamyz?

– Bir nárseni ashyq aıtýymyz kerek: sybaılas jemqorlyqtyń qoǵamǵa dendep kirgeni  sonshalyq, bul halyqtyń  bılikke degen senimsizdigin týdyryp otyr. Bul – álemdik kesel, biraq jemqorlyqqa  toıtarys berýge bolady. Ol úshin  sot jáne quqyq qorǵaý organdaryna senim kúsheıýi tıis. Sonymen qatar, barlyq ashyq sot otyrystary ınternet boıynsha translásıalanýy tıis. Sonda ǵana halyqtyń bılikke senimi artady, qoǵamda sybaılas jemqorlyq azaıady. Sybaılas jemqorlyq qalaı joıylady, munymen kúresýdiń tıimdi joly qandaı? Munyń barlyǵy meniń saılaýaldy baǵdarlamamda tereń aıtylǵan.

– Al Prezıdenttikke úmitker Espaevanyń Qazaqstannan syrtqa ketken qarjy  týraly kózqarasy  qandaı?

– Bul – olardyń mańdaı terimen tapqan qarjysy emes. Sondyqtan ofshorlyq aımaqtar men sheteldik bankterden mıllıardyq qarajattardy Qazaqstanǵa qaıtarý kerek. Bul qarajat – qara nıetti jemqorlar men alaıaqtardyn halyqtan urlaǵan aqshasy. Sybaılas jemqorlyqpen kúresýdiń basty baǵyty, da osy bolmaq.    

Jalpy esepke júginer bolsaq,  jemqorlar memleketimizden zańsyz túrde 160 mıllıardtan astam aqsha shyǵarǵan. Sondyqtan "Aq jol" partıasy sheneýnikterdiń ofshorlyq shoty týraly banktik qupıalylyqtyń alynyp tastalyp, ózderi qaıdan alǵanyn túsindire almaıtyn aqshanyń anyqtalýyn jáne qaıtarylýyn talap etedi. Al atalǵan talap zań aıasynda kásipkerligin damytyp, halyqty jumyspen qamtamasyz etip otyrǵan adal kásipkerlerge esh qatysy bolmaýy tıis dep oılaımyn.

– Búgingi tańda Qazaqstan halqynyń 43 paıyzy  aýyldyq jerde turady. Olardyń jaǵdaıyn qalaı jaqsarta alamyz?  

– Ol úshin aýyldyq jerdegi eńbek qarjylyq turǵydan laıyqty baǵalanyp, fermerlik sharýashylyqtaǵy jumyskerler qalalyq kásiporyndardan az jalaqy almaýy tıis. Osylaı ǵana biz ómir  súrý kórsetkishin kóterip,  jastardy syrt jaqqa emes, óz aýylynda eńbek etýge qyzyqtyra alamyz dep oılaımyn.

– Jalpy prezıdenttikke úmitker retinde Sizdiń ustanymyńyz qandaı? Táýelsizdikti odan ary baıandy etý úshin ne isteý kerek?

– Biz úshin táýelsizdik jáne ulttyq múdde - basty qundylyq. "Alash" kóshbasshysy Álıhan Bókeıhan "Memlekettiligi joq halyq – jetim halyq" dep beker aıtqan joq. Al el táýelsizdigin qamtamasyz etý jáne onyń ulttyq múddelerin qorǵaý – árbir azamattyń mindeti. Bul babalarymyzdan qalǵan asyl mura. Sondyqtan ata-baba amanatyna adaldyq tanytyp, táýelsizdigimizdi kózdiń qarashyǵyndaı saqtap, baıandy etý –mindetimiz. Bul – Qazaqstanda turatyn bar halyqtyń basty qundylyǵy.

Men Qazaqstannyń ulttyq tarıhyna, memlekettik tili men qazaq mádenıetine, sol sıaqty basqa etnostardyń mádenıeti men tiline degen syılastyqty qoldaımyn. Bul oraıda "Aq jol" partıasy respýblıkamyzdaǵy geografıalyq nysandardyń, kósheler men eldi-mekenderdiń ataýlaryndaǵy tarıhı ádildikti qalpyna keltirýdi turaqty túrde jalǵastyrady. Jalpy halyqtyń sanasy keńestik jáne komýnıstik elesten múlde ada bolýy qajet.

– Suhbatyńyzǵa rahmet!

Áńgimelesken Erkin Qaldan

Materıaldyń jarıalaný aqysy QR Prezıdenttigine úmitker Danıa Espaevanyń saılaý qorynyń qarajatynan tólendi