Qazaqta Baýyrjandar barshylyq qoı...

Ár adamǵa óziniń týyp-ósken jeri ystyq. Aýyl – jer jannaty, aýyl – altyn besik! Qazaqta qasıetti topyraqtan nár alǵan azamattar qanshama?! Qazaqtyń patrıot azamattary da osy aýyldan shyǵady. Solardyń biri – kásipker, «ZHERSU» korporasıasynyń prezıdenti Baýyrjan Ospanov. Erjetip, kóp eldi aralaǵan Baýyrjan óziniń týǵan topyraǵyna jeter jer joq ekenin kóp aıtady. Tamsana aıtady. Tabıǵaty, taý-tasy, quz-jartasy, aǵash-teregi, ózen-kóli ózi týǵan Jylandy aýylynyń shyraıyn kirgizip tur. Taýdan aqqan Shynjyly ózeni óziniń atyna saı-aq. Bul jerde masa joq, jazy salqyn, qysy jyly, qary qalyń. Baýyrjan týǵan jeriniń tabıǵaty týraly bylaı deıdi: «Qysta kostúmmen mektepke ketip qalatynbyz. Sheshem: «Oı, uıat bolady! Mynalar kıimsiz júr eken dep oılap qalady jurt!» – dep ursatyn. Tústen keıin qar erı bastaıdy. Sabaqtan kelgen soń úıdiń tirligimen aınalysasyń. Mal jaıǵaısyń. Qoranyń esigin ashaıyn deseń, muz qatyp qalǵan. Tesemen muzdy oıasyń...». Kókjar, Maıqan, Shynjyly, Tóńkeris aýyldarynyń okrýgtik ortalyǵy – Jylandy aýyly teńiz deńgeıinen 1000-1500 metr bıiktikte ornalasqan.

Káken QAMZIN

Árdaıym qıaǵa umtylyńyz, ol jerden siz básekeles tappaısyz. Sharl de Goll.

Baýyrjan jastaıynan jyldyń tórt mez­gilin­de de sportpen shuǵyldandy. Hokeı, kónkı, shana, shańǵynyń qyzyǵyna toımaıdy. «Qar jaýy­symen-aq aýyl balalary dalaǵa shanala­ryn alyp shyǵatyn. Kólik júrip ótken jolda hok­keı oınaıtynbyz. Shanamen dóńmen tómen qaraı quıǵytatynbyz», – dep bala kezin eske ala­dy Baýyrjan. Kúz de ǵajap mezgilderdiń biri. Bala Baýyrjannyń ańshylyqqa ańsary aýatyn kezi. Ańshylyqqa eń alǵash ret tórtinshi synypta oqyp júrgende shyǵypty. «Aýyl adamdarynda joq degende bir-eki myltyq ustaıdy. Ózderi ol týraly eshkim bilmeıdi dep oılaıdy. Alaqandaı aýylda syr jata ma?! Myltyq qoldan-qolǵa ótip, aramyzda júre beretin. Ákelerimiz izdeı bastaǵanda, bildirmeı ornyna aparyp qoıatynbyz! Bir kúni kórshimiz: «Qyzdar sıaqty úıde otyra bermeksińder me? Atyp úırenbeısiń­der me...», – dep melkashkanyń oǵy toly qorapty aldymyzǵa tastaı saldy. Synypta­sym­nyń aǵasy myltyq satatyn dúkende isteıtin. Sodan qosaýyz satyp alyp keldi. Úıdegilerge ańshylyqqa ketkenińdi aıtpaıtynbyz. Óıtkeni, qaıtyp kelip, úıdiń jumysyn bitirý kerek. Qur, shil, qyrǵaýyl atatynbyz. Túk tappasaq, nysanaǵa qanaty túrli-tústi torǵaılar iligetin», – deıdi Baýyrjan. Baýyrjan eńbekke erte aralasty. Úshinshi synyptan bastap qabyrǵasy qara jumyspen qataıdy. Bir kúni ol saı-saımen mal aıdap kele jatyp, aýyl aqsaqaldaryna jolyǵady. Olardyń ishinde sóz arasyna qaljyń qystyryp, ótirik áńgimelerdi sýsha sapyratyn bir-eki shal bolady. Sonda bireýi: «Oı, senderge tuz alyp kelmepti ǵoı.Pálenbaı degen taýdyń astynda tuz tóbe-tóbe bolyp úıilip jatyr. Keshe sol jerden biraz qa­byn kótere keldim...», – dep qalady. Bala qıaly sol taýdyń jartas-jyralaryn kezip ketedi. Bala Baýyrjan shaldar áńgimeleri shyndyqqa janas­paıtynyn bilse de, birazyna senip te qalatyn-dy. Keıin ol sol taýǵa barsa, eshteńe joq ekenin kóredi. Budan onyń kez kelgen nársege qyzyǵý­shy­lyqpen, ár sózdi ynta-yqylaspen tyńdaı­ty­nyn baıqaımyz. Onyń qalyptasýyna osy aýyl aqsaqaldarynyń yqpaly kúshti boldy dep oılaımyn. Kóktem shyǵyp, aınala-mań qyzyl búldirgen, qaraqat, taýyqkóz, qara búldirgen, sary dolana, qara dolana, raýǵashqa oranǵan kezdi de Baýyrjan erekshe jaqsy kóredi. Bala Baýyrjan ájesi Aıkúmis Órtenbaı- qyzynyń tárbıesinde ósti. Órtenbaı atanyń tórt áıeli bolǵan. Bir kúni Lıbaı degen áje altynshy synyp oqyp júrgen Baýyrjanǵa: «Biz aýyl-aýyldy aralaıtynbyz. Seniń apań kúrese­tin, biz janynda júretinbiz», – dep qalady. Baýyr­jan «áıel de kúrese me?» dep tańǵalady. Qazir­gi qyzdar arasyndaǵy kúres qazaqta ejelden bar eken ǵoı sonda. Aıkúmis apasy «kári qyz bolyp kúıeýge tıdim» deıtin. Ospannyń ákesi Naımannyń ishindegi qarakereı, toqpaǵy Moldashbaı men qypshaq Órtenbaı qudalasatyn bolyp kelisedi. Ospan da, aǵasy Omar da eti tiri, pysyq bolady. Saýda-sattyǵyn jasap, óz tirshilikterin súredi. Bir kúni Omar Lepsi stanısa­synyń kazaktarymen soǵysyp, qolyna balta tıip, qansyrap, qaıtys bolady. Qazaqtyń ámeńgerlik saltymen onyń inisi Ospan Aıkúmiske úılenedi. Asharshylyq kezinde Ospan bir qap bıdaıdy alyp, dıirmenge bara jatqanda el-jurt bir nárse úles­tirer degen úmitpen jol boıynda tosyp turady eken. Ospannyń úlken uly Núken on alty jasynda áskerge ketken tusta soǵys bastalady. Ospan atasynyń bes qyzy, bir uly bar. Soǵysqa óz erkimen suranady. Almaıdy. Kúnde tańǵy tórtte aýyl ortalyǵyna (Andreevka, 30 shaqyrym jerde) baryp, keshke biraq keledi eken. Bir jyl ótedi. Bir kúni soǵysqa attanatyn boldym dep qýanyp keledi. Biraq, soǵystan oralmaıdy. Bomba jarylyp, synyǵy ishine tıip, sol jerde kóz jumady. Artynsha aýylǵa «qara qaǵaz» kele­di. Ospannyń úlken ulyna «halyq jaýy» degen aıyp taǵylyp, múlikteri kámpeskelenip jatqanda «qara qaǵazdy» bári oıynan tars shyǵaryp alǵan-dy. Qazirgi jastar soǵysqa barmaq turmaq (beti ary), áskerge de barýdan bas tartady. Osyny patrıotızmniń jarqyn úlgisi demeı ne deısiz?! Aıkúmis ájeı jetim qalǵan balalardy jınap alyp, tárbıelep shyǵarady. Keńesbek aǵamyzdan kindiginen tórt ul, úsh qyz tarady. Bereke-birlik­te! Aıkúmis ájeıdiń úıinen qonaq úzilmeıtin. Dastarqan basyna jaıǵasqanda súıek Aıkúmis ájemizge birinshi úlestirmese, balasha renjip teris qarap otyryp alady eken. Baýyrjannyń ákesi Keńes­bek aǵa ázildep súıekti bilmegensip basqaǵa berip qoıady eken. Apamyz al kelip renjisin. Ájemiz kenje balasy qaladan kelgende qınalmaı kóte­rip alady eken. Osyndaı kisiler qazirgi jastarǵa úlgi-ónege bolýy kerek dep oılaımyn. Balalaryna joqshylyqty bildirtpedi, ash-jalańash qal­dyrmady. Apamyz úshinshi synypqa deıin sút­ken­jesi Keńesbek aǵamyzdy emizip otyrǵan eken. Aıkúmis ájeıge eshkim qarsy kelmeıdi. Ol kisiniń aıtqany bolady. Bul kóre­gen­­diktiń, tárbıeniń belgisi! Baýyrjannyń ákesi de, sheshesi de jetimdikti kórip ósti. Naǵashy atasy jıyrma alty jasynda soǵysqa attanyp, Stalıngrad túbinde opat bolady. Naǵashy apasy qyryq kúnnen soń kóz jumady. Ol kisilerde jetim bolyp ósken. Qalyń mal berip, bireýge uzatpaqshy bolǵanda Qytaıǵa qa­shyp, bir orystyń úıinde jaldanyp jumys istep júrip, sonda Qapar aǵamen tanysyp, otaý qurady. Anasynyń: «Izendide qyryq úsh úıden jetpis alty adam soǵysqa attanǵan», – dep aıtqany esim­de deıdi Baýrjan. Beseýi ǵana elge oralǵan. Baýyr­jannyń úlken aǵasy Nurlan segiz qyrly, bir syrly jigit. Bala kezinde oıynshyqtardy qoldan jasaıdy eken. Óte isker, sharýaqor jigit! Búkil aýyrtpalyq ta sol aǵa-ápkelerine túsken-di. Baýyrjan toǵyz aı, on kúninde qaz turyp, júrip kekten-di. Anasy: Úsh ápkeń súıreı berip, sodan da júrip ketken shyǵarsyń, – dep qaljy­daı­tyn kórinedi. Ár jerdiń óziniń jazylmaǵan zańy bar. Mysaly, Jylandy aýylynda óz mon­shań, óz alma aǵashyń bolý kerek. Dúkennen nan satyp alý uıat sanalady. Un tartyp, nan pisirip, bárin ózderi jasap úırengen balalar erte eseıip, eńbekpen ósti. Birshama jyldan keıin aǵasy áskerge ketip, ápkeleri mektepti úzdik támamdap oqýǵa túsedi. Úıdegi jumys inisi Serik pen Baýyrjannyń ıyǵyna artylady. Serik Baýyrjannan bes jas kishi bolsa da boıshań, iri. Elý lıtrlik flág toly sýdy Serik pen Baýyrjan kótergende sheshesi: «Ol balanyń qabyrǵasy áli qatpaǵan! Bolmaıdy! Denesi iri bolǵanymen, kishkentaı ǵoı», – dep shyryldaıtynǵa uqsaıdy. Baýyrjannyń kitapqumarlyǵyn aıt. Kóp oqıdy, kóp izdenedi. Jaqsy kitap syılasań – eki kózi jaınap ketedi. Biz biletin Jylandyda eki kitap­hana bar edi. Bireýi – mekteptiki, ekinshisi – kolhozdiki. Kitapqa sýsaǵan Baýyrjan bas kótermeı oqıdy. Úılerinde, ár bala tóseginiń joǵar­ǵy jaǵynda óziniń shaǵyndaý kitaphanasy bolady. Túnde oqysa anasy: «Uıyqtańdar», – dep jaryqty óshirip ketedi eken. Aǵasy Nurlan kishi-girim qýlyqqa baryp, óz jaǵyna toqtyń symyn júrgizip alǵan-dy. Anasy kete salysymen-aq ózi jatqan jaqtan jaryqty jaǵyp alady eken de, bári túnimen kitap oqýǵa kirisedi. Keńesbek aǵa­myz, Bátıha jeńgemiz – óte uqypty kisiler. Úıin­degi zattardyń bári orny-ornymen turady. Sol qasıet Baýyrjanǵa da daryǵan-dy. Bala jastan kitaphanadaǵy jyrtylǵan kitapti jóndep, retke keltirip qoıady eken. Sóıtip kitaphanashynyń senimdi serigine aınalady. Bala Baýyrjannyń aldynnan kitap álemi ashylady. Ómir – qyzyq! Endi, sol kitapqumar Baýyrjan búginderi aýyldan on segiz myń kitap qory bar kitaphana ashyp otyr. Ol jastaıynan ertegi, batyrlar jyrymen sýsyndap ósti. Ol onyń kitapqa degen qumaryn oıatady. Birde ol úshinshi synypta oqyp júrip «Koster» degen jýrnaldan úndi ertegisin oqyp qalady. Sol kezden bastap aı saıyn shyǵatyn jýrnaldy asyǵa kútip otyrady. Keıin kele tórtinshi synypta oqyp júrip «Qan men ter», «Aqjaıyq» romanyn oqıdy. Besinshi synypqa kóshkende tarıhqa qyzyǵýshylyǵy oıanady. Álem tarıhyna baılanysty kitaptardy ózinen eki-úsh synyp joǵary oqıtyn oqýshylardan surap alyp, oqyp tastaıdy. Sóıtip, bir aıda on synyptyń ta­rıh pániniń josparyn oryndaıdy. «Abaı joly» epopeıasyn altynshy synypta oqıdy. «Eger men ol shyǵarmany oryssha emes, qazaq tilinde oqy­ǵa­nymda, odan da kúshti áser alar edim. Stýdent kezimde taǵy bir oqydym. Qyryqqa kelgende taǵy bir oqydym. Kitap adamnyń qalyptasýyna taptyrmas qural. Áke-sheshem de kitapty kóp oqydy...», – deıdi Baýyrjan. Baýyrjannyń ákesi – Keńesbek aǵa gazet sózine asa mán beretin adam. Aýyl kópiriniń janyndaǵy aǵashqa poshtashylar gazetti qystyryp ketedi eken. Ol gazetiń ákeń úıge kele qalǵanda mindetti túrde aldynda turý kerek. Baýyrjannyń án-kúıge degen yqylasy da erekshe. Bala kezinde gıtara, garmon tartyp úırenedi. Qazir, qyryqtan asqan shaǵynda terme-tolǵaýlarǵa úıirsek. Bunyń ózi qazaqtyń ulttyq ónerine degen yqylastyń kórinisi. Baýyrjannyń qatarlastarynan eki fızık-ádershıkter shyqty. Matematıkadan Qoja aǵa, fızıkadan Klara Ábenqyzy, orys tili men áde­bıetinen Tursynbala Shákenqyzy, alǵashqy áskerı daıyndyqtan Qajyqan Nurmuhambetov sıaqty ustazdardyń áseri erekshe bolǵanyn aıtady. Synyptaǵy jıyrma bir oqýshy da sportpen shuǵyldanyp ósti. Kez kelgen jarysqa baryp, júldeli orynnan kórinetin. Baýyrjan mektep qabyrǵasynan bastap tarıh, ádebıet, matematıka, fızıka, hımıa, bıologıa pánderin jaqsy oqyǵanyn bilemiz. Jetinshi synypqa barǵanda zańger bolýdy armandaı bastaıdy. Eń bastysy – men baǵa úshin oqyǵan joqpyn. Mektep kezinen jattatqan taqpaqtardy, shyǵarmalardan úzindilerdi áli de umytqan joqpyn. Qazir surasa, qazir aıtyp berýge daıynmyn. Bul meniń tabıǵı qabiletim shyǵar... Ápkelerimniń bólmesin qabyrǵa ǵana bólip turatyn. Ápkem óleńderdi daýystap oqyp, jattap jata­tyn. Qyrkúıekte sabaqqa kelsem bizge berilgen óleń, taqpaqtar maǵan tanys bolyp shyǵady», – deıdi Baýyrjan. Meniń oıymsha, adamnyń tabıǵı jadynyń myqtylyǵy tumsa tabıǵatqa, shyraıy buzylmaǵan qazaqy dástúrge de baılanysty bolar. «Áke balaǵa synshy», – degen sóz bar. Al, bala she? Ol eń aldymen, sóz joq, – ata-anasynyń perzenti, ekinshi jaǵynan ol analıtık te. Qaı bala bolsyn, erjete kele áke jolyn, áke minezin eriksiz oı eleginen ótkize bastaıdy. Ara-tura jiliktep shaǵyp, tereńine úńilýge den qoıady. Ondaı ilgerindi-keıindi ótkelden bárimiz de ótkenbiz. Sondyqtan bala da ákege synshy deı alamyz. Men Baýyrjannyń ákesi – Keńesbek aǵamen bir aýylda óskenmin, «keńes» pen «bek» jaraspaıtyn ana bir jyldary yqshamdap Keńes aǵa deıtinbiz. Son­dyqtan kókemizdi bir kisideı bilem desem, artyq aıt­qandyǵym emes. Jaqyn-juraǵatty­ǵymyz, qudandalyǵymyz jáne bar. Dese de, bir baıqa­ǵanym, Baýyrjan baýyrymyzdyń ákesine degen iltıpaty men qurmeti alabóten. Áke ónegesi jaıly til qatqanda, shegirleý kózi kúlimdep, júzi bal-bul janyp, áserlene, shabyttana áńgimeleıdi. Osydan keıin energetıka mamany tvorchestvodan, shyǵar­mashylyq áýennen alys qondy dep qalaı aıta alasyń? – Men ákemdi osy kúnge sheıin tolyq túsinip, bilip boldym dep aıta almaımyn. Jasymyz ósken saıyn ákeniń janyn, psıhologıasyn túsingendeı bolasyń, bálkim, men jetpis beske kelgende (ákesiniń qazirgi jasy) múmkin elý, múmkin jetpis-seksen paıyz túsine alatyn shyǵarmyn, biraq, tolyq uqtym deý múmkin emes. Óıtkeni ol kisiniń ótken ómiri, júrgen joly basqa. Ol dáýir urpaqtarynyń kópshiligi jadaý, jaıaý júrdi, tabandaryna tiken kirip, shóńge batty, qarny ashyp, ózekteri taldy. Zamandary aýyrlaý boldy. Al, men áke-sheshemniń arqasynda áldeqaıda toq, ne ishem, ne kıem demeı óstim. Árıne, toqtyqtyń qadirin bilý kerek ekenin ákem arqyly sezinip óstik, – dep tolqı sóıleıdi Baýyrjan. Keńesbek Ospanov – jasynan týrashyl, bir­bet­keı, tikminez jan. At jalyn tartyp mingenshe jezdesi – mektep dırektory, ekinshi dúıejúzilik soǵystyń ardageri Záýrenbek aǵamyzdyń, týǵan ápkesi Sámıǵa sheshemizdiń qolynda ósip, sińirgen tálim-tárbıeniń de, tekti atadan qalǵan qannyń da áseri bolar. Men biletin Keńesbek aǵa – joǵarǵy bilim almasa da, toqyǵany mol, ómirlik tájirıbesi tolymdy, keýdesi aq saraı kisi. Jo­ǵarǵy bilimge de qapysyz qoly jeter edi, qarjy salasyna oqýǵa túsip turyp, sheshesine – Aıkúmis apamyzǵa qaraılap qana, aýylyna oralǵanyn biz jaqsy bilýshi edik. Tipti, álgi oqyǵandardyń óziniń keıde túrli pendeshilikke baryp, balanyń isin istep jatatyny bolady. Al, bul kisiler degenińiz tastaı ustanymnyń adamdary edi. Sózimizdiń negizgi arqaýy bolyp otyrǵan Baýyrjandy, basqa balalaryn da usaq-túıek áń­gime aıtqyzbaı ósiripti. Muǵalimdi jamandap kelý, kórshiler týraly, basqalar jaıly syrttan aıtylar ósek-aıań bola qalsa, tıyp tastap otyrady. Adamdy taný úshin joldasyna qara! Bul ba­ǵzy­dan ózgermeı kele jatqan qaǵıda. Baýyrjannyń aınalasyna qarap, onyń naǵyz isker, ultyna, eline jany ashıtyn azamat ekenin tanýǵa bolar edi. Qaıda da uqyptylyq pen jaýapkershilikti alǵa qoıatyn jigit, dos-jaranmen qarym-qatynasta da osyǵan basa mán beredi. Óz sózimen aıtqan­da: – Adam túrli-túrli ǵoı. Bireýdiń túısigi álsiz­deý, bireýdiń densaýlyǵy nashar. Biraq, belgili bir salaǵa kelgende bilgir. Meıli, bir jerdi tirep otyrǵan bastyq bolsyn, meıli qarapaıym sharýa nemese jylqyshy bolsyn, óz isin jetik bilse, – qurmetke laıyq. Degenmen, eldiń bárimen dos bola almaısyń ǵoı, meniń ustanymymdaǵy dos degenińiz – adaldyqty bárinen bıik qoıatyn, aldymen aınalasyna, odan soń jalpaq jurtqa qolynan kelgen kómegin aıamaıtyn azamat. Mine, osyndaı adamdarmen til tabysý ońaı. Baýyrjan júrgen ortasynda batyl pikir aıtyp, tegeýrindi dálelder keltirip sóıleı alatyn jigit. Soǵan bir mysal retinde aıtsaq, qatyp qal­ǵan eskiden qalǵan qaǵıdalardy joqqa shyǵara­tyny bar. Ásirese, ultqa qatysty, qazaq týraly sóz bolǵanda. Qazaq – qoı minezdi halyq degen bar ǵoı. Jýas degeni. Osy týrasynda tilip aıtyp, qa­zaqtyń jýas emes ekeni, kerek bolsa ózinen myqty halyqtardy ǵana moıyndaıtynyn, kerek kezde taıtalasa alatynyn, tez beıimdelgish, namysy jolynda janyn berýge bar ekenin aıtady. «Otan – otbasynan bastalady» degen bárimiz biletin sózdiń mánin ashyp jatý artyq. Otanǵa degen qyzmet aldymen etjaqyn týystaryńa jaqsylyq jasaýdan bastalsa kerek. Sózimizdiń arqaýy bolyp otyrǵan azamat qazirgi tańda ol aýyldan kóship ketse de, tipti, bir de bir týys-tý­ǵany qalmasa da, ózi ushqan uıaǵa jıi aınalyp soǵyp otyrady. Aınalyp soǵady degen jetkiliksiz bolar, sebebi, ózi týǵan aýyldy zamanǵa saı qaıta keıiptep shyqty desek artyq aıtqandyq emes. Jurttyń bári «qalalyq» bolýǵa bet alǵan, talaı aýyl kóship, ornynda jurty ǵana qalǵan myna zamanda zamanaýı úlgide jańarǵan, jasarǵan aýyl alystan kóz tartady qazir. Aýylǵa jasar jaqsylyǵy men eter qyzmetin – meshit salýdan bastaǵanynyń ózi kórgendi uldyń isi ekenin kórsetedi. Bir Allaǵa sıynyp baryp bastaǵan sol ıgiliktiń jalǵasy balabaqsha, mektep, ınternat, seh, kınoteatr, t.b.-ǵa ulasyp, jaqynda ǵana salynyp bitken, aýyldyń qaq ortasynan oryn tepken jap-jasyl park bir súıindiredi. Aýyldan ashylǵan mektep týraly áńgime bir tóbe. Jylandyda jumysyn bastap ketken mundaı iri jobaǵa qurylǵan mektep elimizdegi tuńǵysh bilim ordasy deýge bolady. Bul mekteptiń artyqshylyǵy – kil tańdaýlylardy ǵana oqytpaıdy. Sol aýyldyń turǵyny sanalatyn kez kelgen bala zamanaýı bilim-ǵylymǵa negizdelgen oqý programmasymen oqyp jatyr. Muǵalimderge arnaıy jalaqy taǵaıyndap, ǵylymı eńbek etip júrgen oqytý­shylardy túkpirdegi aýylǵa aparyp, árqaısysyna dańǵaradaı úı salyp bergen. 650 oryndyq mektepke qosa, 100 oryndyq ashylmaq ınternatty erekshe aıta ketý kerek. – Biz ne istesek te, aldymen densaýlyq pen bilimge negizdep jasaýymyz kerek, – degen ustanymdy basty baǵyty etip ustaǵan Baýyrjan, óz aýylynan ashylǵan mekteptegi tárbıege de kóp kóńil bóletinin aıtady. Oqýshylar tek qana bilim alyp qana qoımaı, sonymen qatar sporttyń qaı túrimen aınalysam dese de múmkindigi bar. Tipti, qazaqtyń ulttyq at sport túrleri – kókpar men aýdaryspaqtan arnaıy jattyqtyrýshylar taǵaıyndap, sportshylardyń jetistikteri jaıly da estip jatamyz. Tipti, arnaıy jylqy fermasyn ashyp, onda saýynshylardy jaldap, aýyl turǵyndarynyń tegin qymyz iship turýyna jaǵdaı jasaǵanynyń ózi qazaqty súıetin, dástúrin ulyq­taıtyn ulǵa tán qasıet. Sondaı-aq, jylqy, sıyr, qoı tuqymdaryn asyldandyrý júıesin arnaıy qolǵa alyp otyrǵany, mal ósirýdiń zamanaýı tehnologıasyn meńgerý úshin shet el asyryp arnaıy mamandar ákelip jatqany, olardan jergilikti jerdiń malshylarynyń úırenýine múm­kindik berip otyrǵany kimdi de bolsa súıindiredi. Aýyldaǵy dúkenderde ishimdik satylmaıtyny, jastardyń bir de bireýi temeki tartpaıtyny – osy azamattyń bastamasy ǵana emes, shaǵyn aýyldaǵy sportty damytyp, salamatty ómir saltyn qalyptastyrýǵa jaǵdaı jasaǵanynyń arqasy. Bir aıta keterligi, osy atqarylǵan sharýalar­dyń qaı-qaısysyn da aýyldyń ózi atsalysady. Qol kúshine arnalǵan jumysty arnaıy brıgadalar qurylyp, ózderi isteıdi. Bul degenińiz – aýylda bos júrgen qanshama turǵyndy jumyspen qamtamasyz etýde taptyrmas múmkindik. Búginginiń isker azamattary – memleketten tys ózindik kómek kórsetip jatady ár salada. Degenmen, mundaı qomaqty jobamen jumys istep júrgen jigitter kóp emes. Osyndaıda, memleketpen tikeleı birlestikte, oblys bólgen búdjetke ózi nesheme ese qarjy qosyp, aýylyn gúldendirip júrgen jigitten basqalar da úlgi alsa degendi qosa ketkenniń artyqtyǵy joq shyǵar. – Aýdan, aýyl ákimderi jan-jaqty bolý kerek, – deıdi Baýyrjan. – Eger, olar iskerlik tanytyp, jaqsy jobalar ákelip, bizge usynsa, biz kóme­gimizdi aıap qalmaımyz. Tek memleketke aýyz asha bermeı, úlken-úlken kompanıalarmen jumys isteı bilý kerek. Sonda, bizdiń elimiz budan da jyldamyraq kórkeıer edi dep oılaımyn. Bizdiń taraptan jasalar kómek aldymen jaǵdaıy joqtarǵa. Aqshany aparyp quıa salý maqsat emes, ol qarjynyń da túbi bar. Tez arada taýsyla salady. Odan góri álgi úısiz, kúısiz bolmasa da jalaqysy joq, ákesiniń zeıne­ta­qysymen kún kórip otyrǵan adam qanshama, solarǵa alǵash­qy jasalar qarjylaı kómek­pen qosa belgili bir istiń kózin kórsetý, soǵan jeteleý qajet. Sonda, seniń kómegiń de álde­qaı­da mándirek bolady. Má­se­len, aýyldan úı salý úshin ju­mys­shylardy qaladan apar­­maı, basshylardy qına­ǵan­daı kóndirip, sol aýyldyń ózinen qabyldattyrdym. Solar qazir óz isteriniń naǵyz sheberi bolyp alǵan, tipti ja­qyn­da aýyldan salynatyn ár­bir tórtinshi úıdi tegin salaıyq dep usynys aıtyp otyr. Nıetterine rahmet, kelispedim. Osyndaı dárejege jetý kerek qaı qazaq ta. Soǵan jetý úshin qazaqqa múmkindik berý kerek. Eger ekonomıkalyq jaǵynan alyp, bıznespen ólsheıtin bol­saq, bir tıyn salyp eki tıyn kór­sem degen esepke keter edik. Ol da kerek shyǵar, biraq, dál qazirgi ýa­qytta qara bastyń paıdasynan góri eń bolmasa bir qazaqtyń aıaqqa turyp, óz otbasyn durystap tárbıelese, men úshin sol mańyzdy. Osy jaǵyna kóbirek mán berýge, keshendi jobalar jasaýǵa tyrysyp jatyrmyz. Álemdi aralap júrgen qazaq az emes. Biri – resmı, biri – týrısik saparmen, demalyp. Biraq, sonyń qaı-qaısysy da salystyrmaly túrde bizge úlgi bolarlyq jaqsy qasıetin túıýge yqtıatty bola qoıady deýge taǵy bolmaıdy. Al, bizdiń keıipkerimiz qaıda júrse de syn kózimen qaraı alady. Osydan kelip túıgeni: «Shet elde biz qyzyǵatyn eshteńe joq». Munyń mánine boılaı kelseńiz, bizdiń de sonshalyqty kóshten qalyp turmaǵanymyzǵa kózińiz jetkendeı bolady. Árıne, tehnıka, óndiris jaǵynan kóp el bizden kósh ilgeri shyǵar, biraq, bizdiń de artyqshyly­ǵymyz joq emes. Ár memlekettiń álemdik na­ryqta alatyn ózindik orny, saıasaty bolady ǵoı, sonyń jaqsy jaqtaryn alýymyz kerek. Shet elde bári jaqsy eken dep, shet el istegendi aına qatesiz kóshire berýdiń saldaryn búginde kórip jatyrmyz. Osydan kelip, aldymyzdan taǵy da tárbıe máselesi shyǵady. Bul jóninde Baýyrjanmen birge otyryp sóz qyla qalsańyz, jahandaný máselesine salmaqty kózqaras aıtyp, syrtqy men ishkini jan-jaqty salystyra kelip, qazaqtyń salt-dástúri men ustanymdaryna bir soǵyp, odan ary qazaqtyń jigitteriniń usaqtamaýǵa tıis ekenin aıtar edi. «Ulttyq qundylyqtarǵa oralatyn ýaqyt keldi», – der edi sosyn. Sodan baryp siz bul azamattyń ǵumyrlyq ustanymyn boljaı bastar edińiz. Ultty tárbıeleý, qazaqty zamanǵa beıimdeýmen qatar túbin de umyttyrmaý, oǵan qosymsha jaǵdaıyn jaqsartý jolynda eńbektenip júrgenine kúmánińiz qalmaıdy. Qarapaıymdylyqty unatady. Bul jaǵynan qaı kezde ózine syn kózimen qaraýǵa tyrysady. Oǵan óz aýzymen aıtqan myna bir úzindi kýá. – Birde ákemmen birge Moskvaǵa ushtym. Tuń­ǵysh ret birge ushaqqa minýimiz. Jolda ákem: «Áı, mynaý jaqsy samolet eken», – dedi. – «Qaıta-qaıta kelip jaǵdaıyńdy surap, ne ishesiz, ne jeısiz dep», – dep qaldy. Sosyn biz otyrǵan bóligi bıznes-klass ekenin aıttym. Aıyrma­shyly­ǵyn surady. Oıymda eshteńe joq, aıyrma­shylyqtyń baǵasynda ekenin aıttym. Sol kezde: «Búıtkenshe, elmen birge-aq otyratyn edim ǵoı. Buǵan ketken aqshańdy jetim-jesirge nege bermeısiń?! Ne aıyrmashylyq bir ushaqtyń ishinde...» – dep kádimgideı keıip, renjigeni bar. Bul – bir ǵana ákeniń asyl qasıetin baǵalaý ma? Joq, bul ákeniń ulyna bergen tárbıesiniń, kórsetken úlgisiniń kórsetkishi. Balanyń áke boıynan izdegen, tapqan izgi qasıettiń bir parasy. – Qorǵansyz adamǵa kómek kórsetý kerek. Bıznestiń bir zańy – jarnama jasaıtyn jerge ǵana aqsha shyǵarý kerek. Biraq, jarnamamen is bitpeıdi eshqashan. Men jarnamany jek kórem. Sózden góri is tyndyrý qajet. Qoǵamdyq kómek kórsetýge tyrysam, sport salasyna kóńil aýdarý­ǵa talpynam. Shamam kelgenshe jasap ta jatyrmyn. Ádebıet, mádenıet salasynda azdaǵan qoldaý kórsetip turam. Ásirese, qazaqtyń tarıhy týrasynda, ulttyq baǵytta jazylsa deımin. Árıne, odan da aryǵa kómekteskim keledi, biraq oǵan men túgil memlekettiń búdjeti de jet­peıdi. Qazaqty óz betimen kún kórip kete alatyn dárejege jetkize alsaq... Biz úshin sol úlken jetistik bolar edi. Bul – Baýyrjannyń sózi. Bar qazaqtyń Baýyrjany, ıgi jaqsysy osylaı oılasa, osylaı is tyndyrsa...

Nazerke Sultanbek, Facebook paraqshasynan