Ramazan orazasy – Islamdaǵy bes paryzdyń bireýi. Oǵan Quran men súnnet dálel. Quranda Alla Taǵala bylaı deıdi:
«Eı, ıman etkender! Senderge burynǵylarǵa paryz etilgendeı oraza paryz etildi»[1].
Paıǵambarymyz (s.a.ý.) bylaı deıdi:
«Islam bes nárseden turady: Alladan basqa qudaı joq ekenine, Muhammedtiń Allanyń quly jáne Elshisi ekenine kýálik etý, namaz oqý, zeket berý, Ramazan orazasyn ustaý, shamasy kelgenderge qajylyqqa barý[2].
Orazanyń ýaqyty
Oraza ýaqyty – ekinshi shapaqtan bastalyp, kúnniń batýyna deıingi ýaqyt. Keıbir faqıhter boıynsha, saqtyq úshin alǵashqy shapaqta iship-jeýdi toqtatqan jaqsy. Kimde-kim shapaq jaıynda kúmándansa, sáresini toqtatqan abzal. Biraq kimde-kim toqtatpaı iship-jep, keıinnen ýaqyty shyǵyp ketkenin bilse, orazasyn qaza etýi kerek. Ramazan aıy – ashyq aspanda jańa týǵan aıdy kórýmen nemese bultty kúnde Shaǵban aıyn otyz kúnge toltyrý arqyly bilinedi. Quranda Alla: «Kimde-kim oraza aıynda bolsa, oraza ustasyn» [3]. Paıǵambarymyz (s.a.ý.): «Jańa týǵan aıdy kórgen kezde oraza ustańdar, ekinshi jańa týǵan aıdy kórgen kezde orazalaryńdy toqtatyńdar. Eger aspan bultty bolsa, Shaǵban aıyn otyzǵa tolyqtyryńdar», – degen[4]. Basqa bir hadısinde«Aı jıyrma toǵyz kún. Jańa týǵan aıdy kórmeıinshe, oraza ustamańdar. Eger aspan bultty bolsa, Shaǵban aıyn otyzǵa tolyqtyryńdar», – deıdi.
Aýzy berik kisi kúnniń batyp-batpaǵany jaıly kúmándansa, aýzyn ashpaǵany durys. Oraza ustaǵan adam anyq ýaqytty bilmese, shamalaýmen sárege turyp, shamalaýmen aýyz asha alady. Shapaqtyń atqanyn bile almaǵan adam erte bastan qam jasap, aýzyn erterek bekitip, al kúnniń batqanyn bile almaǵan kezde, keshteý ashqan abzal. Bul – saqtyq úshin jasalǵan shara. Biraq qazirgi tańda arnaıy jasalǵan kúntizbeler bar.
Orazanyń paryz bolý sharttary
1.Musylman bolý: Oraza musylmandarǵa paryz. Sondyqtan jańa musylman bolǵan jandarǵa ótken jyldardaǵy oraza sekildi ǵıbadattaryna qaza kerek emes. Olardyń beıne bir jańa týǵan sábıdeı barlyq kúnási keshiriledi: Quranda Alla Taǵala: (Muhammed) «Kúpirlik etkenderge eger olar jamandyqtan tyıylsa, ótken kúnálary keshiriledi. Al eger olar qaıtalasa, sonda ótkendegilerdiń de úkimi oryndalady» de»[5]. 2.Balıǵat jasynda bolýy jáne aqyl-esi túzý bolý: Bala men aqyl-esi aýysqan, talǵan adamǵa nemese mas adamǵa oraza ustaý paryz emes. Bulardyń sanasy tolyq bolmaǵandyqtan, mundaı ámir olarǵa júktelmeıdi. Paıǵambarymyz (s.a.ý.) bylaı deıdi: «Úsh adamǵa qalam jazylmaıdy: Balıǵat jasyna jetpeıinshe balaǵa, aqyl-esi túzý bolǵanga deıin aqyly kemiske, oıanǵanǵa deıin uıqyda jatqan adamǵa[6]. Iaǵnı, sana asa mańyzdy. Allanyń ámiri sanaly jandarǵa kelgen. Jeti jasqa kirgen kezden orazaǵa kúshi jetetin qyz bala men er balaǵa ata-anasy oraza ustatyp úıretý kerek. Maqsat – balalardy orazaǵa baýlý. Aqyl-esi kemtar ne esinen tanyp qalǵan adamdarǵa ýaqytsha bolsa da oraza paryz emes. Aqylǵa ornyna kelse, qazasy ótelmeıdi. 3.Oraza ustaýǵa kúshi jetý jáne turǵyn bolý: Naýqas nemese jolaýshylarǵa oraza paryz emes. Biraq oraza ustasa, orazasy durys. Al oraza ustamasa, basqa kúnderi orazasyn qaza etedi. Quranda olar jóninde bylaı deıdi: «Oraza sanaýly kúnderde. Kimde-kim naýqastansa ıakı jolaýshy bolsa, basqa kúnderi ótesin»[7]. Kárilik jasqa kelip, oraza ustaýǵa shamalary kelmegen jandarǵa oraza paryz emes. Sonymen qatar haıyz, nıfas kezindegi áıelder jáne ózi nemese balasyna zıan tıýi yqtımal eki qabat áıelder men bala emizgen áıelderge de paryz emes. Kári adamdar oraza ornyna pıdıa beredi. Olar orazanyń qazasyn da ótemeıdi. Jolaýshyǵa kelsek, ol 90 shaqyrymnan astam jerge jolaýshylap shyqsa, jolaýshy sanalyp, oraza ustamaýyna ruqsat. Biraq keıin ustamaǵan kúnderiniń qazasyn óteıdi.
Orazanyń durys oryndalý sharttary
1.Haıyz ben nıfastan taza bolý: Haıyz ben nıfas jaǵdaıyndaǵy áıelder ýaqyty ótkennen keıin orazanyń qazasyn óteıdi. Biraq bir adamnyń túnde nemese kúndiz júnip kúıinde bolýy, oraza ustaýyna kedergi emes. Biraq múmkindigine qaraı, aýyz bekitpes buryn, ǵusyl alý – abzal. 2.Nıet: Barlyq orazaǵa júrekpen nıet etý – jetkilikti. Bir adam tún jarymynda erteńgi kúnniń oraza ekenin bilip, bul aıda oraza ustaıtynyn júrekten ótkizse nemese sárege tursa, bul isi oraza ustaýǵa nıet sanalady. Biraq tilmen aıtý mándúp. Barlyq orazaǵa túnde nemese tań ýaqyty kirmeı turyp nıet etý – abzal. Ramazan orazasyna nıet eterde árbir kúnine jeke-jeke nıet etý shart. Sebebi, árqaısysy óz aldyna jeke ǵıbadat. Bul – faqıhterdiń basym kópshiliginiń pikiri.
Oraza ustaǵandar úshin mustahap (unamdy) nárseler
Oraza ustaǵandarǵa myna nárselerdi jasaý – mustahap, ıaǵnı unamdy, saýapty. Biraq mindet emes.
1.Bir jutym sý da bolsa sáreside turyp, iship-jeý. Paıǵambarymyz (s.a.ý.) bul turǵyda: «Sáresige turyńdar. Óıtkeni, sáreniń tamaǵynda bereket bar»[8]. Basqa bir hadısinde: «Sáresi tamaǵy bereket. Bir jutym sý da bolsa, ony tastamańdar. Óıtkeni, Alla sáreside tamaqtanǵandarǵa raqymdylyq etip, perishteleri de olar úshin keshirim tileıdi»,[9] – deıdi. Ekinshi shapaq atqanǵa deıin sáresini keshiktirý de – mustahap. Paıǵambarymyz (s.a.ý.) «Úmbetim aýyz asharda asyǵyp, sáresini keshiktirgen ýaqytta árqashan jaqsylyqta»,[10] – degen. 2.Aýyzdy aqsham namazynan buryn ashý. Namazda adamnyń kóńili aýyz ashýǵa aýyp turatyndyqtan, aýyz ashýǵa asyǵý – mustahap. Buǵan joǵaryda aıtylǵan hadıs kýá. Sonymen qatar, aýyzdy qurma nemese sýmen ashý – súnnet. Paıǵambarymyz (s.a.ý.) osylaı ashqan. 3.Aýyz asharda myna duǵany oqý – súnnet:{أللهُمَّ لَكَ صُمْتُ وَبِكَ آمَنْتُ وَعَلَيْكَ تَوَكَّلْتُ وَعلى رِزْقِكَ اَفْطَرْتُ وَصَوْمَ الْغَدِ مِنْ ِرَمَضانَ نَوَيْتُ فاغْفِرْلِي ماقَدَّمْتُ وَمااَخَّرْتُ}
Oqylýy: «Allahýmmá láká sýmtý ýá bıká áámántý ýá 'aláıká táýákkáltý ýá 'ala rızqıká áftartý ýá saýmál-ǵadı mın sháhrı Ramadana náýáıtý, fáǵfırlıı máá qaddamtý ýá máá ahhartý». Maǵynasy: «Allahym! Seniń rızalyǵyń úshin oraza ustadym. Seniń bergen rızyǵyńmen aýzymdy ashtym. Saǵan ıman etip, saǵan táýekel jasadym. Ramazan aıynyń erteńgi kúnine de aýyz bekitýge nıet ettim. Sen meniń ótken jáne keleshek kúnálarymdy keshir». 4.Aýzy berik jandarmen birge aýyz ashý jáne joq-jitikter men kedeılerge qol ushyn berý – mustahap. Paıǵambarymyz (s.a.ý.) bylaı deıdi: «Aýzy berik jandy aýyzasharǵa shaqyryp tamaq bergen – oraza ustaǵan adamnyń alatynyndaı saýap alady. Aýzy berik adamnyń saýabynan da esh nárse kemimeıdi[11] 5.Tań ýaqyty kirmeı júniptikten tazalaný. Haıyzy nemese nıfasy toqtaǵan áıel de sáresiniń aldynda jýyny, tazalanýy: Mundaǵy maqsat – orazany taza bastaý. Biraq aýzy berik turyp, jýynýǵa da bolatynyn eskerte keteıik. Mundaı kezde sýdyń tamaqqa ketip qalmaýyn qatty qadaǵalaý kerek. Áıeldiń haıyz ıakı nıfas merzimi túnde aıaqtalyp, orazaǵa nıet etse, jáne de júnip kisi jýynbaı oraza ustasa, orazasy jaramdy. 6. Aýzy berik adamnyń jaqsy sózder sóıleýi, bos sóz ben orynsyz is-qımyldardan boıyn aýlaq ustap baısaldylyq tanytýy – mustahap. Paıǵambarymyz (s.a.ý.) bylaı deıdi: «Jalǵan sóıleý men jalǵan sózdermen áreket etýdi qoımaǵan adamnyń iship-jeýdi ǵana doǵarýy Allaǵa qajet emes[12]. Basqa bir hadısinde: «Nebir oraza ustaǵandar bar. Olardyń orazasynda shóldeý men ashtyqtan basqa eshqandaı paıdasy bolmaıdy. Nebir túnde turyp, nápil ǵıbadat etkender bar. Biraq bul áreketinen uıqysyzdyqtan basqa eshqandaı paıda tappaıdy»[13]. Sonymen qatar, Ramazanda «Men orazamyn» deý – súnnet. Paıǵambarymyz (s.a.ý.) bylaı deıdi: «Kimde-kim aýzy berik bolsa, jaman sóz sóılemesin. Daýys kóterip, aıqaı shyǵarmasyn. Bireý oǵan til tıgizse nemese onymen keriskisi kelse oǵan: «Men orazamyn» desin[14]. 7. Aýzy berik adam bos ýaqyttaryn nápil ǵıbadattarmen, ǵylymmen, Quran oqýmen, zikir, salaýat aıtýmen ótkizý kerek. Paıǵambarymyz (s.a.ý.) Ramazanda Jebireıil ekeýi bir-birine kezekpe-kezek Quran oqyp, tyńdasatyn»[15]. 8. Jalpy Ramazan aıynyń eń sońǵy on kúninde ıǵtıqafqa kirý – súnnet. Paıǵambarymyz (s.a.ý.) Ramazannyń eń sońǵy on kúninde kóp ǵıdabat jasaıtyn[16].
Aýzy berik kisige mákrýh jáne mákrýh emes nárseler
1.Sebepsiz bir nárseniń dámin tatý nemese shaınaý – mákrúh. Bul orazanyń buzylýyna sebep bolýy múmkin. Biraq kóp kisige pisirilgen tamaqtyń dámin qadaǵalaý úshin, tamaqtyń dámin kórip, túkirip tastaýǵa bolady. Dámin tatqan ýaqytta tamaqqa ketpeýi shart. 2.Aýzy berik kisige sýly mısýakty qoldaný – mákrúh. 3.Dáret alǵan kezde aýzyna, murnyna sýdy kóp paıdalaný – mákrúh. 4.Bal nemese maı sekildi satyp alatyn nárselerdiń qandaı ekenin bilý úshin dámin tatyp kórý – mákrúh. 5.Shaınalyp táttisi ketken aq saǵyzdy shaınaý – mákrúh. Al, jańasyn shaınaýǵa múldem bolmaıdy. 6.Aýzy berik adam álsirep ózin saqtaı almaıtyndaı bolsa, qan aldyrýy – mákrúh. Eger kótere alsa, mákrúh emes. Eń jaqsysy, kún batqan soń qan aldyrý. 7.Ramazanda qatty ystyqtap salqyndaý úshin aýyz ben muryndy sýlaý jáne sýyq sýmen jýyný – Ábý Iýsýp boıynsha, mákrúh emes. Óıtkeni, mundaı ýaqytta adamǵa jeńildik týady. Fátýa osy úkimge berilgen. 8.Ózine sene almaǵan aýzy berik jannyń áıelin súıýi – mákrúh. Ózine sense, mákrúh emes. Hadıste Paıǵambarymyzdyń (s.a.ý.) zaıybyn súıgeni jáne ázildegeni jaıly aıtylady[17]. 9.Aýzy berik adamnyń júnip kúıinde tań atyrýy nemese kúndiz ıhtılam bolýy orazaǵa zıany joq. 10.Aýzy berik jannyń gúl ne átir sekildilerdi ıiskeýi, súrme jaǵýy, murtyn maılaýy – mákrúh emes.
Orazany buzbaıtyn jaǵdaılar
1.Umytyp iship-jeý nemese bilmeı jynystyq qatynasta bolý. Paıǵambarymyz (s.a.ý.) bylaı deıdi: «Aýzy berik adam umytyp iship-jese, orazasyn buzbaı tolyqtyrsyn. Óıtkeni, oǵan jegizgen de, ishkizgende – Alla».[18] Basqa bir hadıste: «Ramazanda umytyp orazasyn buzǵan adamǵa qaza da, káffarat ta kerek emes»[19] – delingen. Umytqan adam esine túsken kezde dereý toqtatýy kerek. 2.Bir adam tańerteń júnip bolyp tursa jáne keshke deıin de osylaı júnip kúıinde júrse, orazasy buzylmaıdy. Biraq, álbette, namaz oqý úshin ǵusyl alý paryz. Alla Quranda: «Eger júnip bolsańdar, tolyq tazalanyńdar»[20], – deıdi. 3.Qan aldyrý nemese súlik saldyrý orazany buzbaıdy. Paıǵambarymyz (s.a.ý.) qajylyqta aýzy berik kezinde qan aldyrǵan[21]. 4.Qulaqqa sý kirý, bulyq aǵý orazany buzbaıdy. 5.Kózge, qulaqqa dári tamyzý nemese kózge súrme jaǵý orazany buzbaıdy. 6.Mısýak orazany buzbaıdy. Óıtkeni, mısýak qoldaný – súnnet. Tipti tis pastasyn qoldaný da orazany buzbaıdy. Biraq ishke ketip qalsa buzylady. Eń abzaly tań namazy kirmeı turyp jýý. 7.Tis juldyrý orazaǵa kedergi jasamaıdy. Biraq juldyrǵan ýaqytta aýyzdaǵy qandy ıakı dárini jutpaý shart. 8.Aýyz ben murynǵa sý alyp shaıqaý orazany buzbaıdy. Biraq tamaqqa ketpeýin qadaǵalaý qajet. 9.Tamaqqa tútin nemese topyraq, shań, unnyń tozańy, qardyń ushqyny, jaýynnyń tamshylary eriksiz kirse, orazaǵa zıan bermeıdi. Biraq bulardy ádeıi ishine tartsa, oraza buzylady. 10.Túkirik nemese muryndy tartý arqyly bir nárse tamaqqa ketse, oraza buzylmaıdy. 11.Tisterdiń arasynda qalǵan tamaq qaldyqtary noqattan kishkene bolsa, ony jutý orazany buzbaıdy. Gúl, átir sekildi jaqsy ıisterdi ıiskeý orazaǵa zıan bermeıdi. 12.Eriksiz qusý (aýyz toly qusyq bolsa da) orazaǵa kedergi jasamaıdy. Jáne onyń eriksiz ishke qaıta ketýi de. 13.Salqyndaý úshin jýyný, júzý nemese ylǵaldy bir kóılek kıý orazany buzbaıdy. Biraq sý jutpastan sýǵa batyp júzý qıyn bolǵandyqtan túspeý abzal.
Oraza buzylǵanda qazasy ǵana óteletin jaǵdaılar
1.Emdik maqsatta dári ishse, oraza buzylady. Qazasyn óteý kerek. 2.Qatelesip, bir nárse iship-jeý orazany buzady. Iaǵnı bir adam oraza ekenin bile turyp, qatelesip bir nárse iship-jese, orazasy buzylady. Mysaly, dáret alyp jatqan kezde baıqaýsyzda tamaǵyna sý ketip qalsa, qardy aýzyna salyp, ol da tamaǵynan ótse, orazasy buzylady. Qazasy óteledi. Eger de oraza ekenin umytyp istese, oraza buzylmaıdy. 3.Tisteriniń arasynan shyqqan qan túkirikpen birdeı nemese odan kóp bolyp tamaqtan ótse oraza buzylady. Az bolsa, buzylmaıdy. Óıtkeni, kólemi az qannan saqtaný qıyn. 4.Aýyz toly qusyq qaqyryq bolsa, Ábý Hanıfa men Imam Muhammed boıynsha, orazaǵa eshqandaı zıan tıgizbeıdi. Joǵarydaǵy máselege myna hadıs dálel: «Aýzy berik adam qusqysy kelip, ózine ıe bola almasa, oǵan qazasyn óteý mindetti emes. Óz qalaýymen qusatyn bolsa, orazasyn qaza etsin»[22].
Ári qaza, ári káffarat qajet ettirgen jaǵdaılar
Bular ekige bólinedi:
1.Eshqandaı sebepsiz azyq nemese azyqtyń ereksheligi bar barlyq zattardy ádeıi bilip jeý. Mysaly: ádeıi jeý, ishý, temeki shegý. Bulardyń barlyǵy ishke ketken kezde ári qaza, ári káffarat kerek. Biraq azyqtar aýyzda ezilip, jutylmaıtyn bolsa, dámi de tamaqtan ótpese, oraza buzylmaıdy. Sonymen qatar, bireýdi ǵaıbattaǵany úshin qan aldyrǵannan keıin nemese súıiskennen keıin oraza buzyldy dep oılap, ádeıi jeý de káffaratty qajet qylady. Sol sekildi aýzyndaǵy jańbyr tamshylaryn ádeıi jutý káffaratty qajet ettiredi. Tuz jeý de osyndaı. Bul jaıly Hazireti Álıdiń rıýaıat etken myna hadısi dálel: «Oraza kirgennen ǵana buzylady, shyqqannan emes».
2.Aýzy berik jannyń zaıybymen jaqyndasýy. Munyń dáleli Ramazannyń kúndizinde áıelimen jaqyndasqan bir adam Paıǵambarymyzǵa (s.a.ý.) bildiredi. Paıǵambarymyz oǵan káffarat úshin bir qul azat etý, oǵan shamasy jetpese, eki aı qatarynan úzbeı oraza ustaý kerektigin ıakı oǵan da kúshi jetpese alpys joq-jitikti toıdyrý qajettiligin aıtady[23]. Eki aı oraza ustaýǵa shamasy jetken adam joq-jitikterdi toıdyrý múmkindigin káffarat jolyna paıdalana almaıdy.
Oraza káffaraty
Kimde-kim Ramazanda ádeıi eshqandaı sebepsiz orazasyn buzsa, oǵan káffarat retinde bir quldy nemese kúńdi azat etýi, eger oǵan shamasy jetpese, eki aı qatarynan oraza ustaýy, eger buǵan da kúshi jetpese, alpys joq-jitikti tamaqtandyrýy tıis. Quranda bul jaıly bylaı delinedi: «Bastaǵan izgi isterińdi buzbańdar»[24]. Paıǵambarymyz bylaı deıdi: «Kimde-kim Ramazanda orazasyn buzsa, oǵan zıhar jasaǵan adamǵa tıisti (káffarat) júkteledi». Biraq Ramazan orazasynan tys orazalarǵa tek qana qaza kerek.
Oraza ustaı almaıtyndardyń jaǵdaıy.
Oraza ustaýǵa shamasy kelmegen jandarǵa fıdıa berý – ýájip. Bular aýrýlarynyń aıyǵýy úmit etilmegen jandar men oraza ustaýǵa shamasy jetpegen qart kisiler. Olar orazanyń ornyna árbir kúni úshin bir kedeıdi tamaqtandyrady. Fıdıany aqshalaı berýge de bolady. Bir kedeıdi otyz kún tańda jáne keshke tamaqtandyrý nemese alpys kedeıdi bir kún tańerteń ıakı keshke tamaqtandyrý jetkilikti. Quranda Alla Taǵala «Oraza ustaýǵa shamasy kelmeıtinder bir jarlynyń tamaǵyn tólesin»,[25] – deıdi. Ibn Abbas bul aıat jaıly bylaı deıdi: «Aıat – kári adamdar úshin túsken. Orazany óteý – paryz». Degenmen, keıbir qarıalar joq-jitikti tamaqtandyrýǵa shamasy kelmese, Allahtan keshirim tileıdi. «Alla adamǵa kótere almaıtyn júkti bermeıdi»[26].
Sol sekildi jazylmaıtyn naýqasqa da fıdıanyń ýájip bolǵany jaıly Islam faqıhteri arasynda aýyzbirlik bar. Mundaı adamǵa oraza ustaý paryz emes[27]. Oǵan myna aıat dálel: «Alla senderge dinde qıynshylyq jasaǵan emes»[28].
«ISLAM ǴYLYMHALY» M.Isauly, Q.Joldybaıuly.
[1] Baqara, 2/185. [2] Býharı, Iman, 34. [3] Baqara, 2/185. [4] Býharı, Saým,5; Mýslım, Sıam, 4. [5] Ánfal, 8/38. [6] Býharı, Talaq, 11. Ábý Dááýd, Hýdýd, 17. [7] Baqara, 2/184. [8] Býharı, Saým, 20 [9] Ahmed b. Hanbál, İİİ, 44. [10] Býharı, Saým. 45. [11] Tırmızı, Saým, 82; Ibn Majá, Sıam, 48. [12] Ahmed ıbn Hanbál, Vİ, 34. [13] Ibn Majá, Sıam, 21. [14] Býharı, Saým, 2. [15] Býharı, Bádýl-Ýahı, 5. [16] Mýslım, I'tıqad, 8. [17] Ibný Majá, Sıam, 19. [18] Mýslım, Sıam, 171. [19] Ibn Majá, Sıam, 15. [20] Maıda, 5/6. [21] Býharı, Tybb, 11. [22] Ábý Dááýd, Saým, 33; Tırmızı, Saým, 24. [23] ásh-SHáýkanı, IV, 214. [24] Muhammed, 47/33. [25] Baqara, 2/184. [26] Baqara, 2/186.3 [27] Qosymsha myna siltemege kirińiz: http://islam.kz/kk/questions/qulshylyq/oraza/oraza-jaiynda-jii-qoiylatyn-suraqtar-147/ [28] Haj, 22/78.
