Eldiń abyroıyn álemdik arenada asqaqtatyp, Qazaqstan sekildi jas memleketti tórtkúl dúnıege moıyndatyp júrgen sportshylarymyzdyń arasynda «Halyq qaharmany» ataǵyna ıe bolǵandar joq eken. Muny «Sport» gazetinde jarıalanǵan maqalalardan anyq ańǵardyq. Endi ózindik orny qalyptasqan «Qamshy» saıtynyń oqyrmandarymen de osy usynysymyzdy talqyǵa salyp kórsek dep edik.
Olaı bolsa, elimizdiń beldi sportshylary men ózge de tanymal tulǵalarynyń oılaryn ortaǵa salyp kórelik.
Qaıyrbek MASALIMOV,
Grek-rım kúresinen sport sheberi, mal dárigerlik ǵylymdarynyń kandıdaty, zeınetker:
Elimizdegi eń joǵary dárejeli memlekettik nagradalardyń biri – «Halyq qaharmany» ataǵy. Osy ataqqa elimizde biraz tulǵa laıyq dep tanyldy. «Halyq qaharmany» ataǵymen eń alǵashqy bolyp armıa generaly, Qazaqstan Respýblıkasynyń tuńǵysh qorǵanys mınıstri Saǵadat Nurmaǵambetovtiń marapattalǵany belgili (1994 jyly). Bul ataq Uly Otan soǵysynda asqan erlik kórsetken ardagerlerdiń birqatary: dańqty qolbasshy Baýyrjan Momyshulyna (qaıtys bolǵannan keıin); partızan Qasym Qaısenovke, reıhstagqa tuńǵysh tý tikken batyr Rahymjan Qoshqarbaevqa (qaıtys bolǵannan keıin); RF batyry Baqtyoraz Beısekbaevqa (qaıtys bolǵannan keıin); ataqty ushqysh qyzymyz Hıýaz Dospanovaǵa, Máýlen Qalmyrzaǵa, Alekseı Kýlakovqa, Mýrdın Taıpovqa, Aleksandr Kaporınge tabys etildi. Sondaı-aq «Halyq qaharmany» ataǵy qoǵam qaıratkeri, metalýrg, Memlekettik syılyqtyń ıegeri Ahat Kúlenovke; Qazaqstannyń tuńǵysh ǵaryshkeri, general-maıor Toqtar Áýbákirovke (1995 jyly); Qazaqstannyń ekinshi ǵaryshkeri, general-maıor Talǵat Musabaevqa (1995 jyly); RF ushqysh-ǵaryshkeri Iýrıı Malenchenkoǵa; Qaraǵandy ǵylymı-zertteý sovhozy – aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtynyń dırektory Aleksandr Hrıstenkoǵa; akademık Muhtar Álıevke; Qazaqstanǵa eńbek sińirgen qurylysshy Akım Atmachıdıge; akademık, Qazaqstan UǴA prezıdenti Shafık Chokınge; KSRO Halyq ártisi Roza Baǵlanovaǵa (1996 jyly); 1986 jylǵy jeltoqsan oqıǵasyna qatysýshy Qaırat Rysqulbekovke (qaıtys bolǵannan keıin); ataqty kompozıtor Nurǵısa Tilendıevke (1998 jyl); KSRO Halyq ártisi, teatr rejıseri Ázirbaıjan Mámbetovke (2000 jyly); armıa generaly, Muhtar Altynbaevqa; QR Qarýly kúshteriniń aǵa leıtenanty Azamat Jumadilovke; general-leıtenant Baqytjan Ertaevqa berildi.
Joǵarda atalaǵan tulǵalardyń ishinde sport salasy boıynsha áli bir adam «Halyq qaharmany» ataǵyn alǵan joq. Bile bilgenge Qazaq halqynyń, Qazaqstannyń dańqyn álemge áıgilep júrgen osy sportshylarymyz emes pe?!
Qazaq sportynda batyrlar kóp. Balýan Sholaq, Qajymuqan Muńaıtpasuly sekildi aıaýly azamattarǵa halyq sol kezde-aq batyr, qaharmen degen at berip, erkeletip tóbesine kóterdi. Kúrzi judyryqty Ábdisalan Nurmahanov ta, alyp balýan Ábilseıit Aıhanov ta qazaqtyń marqasqa batyl uldary.
Al búginde sportta halyqtyń batyr uly atanyp júrgen azamattar az emes. Olardyń biri de biregeıi, ózi aıtqandaı, «birjapyraq» bolsa da eliniń tańdaýyna iligip, alyptardyń kóshin bastap júrgen aıtýly tulǵalardyń biri –
Jaqsylyq Ú sh k e m p i r o v . Qajymuqannan keıin shyqqan jaryq juldyz. Sonaý surapyl soǵysta R.Qoshqarbaev Berlındegi reıhstagqa jeńistiń týyn qalaı qadasa, alǵash bolyp sport áleminde qazaqtyń atyn altyn árippen jazyp qaldyrǵan grek-rım kúresinen olımpıada jáne álem chempıony Jaqysylyq Úshkempirov bolatyn.
Jaqsylyq Úshkempirov KSRO halyqtarynyń jazǵy spartakıadasynda chempıon atanyp (1975 jyly), 1975-80 jyldar aralyǵynda KSRO chempıonatynyń alty dúrkin júldegeri (eki márte chempıon – 1975, 1980), Qazaqstan chempıonatyn talaı márte jeńip alǵan. 1980 jylǵy Eýropa chempıonatynda kúmis júldege ıe bolsa, sol jyly Máskeý Olımpıadasynda jasyndaı jarqyldap, altynnan alqa taqqan tuńǵysh qazaq. Olımpıadadan keıin dańqty balýan álem chempıony (1981 jyly) atanyp, Álem kýbogynyń kúmis júldegeri boldy (1982 jyly).
Osy jeńistiń bári ońaılyqpen kelgen joq. Mundaǵy tógilgen ter, eren eńbek, jeńis úshin bozkilem ústinde jan berip, jan alysqan taıtalastar. Bári de eńbek. Qaı salada bolsyn eńbektiń, tógilgen terdiń aıyrmashylyǵy joq sekildi, ekeýi de el mereıi, qazaq halqynyń dańqyna tógilgen teńizdeı ter.
Búginde Jaqsylyq Ámiráliuly qos qolyn qýsyryp qoıyp, bos otyrǵan joq. Ómirin eńbekpen kestelegen dańqty balýan qazaq halqynyń maqtanyshyna aınalyp, jeke sharýa qojalyǵynyń basshysy retinde kóptegen adamdy jumyspen qamtyp otyrǵan iri kásipkerlerdiń biri.
Endeshe «Halyq qaharmany» ataǵyna Jaqsylyq Úshkempirovti laıyq desek qatelese qoımaspyz dep oılaımyn.
Ermahan YBYRAIYMOV,
bokstan Sıdneı Olımpıadasynyń chempıony:
Biz de tuńǵysh Olımpıada chempıonyna qarap boı túzegenbiz – «Halyq qaharmany» ataǵyn Qazaqstan Prezıdenti ǵana beretindigin bilesizder. Al Olımpıada chempıony ataǵyna qol jetkizgeniń jyldar boıy tókken terińdi tórtkúl dúnıejúzi aldynda Halyqaralyq olımpıada komıtetiniń moıyndaýy jáne soǵan baǵasyn berýi. Shyny kerek, Qazaqstanda «Halyq qaharmany» ataǵyna buǵan deıin tek ózge salalardyń ókilderi laıyq dep tanylyp keldi. Eger Jaqsylyq aǵamyz birinshi bolyp osy ataqty alyp jatsa, árıne, nur ústine nur bolar edi. Ol qol jetkizgen ataq-dańqqa sol MáskeýOlımpıadasynan beri (otyz bes jyl) bir de bir balýan qol jetkize alǵan joq! Jaqsylyq aǵamyz áli birinshi! Biraq onyń jolyn qýyp, chempıon bolýǵa umtylǵan sportshylardyń bári osy kisige eliktegenin jasyrmaıdy. Osy kezge deıin qanshama urpaq Úshkempirov bolyp lapyldap janyp, Úshkempirov bolyp shyńǵa órmelemegenine kim kepil?! Jas kezimizde biz de Jaqsylyq aǵamyzdaı chempıon bolsaq dep armandaǵan edik. Sol arman talaıymyzdy osy Olımp shyńyna alyp keldi. Áli de Jaqsylyq aǵasynyń jolyn qýyp júrgender az emes. Iaǵnı sporttaǵy búkil qazaq balasy Úshkempirovtiń úmitteri. Odan keıin de talaı batyr dúnıege keldi. Sonyń biri – Ilá Ilın. Jaqsylyq aǵamyzdan keıin «Halyq qaharmany» atanýǵa ábden laıyq osy jigit. Sátin salsa, kelesi jyly Rıo Olımpıadasynda Olımpıadanyń úsh dúrkin chempıony atanýy bek múmkin. Qazirdiń ózinde de tórtjyldyqtyń basty dodasynda eki ret top jarǵan jalǵyz qazaqstandyq. Odan qaldy jas ziltemirshilerdiń qanatynyń qataıýyna, álemdik dodalarda úzdik shyǵýyna atsalysyp júrgen azamat. Meıli, Rıoda jeńimpaz tuǵyranan kórine almaı qalsa da, Ilányń orny bólek. «Mundaı ataqty sportshylarǵa berýdiń qajeti qansha nemese soǵan sportshylar muqtaj ba?» deıtinder de bar shyǵar «Halyq qaharmanyna» arnaıy syıaqylar taǵaıyndalyp nemese zeınataqysyna qosymsha qarjy qosylmaıtyny ras. Biraq másele tek aqshada emes. Birinshi kezekte,ol – seniń eńbegińdi Elbasynyń ózi baǵalap otyr degen sóz. Al bul – árbir sportshy úshin úlken syı-qurmet. Biraq bul usynys qoldaý tappaı, sportta júrgen sańlaqtarǵa osy ataq berilmese de, bizdiń ókpemiz joq, mundaı qurmetsiz-aq elge qyzmet etip júrgen salanyń ókilderimiz. Eger Úshkempirov syndy sańlaq «Halyq qaharmany» atanyp jatsa, bul búkil sport salasynyń saıypqyrandaryna berilgen ataq dep baǵalar edik.
Marat AHMETOV,
Jambyl oblystyq «Jambyl sport» gazetiniń redaktory:
Qazaqtyń Jaqsylyǵy barlyq qurmetke laıyq Jaqsylyq Úshkempirov – ańyz adam. Biz ol kisini maqtamaımyz, taý tulǵamyzben kókiregimizdi kerip maqtanamyz. Sebebi, qazaq sport tarıhynda óshpes iz, óskeleń urpaqqa ǵıbaratty úlgi ónege bolǵan oǵlanymyzdy qalaı qurmettesek te jarasady. Jaqsylyq aǵa sonaý 1980 jyly Máskeý Olımpıadasynda batyr babalarymyzdyń bilek kúshin, bulqynǵan ór namysyn kúlli álemge pash etip, olımp shyńyn baǵyndyryp, Qazaq deıtin uly halyqtyń mereıin ústem etti. Ol kezde men 7 jastaǵy, áli buǵanasy bekı qoımaǵan balamyn ǵoı. Dese de, áli esimde, Olımpıada chempıonynyń jarqyn jeńisi ıisi qazaqtyń sportqa, sonyń ishinde degdar balýandyq ónerge degen ińkárlyǵyn eseleı tústi. Ókinishke qaraı, 35 jyldan beri Jaqsylyq Úshkempirovtiń jeńisin qaıtalap, Olımpıada tuǵyryna kóterilip, Memlekettik Ánurandy shyrqap, kók týymyzdy kókke jelbiretken bir qaradomalaq tabylmady. Árıne, úmit úzilmeıdi, senim seıilmeıdi... 2012 jyly London Olımpıadasynyń alaýy tutanýǵa t a ıa ý q a l ǵ a n ý a q y t b o l a t y n . Jaqsylyq aǵamyzdy kezdestirip qalyp, sózge tarttym. «Aǵa, dúbirli dodaǵa attanǵaly turǵan balýan ini-qaryndastaryńyzǵa qandaı tilek, bata beresiz?» dep edim, Jaqsylyq aǵam uzaq oılanbastan: «E, meni erekshe týǵan bala deımisiń. Jurt qatarly jattyǵý jasadym, daıyndaldym. Alyp Máskeý shaharynda kishkene qazaqtyń balasyna kim demeý bolyp, qoltyǵynan súıedi deısiń. Tek boıdaǵy namysyń ǵana jeńiske jetkizdi. Bir áttegen-aıy, bizdiń jigitterge osy keýdedegi namystyń oty jetispeı jatady. Ulttyq rýh bıik bolsa, almaıtyn qamal joq qoı» dep qysqa qaıyrdy. Jaqsylyq aǵa: «Ár qazaq meniń jalǵyzym» deıtin eljandy azamat. Qashan kórseńiz de el bolashaǵynyń, qazaq sportshylarynyń jankúıeri, tileýlesi. Sondyqtan respýblıkalyq «Sport» gazetiniń Jaqsylyq aǵamyzdy «Halyq qaharmany» ataǵyna usyný týraly bastamasyn qos qoldap quptaımyn. Óıtkeni bul tekti Alash jurtynyń júrekjardy tilegi, yqylas-nıeti...
Daıyndaǵan Baqytbek Qadyruly
