30 qańtar kúni áıgili Shymkent syra zaýytynyń, basqa da qanshama bıznes nysandarynyń qojaıyny, belgili kásipker Toqtar Tóleshov birneshe serigimen birge tutqyndaldy. Kásipkerdi ustaý boıynsha arnaıy operasıa ótkizý úshin jedel top Astanadan, İshki ister mınıstrliginiń Ortalyq apparatynan arnaıy bardy. Astanalyq «operlardyń» oblysqa kelýin eń aldymen mundaǵy jemqorlyq pen quqyqqorǵaý organdarynyń qylmys álemimen bite qaınasyp jatýymen túsindirýge bolar. Sol kúni tań azanmen kásipkerge tıesili syra zaýyty men ataqty «Rıksos Hadısha» qonaq úıi, bıznesmenniń jeke turǵyn úıi qorshaýǵa alyndy. Tutqyndaý operasıasyna arnaıy jasaq pen Shymkenttegi ishki ásker áskerı bóliminiń jaýyngerleri de jumyldyryldy. Tóleshovpen birge tutqyndalǵandardyń ishinde alaıaqtyq áreketteri úshin izdeýde júrgen Sergeı Kaltakov degen de bireý bolǵan.
Búgin kásipkerge naqty qandaı aıyp taǵylǵany belgili boldy. Advokat Evgenıı Iarovkskıı kúdikti Tóleshovke qylmystyq kodekstiń 297-baby 3-bólimi (Esirtki, psıhotropty zattar men olardyń balamalaryn satý maqsatynda zańsyz ázirleý, óńdeý, satyp alý, saqtaý, tasymaldaý) jáne 266-baby 3-bólimi (Qylmystyq toptyń qyzmetin qarjylandyrý, sondaı-aq, múlkin bólý, qarjylandyrý joldaryn jasaý) boıynsha aıyp taǵylyp, sot sheshimimen tergeý kezinde eki aıǵa, ıaǵnı 30 naýryzǵa deıin tutqynǵa alý túrindegi bultartpaý sharasy qoldanylǵanyn jetkizdi. Qorǵaýshy, sonymen qatar, kásipker tutqyndalǵan kúni aıtylǵan áldebir «ádebıet» týraly naqty eshteńe aıta almaıtyny, ol Tóleshov sońǵy kezde jazyp júrgen dısertasıanyń materıaldary nemese qoǵamdyq jumysyna qatysty ádebıetter bolýy múmkin degen boljamymen bólisti.
Kásipker tutqyndalǵany týraly aqparat taraǵanda eldiń eń aldymen aıtqan boljamy bılik oryndaryna yqpaly bar áldebir toptardyń Tóleshov bıznesine kóz tigýi degen nusqa boldy. Ázirge ol aıtylǵandar boljam kúıinde ǵana qalyp otyr. Naqty bıznestik múddege qatysty kásipker tarapynan da, beıtarap tulǵalar jaqtan da eshbir málimdeme jasalmady. Biraq, kásipkerge ara túsýshiler tabylyp jatyr. Arasha suraýshylar tek OQO aımaǵynda ǵana emes, tipti, Tóleshov osy ýaqytqa deıin tyǵyz baılanys ornatyp kelgen reseılik uıymdar tarapynan da shyǵýda. Osy rette kásipkerdiń jeke ómiri, aınalysqan qyzmeti men aınalasy týraly biraz jáıtterge nazar aýdarǵan durys sıaqty.
Bir qaraǵanda tanymal adamdaı kórinetin Tóleshovtiń jeke ómiri týraly resmı aqparat az. Onyń qaıta týǵany, qandaı oqý bitirgeni týraly aqparat quraldarynan eshteńe taba almaısyz. Bar belgilisi onyń 1922 jyly týǵan soǵys ardageri Júsip Tóleshovtiń uly ekeni ǵana. Al, bıznesi men qoǵamdyq qyzmeti, ataq-dárejesi týraly málimetterden kóz súrinedi.
Sol málimetterden bilgenimiz Tóleshov el kólemindegi tanymaldyqqa 2006 jyldan keıin ıe bola bastaǵan sıaqty. Sol jyly ol rejıser Ermek Tursynovpen birlesip «Sultan Beıbarys» atty blokbaster túsirýdi qolǵa alǵan. "Shymkent Pictures" kkınokompanıasynyń ıesi retinde Tóleshov Tursynovpen buǵan deıin «Blıjnıı boı» degen de kıno túsirgen kórinedi.
Kásipker sondaı-aq halyqaralyq boks qaýymdastyǵynda da izin qaldyrǵan eken. 2007 jyly ol Taıvan astanasy Taıpeıde ótken Halyqaralyq boks qaýymdastyǵynyń (AIBA) kongresinde qaýymdastyqqa qarasty bir komıtettiń basshysy bolyp saılanǵan. Osy jerde myna bir qyzyq jáıtti aıta ketken jón. Tóleshovti tańdaǵan AIBA-nyń sol kezdegi vıse-prezıdenti qyzmetin qazir RF azamaty sanalatyn tanymal ózbek kásipkeri Gafýr Rahımov atqarǵan. Rahımovty AQSH bıligi 2012 jyly «Baýyrlar ortasy» (Bratskıı krýg) qylmystyq uıymynyń jetekshisi ári Ózbekstandaǵy esirtki saýdalaýshylardyń basshysy dep jarıalaǵan. Budan basqa, Avstralıa memlekettik organdary da ony «non-grat» tulǵa dep tanyp, 2000 jylǵy Sıdneı olımpıadasyna kelgizbeı qoıǵan.
Tóleshov degende kóptiń oıyna aldymen túsetini – onyń týǵan kúnin toılaý sáti beınelengen vıdeo. YouTube jelisinde 2010 jyly paıda bolǵan ol vıdeoda bıznesmenniń týǵan kúnine joǵaryda aıtylǵan Gafýr Rahımov pen reseılik juldyz Dmtırıı Nogıev kelgeni kórinedi. Vıdeodaǵy saltanat 2009 jyly bolǵan jáne ol týraly bastys aqparat quraldary biraz sóz etken eken. Tipti, keıbireýler vıdeoy túsirýge qazaqstandyq quqyqqorǵaý organdarynyń da qatysy bar bolýy múmkin ekenin aıtady. Óıtkeni, 2009 jyly jergilikti polıseıler Tóleshovti arnaıy jasaqpen baryp, tintip ketken. Alaıda, eshteńe taba almaǵan. Ol oqıǵa týraly vıdeony da ǵalamtordan ońaı tabýǵa bolady.
Toqtarovtyń otbasy týraly da málimet joqtyń qasy. Oǵan arasha túsip mádilmedeme jasaǵan Ortalyq Azıadaǵy lańkestik qaterlerdi taldaý ortalyǵy kásipkerdiń balalary baryn aıtady. Keıbir aqparat quraldarynda kásipkerdiń Sevıl, Danıel degen qyzdary, Arman, Arsen, Baqytjan, Qanat, Tólegen degen uldary bar degen aqparat tarady. Tipti, Sevıl men Danıeldiń týǵan kúnderin qalaı dúrkiretip atap ótkendigi, Reseıden Tımatıdiń ózi kelip, quttyqtaǵany týraly vıdeolar bar. Tóleshovtiń Tólegen esimdi uly «Shymkent syrasy» JSHS-nyń bas dırektory ekendigi, Bentley Continental GT kóligimen drag-reısınge jasaǵanyn bilemiz.
Taǵy bir kúdik týǵyzatyn másele, Tóleshovtiń ómirbaıany týraly jazǵanda aqparat quraldary onyń RF Memlekettik dýmasynyń sarapshylar keńesin basqaratynyn, Qazaqstandaǵy kazak qoǵamdyq birlestikteri odaǵy Joǵarǵy atamanynyń keńesshisi ekendigin aıtady. Alaıda, atalǵan uıymdar týraly ıýuryn taralǵan aqparattardan Tóleshov týraly derek taba almaısyz. Onyń birneshe taqyrypta jazyldy delinetin ǵylymı maqalalarynan da iz joq.
Alaıda, 2010 jyly Tóleshovtiń Oleg Zenor degen reseılik blogerge bergen suhbatynan biraz qyzyqqa qanyǵýǵa bolady. Onda Tóleshov myrza Qazaqstandaǵy jaǵdaı týraly aıta kelip, orys tiliniń «múshkil» halin sóz etedi. Tipti, memlekettik organdarǵa qazaq tilin bilmeıtinderdiń qabyldanbaıtynyn, orys tildilerdiń syrtqa qaǵylyp jatqanyn jetkizedi. Kásipker osy máselelerdi sheshý úshin RF memlekettik dýmasynyń sarapshylar keńesine ótkenin túsindiredi.
2013 jyldan bastap Ortalyq Azıadaǵy lańkestik qaterlerdi taldaý ortalyǵynyń tóńireginde boı kórsetken Tóleshovtiń mundaǵy serikteri de kúmándi tulǵalar. Ortalyq basshysy Ramıl Latypov ta Ázirbaıjanǵa kirýge tyıym salynǵan azamat eken. Alaıda, lańkestik, Aýǵanstan máselelerine qatysty birqatar joba-baǵdarlamalarǵa atsalysady. Keı jerlerde Tóleshovtiń Lıvıadaǵy tutqyndardy bosatý operasıasyna qatysqany da aıtylady. 2015 jyly Halyqaralyq polısıa ortalyǵy –Interpoldyń reseılik bólimshesiniń basshysy Vácheslav Pavlov oǵan «Mırotvores» degen orden bergen.
Osy jerde Tóleshovtiń elimizde órip júrgen kóp reseıshildiń biri ekenin aıta ketýimiz kerek. «Eýrazıalyq ıntegrásıa. Bolashaqty qurý» degen taqyrypta maqala jazǵan adam týraly basqasha ne aıtýǵa bolady? Reseıge búıregi buratyny sonshalyq, ol 2015 jyly Monakodaǵy Reseı jyly aıasynda sondaǵy birqatar sharalarǵa demeýshi bolǵan. Óz qarajatyna Les Grimaldi et la mer Noire degen kitap shyǵartqan. Reseı Úlken teatrynyń Monte-Karloǵa saparyna demeýshilik jasaǵan.
Reseılik uıymdar men aqparat quraldarynyń Tóleshovtiń tutqyndalýy týraly shý shyǵaryp jatqany túsinikti boldy. Bizge túsiniksiz bolyp otyrǵany – ony jón-josyqsyz jaqtap, máseleniń mán-jaıy anyqtalmaı jatyp, odan «saıasat qurbanyn» jasaýǵa asyǵyp júrgenderdiń áreketi. Qyrýar qarjysy bola tura ońtústik óńirdegi áleýmettik, qoǵamdyq máselelerdi sheshýge qatysqany týraly málimet joq. Esesine, Reseı basshylyǵyna maıdaı jaǵatyn bastamalardyń basy qasynda júrgen. Endeshe, «El qyz alyp qashty, men ne úshin qashtym?» degendeı, reseılik BAQ-tar men uıymdar onyń astaýynan jem jegen soń shashpaýyn kóteredi, al, qazaqstandyq aqparat quraldaryna ne ótili ótip edi? Qaıyrymdylyq jobalar jasap, jýrnalıser men jazýshylarǵa syılyq taǵaıyndap pa? Jetimderge úı alyp berip pe? Tym bolmaǵanda shymkenttik sırkachtarǵa deıin túsip jatqan depýtattyq saılaýlarǵa da qatyspaǵan sıaqty. Álde, osyǵan deıin soltústik kórshimizdi jarylqap kelgen bıznesmen basyna qara bult úıirilgende ǵana baryp, otandyq jýrnalıserdiń «kómegine» júgindi me eken?..
Jomart Abdollauly
