Daǵdarys el búdjetin qos búıirden qysqanda Qazaqstan bıligi qazyna qorjynyn toltyrýdyń munaı satýdan basqa da joldaryn qarastyra bastady. Shetelden ınvestısıa tartý múmkindigi ǵalamdyq daǵdarys jaǵdaıynda joqqa teń ekenin oılaǵan úkimet memleket menshigindegi nysandardy saýdaǵa shyǵaryp, búdjetke jan bitirýdi oılap otyr.
Daǵdarys kezinde kez kelgen dúnıeniń quny túsetini belgili. Soǵan saı, Qazaqstanda satylatyn aktıvterdiń de quny buǵan deıingi naryqtyq baǵadan áldeqaıda tómen bolmaq. Osy rette bıliktiń jekeshelendirý saıasatyn qaltasynyń qamyn oılaǵan qarjylyq toptar paıdalanyp ketpeı me degen oı keledi. Tipti, memleket esebinen paıda tabýdy kózdeıtinder sol bılik basyndaǵylardyń da arasynda joq dep aıta almaısyz.
Memleket menshiginde bolyp kelgen nysandar qazir satylsa teńgemen satylady. Ulttyq ekonomıka mınıstri Erbolat Dosaev ta qazirgi kúni satylatyn aktıvterdiń balanstyq quny men naryqtyq baǵasynyń sáıkes kelmeıtinin aıtqan bolatyn. Teńgeniń qunyn Úkimet pen Ulttyq bank eki jaqtap júrip «Atameken» kásipkerler palatasynyń tileýine oraı qandaı deńgeıge deıin qunsyzdandyrǵany taǵy belgili. Endi bılikke sózin júrgizip otyrǵan sol kásipkerler myna jekeshelendirý degen naýqannyń da artynda turǵan joq pa? Alyp kásiporyndar men iri kompanıalardy saban aqshaǵa aınalyp ketken qunsyz teńgege satyp alýǵa qaı kásipker bolsa da qulyqsyzdyq tanytpas. Jer astyndaǵy qazba baılyqtan qyrýar qarjy taýyp, múmkindik bolsa taǵy da qarmap qalýǵa ázir otyrǵan Mashkevıch, Shodıev, Alımjanov, Kım, Mıttal sıaqty olıgarhtardyń da bul naýqan oń jambasyna keleri anyq.
Memleket qıyn sátte qunyn tómendetip satqan nysandardy alǵan kompanıalar jaǵdaıyn jasap alǵan soń, ol kásiporyndardy ne bankrotqa ushyratyp, ne memlekettiń ózine naryqtyq qymbat baǵamen satyp ketken jaǵdaılar az emes. Bir ǵana Almatydaǵy enegrgıa keshenin belgıalyq «Traktabel S.A.» kompanıasyna satqan bıliktiń keıin memleketti qyrýar shyǵynǵa batyrǵanyn eshkim umyta qoımaǵan bolar. 1997 jyly bul kompanıa Qazaqstan Úkimetindegi baılanystaryn paıdalanyp bas qalanyń energokesheniniń biraz bóligin satyp aldy. Sheteldik «ınvestorlar» energokeshen úshin bar bolǵany 7 mıllıon dollar ǵana jumsaǵan. Al, sol kezde bir ǵana Almatynyń 2 JEO-sy 500 mıllıon dollarǵa baǵalanǵan edi. keıin 2000 jyly bankrotqa ushyraýdyń aldynda turǵan keshendi memleket álgi «Traktabelden» qaıta satyp aldy. Mundaı mysaldardy kóptep keltirýge bolady.
Úkimet satylymǵa shyǵaryp otyrǵan aktıvterdiń ishinde munaı óńdeý zaýyttary, áýejaılar, tipti, ǵylymı-zertteý ınstıtýttary men «Qazgeologıa» syndy geologıalyq zertteý ınstıtýtyna deıin júr. Bulardyń memleket úshin mańyzy joǵary strategıalyq nysandar ekenin aıtyp jatý artyq bolar. Geologıalyq zertteýlep, paıdaly qazbalar qorynyń kólemin anyqtaý birinshi kezekte jeke bıznestiń emes, memlekettiń múddesi úshin kerek jumys emes pe? Búgin ǵylym men bilim mekemelerin ustaýǵa qarjy tappaǵan úkimet zaman túzelgende sol ınstıtýttarǵa zertteý jumystaryn júrgizý úshin qaıtadan memlekettik tapsyrys beredi. Sol kezde jeke qolǵa ótken ol ǵylymı-zertteý mekemeleri kórsetetin qyzmetteri úshin qaı shamada qarjy suraıtynyn ishińiz sezip otyrǵan bolar.
Jomart Abdollauly
