«وزبەك بيلىگى تۇڭعىش رەت حالىقتىڭ جۇزىنە تىك قارادى!» ءقازىر مۇنداي ءسوزدى ورتالىق ازياداعى باق-تى بىلاي قويعاندا، باتىستاعى باسىلىمدار دا ءجيى ايتىپ قالىپ ءجۇر. سىرتكوزگە كەشەگى تۇمشالانعان جابىق ەلدىڭ تىمىرسىق كۇندەرى تاعىندا «مۇلگىپ» كەتكەن يسلام كاريموۆپەن بىرگە سونگەندەي اسەر قالدىرادى. وزبەكستاننىڭ جاڭا باسشىسى ەلدى 30 جىلعا جۋىق جەكە-دارا بيلەگەن ديكتاتوردىڭ تۇسىنداعى ساياسي ۇستانىمداردى 180 گرادۋسقا كەرى بۇردى. ءبىر تاڭدانارلىعى، شاۆكات ميرزيايەۆ تە يسلام كاريموۆتىڭ كادرى ەدى. ول ەكى اياعى سالبىراپ اسپاننان تۇسكەن جوق. ءبىراق وزبەكستاننىڭ ساياسي ومىرىنە ەشكىم كۇتپەگەن ۇلكەن  وزگەرىستەر ەنگىزدى. بۇعان نە سەبەپ؟ جاڭا باسشى ي.كاريموۆ سىزىپ بەرگەن باسقارۋ ۇلگىسىنەن نەگە باس تارتتى؟ Qamshy.kz اقپارات اگەنتتىگى شاۆكات ميرزيايەۆتىڭ بيلىككە كەلۋىنەن باستاپ، وزبەكستاننىڭ بۇگىنگى بەتالىسىنا شولۋ جاساپ كورگەن ەدى.

بيلىككە قالاي كەلدى؟

«كاريموۆ كومادا جاتىر» دەگەن اقپارات تاراعان 2016 جىلدىڭ تامىزىندا-اق بيلىكتىڭ ۇشار باسىندا ءاۋىس-تۇيىستىڭ بولاتىنى اڭدالىپ قالعان. ەڭ ىقتيمال ۇمىتكەرلەر ەسەبىندە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى رۋستام ينوياتوۆ پەن سول كەزدەگى ۇكىمەت باسشىسى شاۆكات ميرزيايەۆتىڭ ەسىمدەرى اتالعان ەدى. ر.ينوياتوۆ بۇل قىزمەتتى تاپجىلماي سوناۋ 1995 جىلدان اتقارىپ كەلە جاتىر. ي.كاريموۆتىڭ قاۋىپسىزدىك سالاسىن تەگىن ادامعا ۇستاتپايتىنى بەلگىلى. دەمەك ول پرەزيدەنتتىڭ ەڭ سەنىمدى سەرىگى. ال ش.ميرزيايەۆتىڭ ۇكىمەت باسقارعانىنا 15 جىلعا جۋىقتاعان. ءبىراق ەل نازارىنداعى ەكەۋدىڭ ارتىقشىلىعى تەك قىزمەتتەرىنە عانا بايلانىستى ەمەس. تاشكەنتتىڭ ساياسي الەمىنەن حابارى بار ادامدار «كاريموۆتىڭ ەسىگىن يمەنبەي اشاتىن ناق وسى ەكەۋى ەدى» دەسەدى. ارينە، ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى وراسان كۇش. الايدا ىشكى ىستەر مينسترلىگى مەن قورعانىس مينيسترلىگى تىكەلەي ش.ميرزيايەۆكە قارادى. ونىڭ ۇستىنە ءىرى قالالار مەن ايماقتاردى باسقارعان حوكيمدەر تەگىس ۇكىمەت باسشىسىنا باعىناتىن. وسىنداي ارتىقشىلىقتار كوزگە كورىنبەيتىن تاشكەنتتىڭ ىشكى تارتىسىندا ش.ميرزيايەۆتىڭ اتىن وزدىرعان سەكىلدى.

نەگىزى كونستيتۋسيا بويىنشا وقىس جاعداي ورىن الىپ، پرەزيدەنت ءوز وكىلەتىن جۇزەگە اسىرا الماي قالعان جاعدايدا پارلامەنتتىڭ جوعارعى پالاتاسىنىڭ ءتوراعاسى ءۇش اي مەملەكەت باسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋى ءتيىس-تىن. ءبىراق سەنات ءتوراعاسى نيگماتيللا يۋلداشيەۆتىڭ ءوزى پرەزيدەنتتىڭ قۇزىرەتىن ۋاقىتشا اتقارۋ مىندەتىن ميرزيەياۆكە جۇكتەۋگە قاتىستى ۇسىنىس جاساعان. مۇنداي ۇسىنىستى ءوزى جاسادى ما، الدە جاساۋعا ءماجبۇر ەتتى مە، ول ەندى باسقا ماسەلە. انىعى، تىزگىندى ۋاقىتشا قولعا العاندا-اق كەلەسى پرەزيدەنتتىڭ كىم بولاتىنى ايقىندالدى. سەبەبى سايلاۋعا ءتۇسىپ، باعىن سىناعان حاتامجون كەتمونوۆ، ناريمون ۋماروۆ، سارۆار وتامۋرادوۆ سەكىلدىلەر ش.ميرزيايەۆكە شىن مانىندە باسەكەلەس بولۋعا تاتىمايتىن. ال ر.ينوياتوۆ سايلاۋدان تىس قالدى.

ش.ميرزيايەۆتىڭ جوعارى بيلىكتەگى العاشقى قادامدارى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى باسشىسىنان ءقاۋىپ كۇتكەندەي اسەرگە بولەيدى. ماسەلەن ول ەل تىزگىنىن ۋاقىتشا العان كۇننىڭ ەرتەسىندە-اق پرەزيدەنتتىڭ كۇزەت قىزمەتىنەن باس تارتتى. بۇل قۇرىلىم نەگىزىنەن ۇقك قىزمەتكەرلەرىنەن جاساقتالاتىن. ال ءبىر ايدان سوڭ ش.ميرزيايەۆ پرەزيدەنتتىڭ قاۋىپسىزدىگىنە جاۋاپتى ۇقك-نىڭ 200 قىزمەتكەرىن جۇمىستان بوساتىپ جىبەردى. كەيىن، سايلاۋدا جەڭىسكە جەتكەن پرەزيدەنت ۇقك-نى اياۋسىز سىنادى. كوشەدە شەمىشكە ساتاتىن ايەلدەرگە دەيىن كۋالىگىن كورسەتىپ قوقاڭدايتىن ۇقك قىزمەتكەرلەرىنىڭ كۋالىگىن جەتونعا ايىرباستاۋدى ۇسىندى. ارينە، مۇنداي تالاپتار ر.ينوياتوۆقا ۇناعان جوق. ول ەڭ قۇزىرلى ورگاننىڭ سالماعىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن بارىن سالدى. جانە بۇل تۇرعىداعى ەڭبەگى جەمىسسىز دە ەمەس. ماسەلەن پرەزيدەنت شەتەلدەن تۋريستەر تارتۋ ءۇشىن 21 مەملەكەتكە ۆيزالىق رەجيم ەنگىزۋ تۋرالى جارلىق شىعارعان. كوپ ۇزاماي وزبەكستان ازاماتى ابدۋقادىر ماشاريپوۆ ستامبۋلداعى تۇنگى كلۋبتاردىڭ بىرىندە تەراكت جاسادى. وسىنى كولدەنەڭ تارتقان ۇقك باسشىسى پرەزيدەنتكە «اشىق ساياسات جۇرگىزۋگە ءالى ەرتە» دەگەن-دى تىكەلەي ايتپاسا دا، تۇسپالداپ جەتكىزدى. ءسويتىپ، ۆيزالىق رەجيم مەرزىمى 2017 جىلدىڭ ءساۋىر ايىنان 2021 جىلدىڭ قاڭتارىنا اۋىستىرىلدى. 

راس-وتىرىگىن كىم ءبىلسىن، كەيبىر اقپارات قۇرالدارىنداعى دەرەكتەرگە قاراعاندا، ر.ينوياتوۆ «ماس تاكسيست» وپەراسياسىن ۇيىمداستىرماق بولعان كورىنەدى. جوسپار بويىنشا الدەبىر ماس جۇرگىزۋشى پرەزيدەنت كورتەجىمەن قاقتىعىسۋى كەرەك ەكەن. مۇنداعى نەگىزگى ماقسات – جەكە باس قاۋىپسىزدىگىنە الاڭداعان پرەزيدەنتتىڭ ۇقك جونىندەگى كوزقاراسىن وزگەرتۋگە سايادى. قالاي دەگەنمەن، ش.ميرزيايەۆ ر.ينوياتوۆتىڭ سوڭىنا شام الىپ تۇسكەن جوق. ءبىراق ۇقك-نى ءوز باسىنا ءقاۋىپ توندىرمەيتىندەي دەڭگەيگە ىسىرىپ قويدى. ىقتيمال ەكى ۇمىتكەردىڭ ىرعاسىندا جۇرتتىڭ كوڭىلى 80-گە تاياپ قالعان ر.ينوياتوۆقا ەمەس، 60-قا ءالى كەلمەگەن (2017 جىلى 60-قا تولدى) ش.ميرزيايەۆكە بۇراتىنداي كورىنەتىن. جانە سولاي بولدى دا.

سىرتقى ساياسات

ش.ميرزيايەۆ العاش اتقا مىنگەن كۇننەن باستاپ ي.كاريموۆ قالاپ كەتكەن جابىق قوعامنىڭ ىرگەسىن سوگۋگە كىرىستى. بارىس-كەلىستى كوبەيتىپ، سول ارقىلى الىس-بەرىستى ۇلعايتتى. 2017 جىلدىڭ العاشقى 9 ايى ىشىندە ەكسپورتقا تاۋار شىعاراتىن كاسىپورىندار قاتارى 360-قا جەتتى. وزبەكستاننىڭ شەتەلگە وتكىزەتىن دۇنيەلەرى 120 جاڭا تاۋارمەن تولىقتى. وزبەكستان-رەسەي اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 2017 جىلى 3،5 ملرد دوللارعا جەتىپ، 2016 جىلمەن سالىستىرعاندا 20 پايىزعا ءوستى. رەسەيدىڭ وزبەكستانعا وتكىزگەن تاۋارى 15،9 پايىزعا ۇلعايسا، وزبەكستاننىڭ رەسەيگە ساتقان تاۋارى 30 پايىزعا ارتقان. وزبەكستان ەندى ەكونوميكالىق سەرىكتەس رەتىندە تمد اۋماعىنداعى رەسەيمەن بايلانىسىن بەكىتكەن قازاقستان مەن بەلارۋستەن كەيىنگى ءۇشىنشى ەلگە اينالۋدى كوزدەپ وتىر.

تۇركىتىلدەس ەلدەرمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق، ساياسي-ديپلوماتيالىق بايلانىستاردى نىعايتۋعا ۇمتىلدى. وسى ماقسات جەتەگىمەن قازاقستان، تۇركيا، تۇركىمەنستان باسشىلارىمەن كەزدەستى. ي.كاريموۆ تىستەي قاتىپ، 26 جىل بويى اياق باسپاي قوعان قىرعىزستانعا دا وسى ش.ميرزيايەۆتىڭ تابانى ءتيدى.

وزبەكستان پرەزيدەنتى ىرگەدەگى الپاۋىت ەل – قىتايمەن دە قارىم-قاتىناسىن كۇشەيتۋگە مۇددەلى. العاشقى ساپارىنىڭ وزىندە جۇڭگو باسشىسىمەن 105 كەلىسىمگە قول قويىپ قايتتى. بۇل كەلىسىمدەردىڭ قارجىلىق دەڭگەيى – 23 ملرد دوللار.

جاڭعىرۋعا ۇمتىلعان وزبەكستانىڭ بۇگىنگى بەتالىسى اقش جانە باتىس ەلدەرىمەن بايلانىسىنا دا جان ءبىتىردى. اسىرەسە ش.ميرزيايەۆتىڭ ساياسي تۇتقىنداردى بوساتۋى، ارنايى قىزمەت ورگاندارىنىڭ باقىلاۋىندا تۇرعان ديسسيدەنتتەرگە كەشىرىم جاساۋى، بيلىكتىڭ قۇپيا بۇيرىعىمەن ساحنادان الاستالعان انشىلەرگە ەركىندىك بەرۋى، بالالار ەڭبەگىنە تىيىم سالاتىن حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ كونۆەنسيالارىن راتيفيكاسيالاۋى – دەموكراتيالىق ەلدەر تاراپىنان جوعارى باعالانىپ وتىر.

كۇنى كەشە وزبەك باسشىسى تاشكەنتتە دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ وكىلدەرىن قابىلدادى. وسى كەزدەسۋدە اتالعان بانكتىڭ باس اتقارۋشى ديرەكتورى كريستالينا گەورگييەۆا بىلاي دەدى: «دۇنيەجۇزىلىك بانك وزبەكستانمەن بايلانىسىن ارتتىرۋعا دايىن. ءبىز ەلدەگى رەفورمالاردىڭ ماڭىزدىلىعىنا سەنەمىز جانە ولاردى قولداۋعا دايىنبىز. دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ «بيزنەس جۇرگىزۋ - 2018» رەيتينگى بويىنشا وزبەكستان الەمدەگى بيزنەس-احۋالدى جاقسارتۋعا كۇش سالعان ون ەلدىڭ قاتارىنا ەندى. بۇل وزگەرىس رۋحىنىڭ كورسەتكىشى. ءبىز مۇنى جوعارى باعالايمىز!».

باستىسى، حالىق سەنىمىن قايتارۋ

ءقازىر وزبەكستانداعى شەندى-شەكپەندىلەر اياعىنىڭ ۇشىمەن باسادى. پرەزيدەنتتىڭ كارىنە ىلىكپەس ءۇشىن كۇن-تۇنى جۇمىس ىستەۋگە بار. سەبەبى بۇل – ش.ميرزيايەۆتىڭ تالابى. قالاسا، 24 ساعات جۇمىس ىستەتەتىنىن ايتقان پرەزيدەنتتىڭ مىنا ءسوزى شەنەۋنىكتەردىڭ قۇلاعىندا ءالى جاڭعىرىپ تۇر: «نەگە ءبىز بيىلعى جىلدى حالىقپەن ديالوگ جىلى دەپ اتادىق؟ سەندەر ءبارى بۇرىنعىداي بولادى دەپ ويلايسىڭدار ما؟ جوق، ولاي بولمايدى! نە جۇمىس ىستەيسىڭدەر، نە ورىندارىڭدى بوساتاسىڭدار! باسقا جول جوق. ءبارىڭ جەمقورلىقتىڭ بىلىعىنا باتقانسىڭدار! ءبىراق سەندەردىڭ باقتارىڭا، ءارى حالىقتىڭ سورىنا قاراي جاڭا كادرلار تاپشى. الداعى ەكى جىلدا ولار دايىن بولادى. ورىندارىڭا مۇلدە جاڭا ادامدار كەلەدى!».

وزبەكستان باسشىسى ايتىپ قانا قويعان جوق، كوزىنە شەل بىتكەن شەندىلەرگە قىرعيداي ءتيدى. قارجى مينيسترلىگىنە جاسالعان قاتاڭ تەكسەرۋ كەزىندە 3 مىڭ قىزمەتكەردىڭ 650ء-ى جۇمىسىنان قۋىلدى. ىشكى ىستەر ءمينيسترى ەكى رەت اۋىستى. قورعانىس ءمينيسترىنىڭ ەكى ورىنباسارى مەن 76 وفيسەر قىزمەتتەن شەتتەتىلدى. مەملەكەتتىك قىزمەتىن اكەسىنەن قالعان مەنشىگىندەي كورەتىندەردىڭ ءبارى سىباعاسىن الىپ جاتىر. پرەزيدەنت كەۋدەسىنە نان پىسكەن پروكۋرورلاردىڭ دا ەكى اياعىن ءبىر ەتىككە تىقتى. «وتتەرىڭ جارىلىپ كەتسە دە، ايتايىن، قازىرگى پروكۋرورلار – كەشەگى جۇيەدەن قالعان «قوقىس». ءبىز ونىڭ 80 پايىزىن تازالادىق. ءبىراق 20 پايىزى جۇمىس ىستەپ جاتىر. پروكۋرورلار قاي كەزدە جاقسى تۇرۋى ءتيىس، ارينە، حالىقتىڭ جاعدايى جاقسارعاندا! ءقازىر قاراڭدارشى، پروكۋرورلار قانداي كولىكپەن جۇرەدى ەكەن. مۇنىڭ ساعان دا قاتىسى بار!» دەگەن ەدى بىردە ش.ميرزيايەۆ باس پروكۋرورعا قاراتا.

وزبەك باسشىسى اقپارات قۇرالدارىنىڭ باسشىلارىنا دا ەسكەرتۋ جاسادى. ونىڭ سوزىنشە، «بىزدە ءبارى جاقسى» دەيتىن كوپىرمە مالىمەتتەن جەريتىن ۋاقىت الدەقاشان جەتكەن. كەرىسىنشە، ب ا ق سىني-ساراپتامالىق ماتەريالداردى كوبەيتۋى قاجەت. ءتىپتى بيلىكتىڭ كەم-كەتىگىن كوزىنە شۇقىپ كورسەتۋگە دە مىندەتتى. ش.ميرزيايەۆتىڭ حالىق سۇيەر تاعى ءبىر قىلىعى سول، جۇيەسىن «قوقىسقا» تەڭەسە دە، ي.كاريموۆتىڭ اتىنا ەشقاشان جامان پىكىر ايتقان ەمەس. الدەبىرەۋلەر قۇساپ، وزىنە دەيىنگى باسشىنىڭ اتىن وشىرۋگە ولەرمەندەنە ۇمتىلمادى. قايتا، سىنا دەگەنگە ي.كاريموۆتى سىناي جونەلگەن وزبەكستان ۇلتتىق تەلەراديوكومپانياسىنىڭ باسشىسى حۋرشيد ميرزاحيدوۆتى جۇمىسىنان الىپ تاستادى.

دەگەنمەن شاۆكات ميرزيايەۆ ايتقان اتالى سوزدەردىڭ شىڭى مىناۋ بولسا كەرەك: «ءبىز تىم كەشىگىپ قيمىلدادىق. حالىق بىزگە رازى ەمەس. مەن مۇنى بۇرىن دا ايتقانمىن، ءقازىر دە ايتامىن. وسىنشا بەرەكەسىزدىك پەن بىلىققا ءتوزىپ كەلگەن حالىقتىڭ الدىندا ءبىز تىزەرلەپ تۇرىپ، كەشىرىم سۇراۋىمىز كەرەك». بۇل ءسوزدى پرەزيدەنت 2017 جىلدىڭ تامىز ايىندا المالىق قالاسىندا ايتقان ەدى. سول ساپارىندا وزبەك باسشىسى شاھار باسشىسىمەن قوسا، پروكۋروردى، ميليسيا مەن سالىق ينسپەكسياسىنىڭ باسشىسىن تۇگەل ورنىنان العان.

اڭداساڭىز، وزبەك باسشىسىنىڭ بارلىق تىرلىگىنىڭ باسىندا حالىقتىڭ بيلىككە دەگەن سەنىمىن قايتارۋ ماقساتى تۇرعانداي. ول ءۇشىن ارينە، جەڭ ۇشىنان جالعاسقان جەمقورلىقتى جويىپ، ادىلەتتى قوعام ورناتۋ قاجەت. ول ءبىر كەلسە، تەك پرەزيدەنتتىڭ عانا قولىنان كەلەدى. سوندىقتان ش.ميرزيايەۆ وسى شارۋانى ءبىر جاعىنا شىعارۋ ءۇشىن بارىن سالىپ جاتىر. ءتىپتى وزبەكستاننىڭ ءار تۇرعىنى ءقازىر پرەزيدەنتكە تىكەلەي شاعىم ايتا الادى. Gov.uz مەملەكەتتىك پورتالىندا (pm.gov.uz) ۆيرتۋالدى قابىلداۋ تەتىگى ىسكە قوسىلعان. ال ونداعى شاعىم مەن ءوتىنىشتىڭ ناتيجەسى پرەزيدەنتتىڭ Facebook پاراقشاسىندا  جاريالانىپ تۇرادى.

راس، وزبەك باسشىسىنىڭ دا ارتىنان ەرگەن وسەك-اياڭ كوپ. ونىڭ ءبىرى – ۇلتىنىڭ وزبەك ەكەندىگىنە كۇمانمەن قارايتىنداردىڭ گوي-گويى بولسا، ەكىنشىسى – ي.كاريموۆتىڭ قىزدارىنا تيەسىلى بيزنەستىڭ ەندى جاڭا پرەزيدەنتتىڭ جاقىندارىنا اۋىسا باستاعانى تۋرالى دەرەكتەردەن ءوربيدى. ايتسە دە، اۋەلگىدە قىزىقتى كورىنگەن بۇل اڭگىمەلەر ءقازىر كومەسكىلەنىپ، جۇرت نازارىنان ءوشىپ بارا جاتىر. ويتكەنى ش.ميرزيايەۆ ەل كوڭىلىنەن شىعا ءبىلدى. كوپتىڭ سەنىمىنە يە بولعان باسشىنى حالىق الاقانىنا سالىپ قانا قويماي، توبەسىنە كوتەرەدى. وسى تۇرعىدان قاراساڭىز،  ش.ميرزيايەۆتىڭ ساياسي سۇلباسى كۇنەن كۇنگە بيىكتەپ بارا جاتقانىن بايقايسىز.    

ءبىز قايتەمىز؟

كەشە عوي، يسلام كاريموۆ ولسە، ءومىر توقتاپ قالاتىنداي كورىنەتىن. جوق توقتامايدى ەكەن. ءقازىر بۇعان وزبەك اعايىننىڭ كوزى انىق جەتتى. قايتا، تىرىسىندە تاقتى ەشكىمگە بەرمەگەن ديكتاتوردىڭ كوزى جۇمىلعالى قاراشانىڭ كوزى اشىلىپ كەلە جاتىر. «وگىزگە تۋعان كۇن...» دەپ باستالاتىن ماقالدى ەسكە الساڭىز، وزبەك جۇرتىن ءارى-سارى ەتكەن «ءولىارا شاق» كۇندەردىڭ كۇنىندە قازاقتىڭ دا الدىنان ءبىر شىعارى انىق. بەتىن ءارى قىلسىن ارينە، ءبىراق سونداي كۇن تۋا قالسا، ميرزيايەۆ سەكىلدى ءبىر مىقتى بىزدەن دە تابىلا ما؟ تابىلعاننىڭ وزىندە، ونىڭ تىزگىن ۇستاۋىنا انتالاعان كلاندىق توپتار مۇمكىندىك بەرە مە؟ قاراشانى ەمەس، قالتاسىن ويلايتىن شەندىلەردى بىقپىرت تيگەندەي ەتىپ، بيلىكتەن الاستايتىن تۇلعا قازاقتىڭ دا ماڭدايىنا بىتە مە؟ بىزدىڭشە، بۇل ۋاقىت وتكەن سايىن وتكىرلەنە بەرەتىن قايرالعان كەزدىكتەي قىلپىپ تۇرعان ماسەلە.

سانسىزباي نۇربابا