«قازاقستاننىڭ جۋرناليستيكاسى الەمدىك جۋرناليستيكامەن سالىستىرعاندا كەنجەلەپ تۇر. ءتىپتى، بۇگىنگى قازاقستان جۋرناليستيكاسى بۇرىنعىسىمەن سالىستىرعاندا ەركىندىك تۇرعىسىنان وسال. مەملەكەتتە قولدانىلىپ جاتقان كەيبىر زاڭدار قىنجىلتادى. بيلىكتىڭ جۋرناليستيكاعا قاتىستى ۇستانىپ وتىرعان ساياساتى ءاتۇستى»، - دەيدى سۇلەيمەن دەميرەل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشىسى، «Profi Asia» وقۋ ورتالىعىنىڭ اعىلشىن ءتىلى ءمۇعالىمى، جۋرناليست، TED Translators - Kazakh اۋدارماشىلار توبىن قۇرعان اسحان ەركىمباي.

— بىرنەشە تىلدە شىعاتىن TEDX ۆيدەولارىن العاش قازاق تىلىنە اۋدارىپ، TED Translators - Kazakh اۋدارماشىلار توبىن قۇردىڭىز. ءقازىر TEDء-تىڭ قازاقشا اۋدارماسىنا سۇرانىس قالاي؟

TED باسىندا اعىلشىن تىلىندە شىعا باستادى. TED ۇيىمداستىرۋشىلارى ءعىلىم-بىلىمدى ساناۋلى ادامدار عانا ەمەس، بارلىعى مەڭگەرسىن دەگەن نيەتپەن عىلىم باعىتىن تاڭدادى. كەز كەلگەن قولدانۋشىعا قولجەتىمدى بولسىن دەپ دارىستەردى ينتەرنەتتە جاريالادى. وسى مۇمكىندىكتى قوسقاننان كەيىن TED ۆيدەولارى الەمنىڭ ءار تىلىنە اۋدارىلا باستادى. جوبا اۆتورلارى اۋدارما پروسەسى وسىنشا قارقىن الادى دەپ كۇتپەدى.

ماعان دەيىن TED ۆيدەولارىن اۋدارۋعا تىرىسقان ادام بولدى، ءبىراق جۇمىس ونشا جۇرمەگەن. مەن 2010 جىلى ءتىل ۇيلەستىرۋشى بولۋعا ءوز نيەتىمدى ءبىلدىردىم.  العاشىندا ۆيدەونى ءوزىم اۋدارىپ، جاريالايمىن دەپ ويلادىم. ال TEDء-تىڭ شارتى بويىنشا ۆيدەونى ءبىر ادام اۋدارادى، ەكىنشى ادام رەداكسيالايدى، ءۇشىنشى ادام ونى ماقۇلداپ، جاريالايدى. كەم دەگەندە ءۇش قولدان وتەدى. ءقازىر بىزدە TED ۆيدەولارىن قازاقشالاۋعا نيەت بىلدىرگەن 500 ادام تىركەلگەن. الايدا ونىڭ 10 پايىزى عانا ۆيدەونى اۋدارعان نەمەسە ءماتىندى تەرگەن. ونىڭ ىشىندە تەك ونشاقتىسى عانا 10-نان اسا ۆيدەونى اۋدارعان. وسى ۋاقىتقا دەيىن ءبىز 100-دەن استام ۆيدەونى قازاق تىلىندە سۋبتيترلەدىك. TED ۆيدەولارىن اۋدارىپ جۇرگەندەر – كاسىبي اۋدارماشىلار ەمەس، ەرىكتىلەر. مۇنىڭ جاقسى جانە جامان تۇسى بار.

جاقسى جاعى – ەرىكتىلەر اۋدارما ءۇشىن اقشا سۇرامايدى، ۋاقىتىن ارنايدى، ونىڭ ماڭىزىن ۇعادى. ياعني ەرىكتىلەرگە قازاق تىلىندە ءعىلىم-بىلىم تەزىرەك وركەندەسىن، الەمدىك يدەيانى كەز كەلگەن قازاق ءبىلسىن دەگەن وي تۇرتكى بولادى.  

جامان جاعى – ولار كاسىبي اۋدارماشىلار ەمەس. بىرىندە ادەبي قازاق ءتىلى، ەكىنشىسىندە تەحنيكالىق قازاق ءتىلى، ۇشىنشىسىندە اۋىزەكى قازاق ءتىلى باسىم بولادى. سوندىقتان اۋدارمادا الا-قۇلالىق بايقالىپ تۇرادى. TED ماقساتتى تۇردە مۇنى تەگىن قىلدى. سەبەبى تەحنولوگيانىڭ، جاڭا مەديانىڭ دامۋى قىزىق قۇبىلىس تۋدىردى. ونى اعىلشىن تىلىندە Crowdsourcing (Crowd – كوپشىلىك، source – دەرەك) دەپ اتايدى. ياعني نەگىزگى دەرەككوز كوپشىلىكتەن كەلەدى. بۇل قازاقتاندا ءارتۇرلى فورمادا جۇزەگە اسىپ جاتىر. مەن تەك سونىڭ ءبىرىن – جاڭا مەدياداعى كورىنىسىن ايتىپ بەرەيىن.

ءبىز 6 جىل بۇرىن Facebookء-تى قازاق تىلىنە اۋدارۋدى قولعا الدىق. اتالمىش كومپانيا وعان مۇمكىندىك بەردى. مەن 2009 جىلى سان-فرانسيسكودا Facebook كەڭسەسىندە بولعانىمدا وسى سۇراقتى قويعام. ول ۋاقىتتا قازىرگىدەي دەرەكتەردى اشىق بەرمەيتىن. ءۇش ساعاتتىڭ ىشىندە Facebook فرانسۋز تىلىنە اۋدارىلىپ شىققاندا Facebookء-تىڭ ماركەتينگ-مەنەدجمەنت ءبولىمى بۇعان قاتتى تاڭ قالدى. باسقا تىلدەرگە دە مۇمكىندىك بەرۋگە بەل بۋدى. قازاق تىلىنە بۇل مۇمكىندىك كەش بەرىلدى. ينتەرنەتكە قوسىلۋ بىزدە باسقا ەلدەرگە قاراعاندا جىلدام بولدى، ءبىراق قازاق قولدانۋشىلارى نەگىزىنەن ورىس ءتىلىن قولدانادى. كوپشىلىگىمىز Microsoft-تى ساتىپ المايمىز، پيراتتىق ورىسشا نۇسقاسىن ورناتىپ الامىز. ينتەرنەت سايتتارىندا، براۋزەرلەردە ۇيرەنشىكتى ورىس ءتىلىن پايدالانامىز. تەلەفوندا قازاق ءقارپى بار-جوعىنا باس اۋىرتپايمىز، ورىس ءقارپى تۇرسا بولدى. وسىلايشا ءوزىمىز قازاق تىلىنە سۇرانىس تۋدىرمايمىز. سول سەبەپتى جوبا اۆتورلارى قازاقستانداعى نەگىزگى ءتىل ورىس ءتىلى بولار-اۋ دەپ توپشىلاپ، پوستسوۆەتتىك ەل رەتىندە قاراستىرادى. بۇل تۇسىنىكتى وزگەرتۋ ءۇشىن كوپ جۇمىس اتقارىلدى. باستاپقى كەزدە Bilim Media Group Google translate پەن ءبىز سياقتى جەكەلەگەن ادامدار قانشا تىرىسسا دا، جۇمىس جۇرە قويمادى. ماسەلەن، Bilim Media Group Wikipedia-نى قولعا العاننان كەيىن قازاق تىلىندە كوپ رەسۋرس پايدا بولدى. تەك Google translate قانا ەمەس، Google-دىڭ كوپ قۇرالى قازاق تىلىنە اۋدارىلدى. كۇنى كەشە Facebook جۇمىسقا ءقازاقتىلدى مامان ىزدەدى. بۇل دەگەنىمىز ءقازاقتىلدى قولدانۋشىلاردىڭ كوبەيىپ كەلە جاتقانىن جانە تولەم قابىلەتى بار ەكەنىن دالەلدەيدى.

ءبىز Facebook-تى اۋدارا باستاعاندا كوپ ادام جۇمىلدى. اۋدارماشىلار قۇرامىندا ادەبيەتشىلەر مەن ءتىلشى-عالىمدار بولدى. ەشكىم اۋدارما ءۇشىن اقشا تولەگەن جوق.

ءبىر جاقسىسى، وعان كەز كەلگەن ادام اتسالىسا الادى. ەگەر مينيسترلىك مۇنى قولعا السا، دۇرىس بولمايدى. سەبەبى جۇمىس ساپاسى اقشاعا تاۋەلدى بولىپ قالادى.

قازاق ءتىلىن جەتىك مەڭگەرمەگەن، ءبىراق جانى اشيتىن ادام ءوز اۋدارماسىن ۇسىنادى. ءتىلشى-عالىمدار ونىڭ كەمشىلىكتەرىن كورمەي قالادى نەمەسە ۋاقىتى بولمايدى. وسىنىڭ سالدارىنان قازاق ءتىلىن جاقسى بىلمەيتىن، ءبىراق نيەتى دۇرىس ادامنىڭ اۋدارماسى كوپشىلىككە جاريالانىپ كەتەدى. وسىدان كەيىن حالىق مينيسترلىكتى ايىپتايدى. ال قوعامدا زاڭدىلىق بار. قانشا ءبىلىمدى ازامات بولساڭ دا، كوپشىلىك جۇرگەن باعىتپەن كەتەسىڭ. مىسالى، sozdik.kz جوباسى بار. كوبى سونىڭ قىزمەتىن پايدالانادى. وعان كەز كەلگەن ادام سوزدەردىڭ اۋدارماسىن قوسا الادى. بىرەۋ جاڭا ءسوز ويلاپ تاۋىپ ونى اتالمىش جوباعا ەنگىزىپ قويسا، باسقا ادام ونى كورىپ، ءتىلشى-عالىمدار قۇراستىرعان دەگەن ويمەن ول ءسوزدى قولدانادى. سونىڭ ناتيجەسىندە ول ءسوز قولدانىسقا ەنەدى.

— اڭگىمە تاقىرىبىن قازاقستانداعى جۋرناليستيكاعا بۇرساق. ونلاين اقپارات تاراتاتىن سايتتار بۇگىنگى قوعام سۇرانىسىنا جاۋاپ بەرە الىپ جاتىر ما؟

ونلاين مەدياداعى جۋرناليستەر – ءداستۇرلى باق-تان كەلگەندەر. ولاردىڭ كوبى ونلاين مەديادا جۇمىس ىستەۋدىڭ ادىس-تاسىلدەرىن مەڭگەرە الدى. جۋرناليستەر مۋلتيمەديانىڭ جاڭا قىر-سىرىن يگەرسە، ۇنەمى زەرتتەۋ ءتاسىلىن قولدانىپ، اعىلشىن ءتىلىن جەتىك مەڭگەرسە، جاڭا شىققان قۇرالداردى ءبىلىپ، بىردەن قولدانىسقا ەنگىزىپ وتىرسا ەڭبەگى ناتيجەلى بولار ەدى. نارىق تۇرعىسىنان قوسىمشا قارجى كوزىنە اينالار ەدى. ال بىزدە كوبى مەملەكەتتىك قارجىعا تاۋەلدى بولعاندىقتان حالىق كۇتكەن دەرەكتى بەرە الماي وتىر. اقپارات كەشىگىپ شىعادى، گازەتتەر، تەلەارنالار مەن سايتتار بىردەي اقپارات تاراتادى. ساپاسى اقساپ تۇر. بۇل – ۇلكەن ءقاۋىپ. مەن وقىتاتىن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ستۋدەنتتەرى ءۇش ءتىلدى ەركىن مەڭگەرگەن. ولاردا «قازاق تىلىندەگى اقپارات ساپاسىز، قازاق تىلىندە ءارى كەتسە تاريحي، مادەني اقپارات تابۋعا بولادى، كۇندەلىكتى قاجەتتىنى مەن ورىسشا ىزدەۋىم كەرەك، ال عىلىمي جاڭالىقتاردى اعىلشىن تىلىندە وقۋىم كەرەك»، - دەگەن بەيسانالى تۇسىنىك قالىپتاسقان. ونى وزگەرتۋ ءۇشىن قازاق تىلىندە ساپالى اقپارات بەرىلۋى ءتيىس. سوندىقتان ءار ونلاين مەديا ءوز باعىتىن تاۋىپ، سوعان سايكەس اقپارات تاراتىپ، اۋديتورياسىن قالىپتاستىرعانى ابزال. قانشا جىل وتسە دە، ءداستۇرلى مەديانىڭ ىشىندە سالالىق مەديا قالىپتاسقان جوق. ول ولقىلىقتىڭ ورنىن ونلاين مەديادا تولتىرۋ وتە ماڭىزدى.

قاشان ونلاين مۋلتيمەديانى مەڭگەرگەن مەنەدجەرلەر پايدا بولادى – سول كەزدە ونلاين مەديا جاڭا ساتىعا كوتەرىلەدى.

— جۋرناليستەرگە ءدارىس بەرىپ جۇرگەن وقىتۋشى رەتىندە جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنە  زامان تالابىنا ساي قانداي ءپاندى ەنگىزۋ قاجەت دەپ ويلايسىز؟

ءقازىر ق ر ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى جوو-لارعا اكادەميالىق ەركىندىك بەرە باستادى. مەن ساباق بەرەتىن سۇلەيمان دەميرەل اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتە قازاق جانە اعىلشىن تىلىندە مۋلتيمەديا جۋرناليستيكاسى، داتا جۋرناليستيكا، جاڭا مەديا پاندەرى وقىتىلادى. ستۋدەنتتەرىم ءبىلىم الىپ جاتىر، ال بۇل بىلىممەن ولار قايدا جۇمىس ىستەيدى؟ شەتەلدىڭ قۇرالدارىن مەڭگەرگەن، اعىلشىن تىلىندە سايراپ تۇرعان ستۋدەنتتەردى ىس-تاجىريبەدەن وتۋگە جىبەرسە دە، رەداكسياداعى باسشىلىق تۇسىنبەيىنشە ول جەردە الا قارعا بولىپ، ءوزىن تاپپاي جۇرەدى. سوندىقتان مەن ستۋدەنتتەرىمە: «ءقازاقتىلدى باق-تا جۇمىس ىستەيمىن دەپ ويلاماڭدار، ودان دا وزدەرىڭنىڭ مەديا جوبالارىڭدى قۇرىڭدار. سوندا تاۋەلسىز بولاسىڭدار جانە بىلىمدەرىڭدى تاجىريبە جۇزىندە ىسكە اسىراسىڭدار. ازىرشە مۋلتيمەديالانباعان رەداكسياعا بارساڭدار ولار قارجى كوزىن ءبىر جەردەن الىپ وتىرعاندىقتان سەندەر تاۋەلسىزدىكتەرىڭدى، مۋلتيمەديالىق بىلىمدەرىڭدى جوعالتىپ الاسىڭدار»، - دەپ ۇنەمى ايتىپ وتىرامىن. ستۋدەنتتەرىم ءقازىر ءوز الدىنا جەكە جوبا جاساۋعا تىرىسادى.

كەلەسى ماسەلە بىزدەگى جۋرناليستيكانىڭ جاعدايى. قازاقستاننىڭ جۋرناليستيكاسى الەمدىك جۋرناليستيكامەن سالىستىرعاندا كەنجەلەپ تۇر. ءتىپتى، بۇگىنگى قازاقستان جۋرناليستيكاسى بۇرىنعىسىمەن سالىستىرعاندا ەركىندىك تۇرعىسىنان وسال. مەملەكەتتە قولدانىلىپ جاتقان كەيبىر زاڭدار قىنجىلتادى. بيلىكتىڭ جۋرناليستيكاعا قاتىستى ۇستانىپ وتىرعان ساياساتى ءاتۇستى.

 — قازاق جۋرناليستەرى داتا جۋرناليستيكا، SMMء-نىڭ قىر-سىرىن قانشالىقتى جەتىك مەڭگەرگەن دەپ ويلايسىز؟

عالىمداردىڭ سوڭعى زەرتتەۋىنىڭ ناتيجەسىنە سۇيەنسەك، بارلىق سالامەن سالىستىرعاندا جاڭاشىلدىقدى جىلدام باستان كەشىپ وتىرعان سالا – مەديا. سوندىقتان مەديا سوڭعى تەحنولوگيالىق وزگەرىستەرگە تەز بەيىمدەلۋى ءتيىس. ماسەلەن، SMM دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى ەسكىرىپ قالدى. ءقازىر SMO دەگەن جاڭا ءسوز شىقتى. ويتكەنى، Social Media مەن  Social Media Optimization بىرىگىپ وتىر. ءقازىر فورما وزگەرىپ جاتقانىمەن قۇندىلىعى وزگەرمەيدى. ساۋاتتى سويلەۋ، دەرەكتى جىلدام جەتكىزۋ سەكىلدى قۇندىلىقتار عاسىرلار بويى وزگەرمەگەن. ءبىز فورماسىنا تەز بەيىمدەلۋىمىز كەرەك. ال ەگەر بۇرىنعى فورمادا قالساق، ەشكىمگە قىزىق بولمايمىز.

— شەتەلدە وقىعان جۋرناليستەر قازاق جۋرناليستيكاسىنا جاڭا لەپ اكەپ جاتىر ما؟

بىزدە بۇقارالىق اقپارات قۇرالى دەگەن ۇعىم بار. ياعني بەلگىلى ءبىر قوعامعا دەرەكتى، مالىمەتتى جەتكىزۋدىڭ ءتاسىلى. بىزدە ب ا ق – بەلگىلى ءبىر ءتاسىل، قۇرال. ال شەتەلدە وقىعاندار باق-تى ەمەس، مەديانى وقىدى. شەتەلدە اقپارات الماساتىن ورتا بار، قۇرال جوق. شەتەلدە وقىعان ءبىلىم ءبىزدىڭ قوعامعا كەلە بەرمەيدى. بىزدە قۇرال تۋرالى زاڭ بار. حالىققا وسى قۇرالدى قالاي قولدانۋ تۋرالى ەرەجە جاساعان. وعان باعىنباساڭ، سوتتالاسىڭ. مەن وقىعان اقش-تا ونداي زاڭ جوق جانە ەشقاشان بولمايدى دەپ زاڭ شىعارىپ قويعان. ول ەلدە قۇرال تۇرعىسىنان ەمەس، مەديا تۇرعىسىنان قاراستىرادى.

شەتەلدە وقىعانداردىڭ جۇمىس ناتيجەسى 1-2 جىلدىڭ ىشىندە شىقپايدى. جۋرناليستەردى «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن وقۋعا جىبەرۋ سوڭعى 4-5 جىلدا جۇزەگە استى. مەن شەتەلدە العان ءبىلىمىمدى جەتكىزۋ ءۇشىن اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەتۋدى قولعا الدىم. كەمىندە ءجۇز جۋرناليسكە اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەتەمىن دەپ الدىما ماقسات قويدىم. ءجۇز ءجۋرناليستىڭ ءوزى اعىلشىن ءتىلىن جەتىك مەڭگەرسە، قازاق جۋرناليستيكاسىندا وتە ۇلكەن وزگەرىستەردى كۇتۋگە بولادى.

شەتەلدە وقىعان جۋرناليستەر 4-5 جىلدا جەمىسىن بەرۋى مۇمكىن. ساپالىق تۇرعىسىدان وزگەرىستەر بىلىنە باستايدى.

— جۋرناليست بولۋ ءۇشىن جۋرناليستكانى وقۋ كەرەك پە دەگەن سۇراق كوپ تالقىلانادى. ءسىزدىڭ كوزقاراسىڭىز قانداي؟

مەنىڭ تۇسىنىگىمدە جۋرناليستيكا عىلىم ەمەس. ال كوممۋنيكاسيا، مەديا – عىلىمنىڭ سالاسى. ەگەر مەديا سالاسىندا بولامىن دەسەڭ، مىندەتتى تۇردە اكادەميالىق تەوريالىق ءبىلىم الۋ كەرەك. سەبەبى عالىمداردىڭ بىلىمىنە سۇيەنۋ قاجەت بولادى. ال ءومىر بويى تەك ماقالا جازىپ، سۇحبات الۋمەن اينالىسامىن دەسەڭىز، جىلداپ ۋنيۆەرسيتەتتە وقۋدىڭ قاجەتى جوق.

«جۋرناليستيكالوگيا» دەگەن ۇعىم جوق، ءبىراق «بيولوگيا» دەگەن عىلىم بار. سول سياقتى قازاقستاندا مەديا دەگەن ۇعىم جوق، قۇرال دەگەن ۇعىم بار. سوندىقتان ەلىمىزدە قۇرالدى قالاي پايدالانۋ كەرەكتىگىن ءتورت جىل وقىتۋدىڭ قاجەتى جوق.  

— بولاشاقتا جوو-لاردىڭ ونلاين جۇيەگە كوشۋىنە قالاي قارايسىز؟

 امەريكادا Massive online courses دەگەن كوزقاراس بولدى. ولاردىڭ ماقساتى – بىلىمگە بارلىعىنىڭ بىردەي مۇمكىندىگى بولۋ كەرەك. ۋنيۆەرسيتەتتە بەرىلەتىن لەكسيالاردى ينتەرنەتتە جاريالاسا، بارلىعى شەتىنەن ءبىلىمدى بولادى دەپ ويلادى. الايدا كۇتكەندەي ناتيجە شىقپادى. سەبەبى كۋرس – قۇرال.

ونلاين كۋرستار قازاقستاننىڭ جاعدايىندا بەلگىلى دەڭگەيدە ماسەلەنى شەشەر. ونلاين كۋرس ادامداردىڭ قاجەتتىلىگىن وتەۋى مۇمكىن. ال ونلاين كۋرس ارقىلى ءبىلىم كوتەرىلىپ كەتەدى دەگەن ءۇمىت استە اقتالمادى. ونلاين كۋرس – ءارتۇرلى مامان يەلەرىنە ءبىلىمىن جەتپەي تۇرعان تۇستارىن جەتىلدىرەتىن قۇرال عانا بولا الادى.

 سۇحباتتاسقان: اسەم المۇحانبەت