Eýropa Parlamentiniń sońǵy jyldary jasaǵan baıandamalarynyń ishindegi eń bir synı ári qataly – sirá, Túrkıaǵa, Túrkıanyń baspasózge kórsetken qysymdaryna qatysty bolsa kerek. Birneshe táýelsiz basylymnyń bıliktiń qolyna ótýin «zańǵa qaıshy» dep salmaqtaǵan baıandamada, Túrkıa demokratıasynyń shatqaıaqtaǵany týraly basa aıtylǵan.
AQSH: Medıaǵa qysym kúsheıýde
Amerıka Syrtqy İster Mınıstrliginiń Adam quqyqtary Baıandamasynda ótken bir jyl ishinde Túrkıada oryn alǵan baspasózge, adam quqyqtaryna jáne sot sheshimderine qatysty qaqtyǵystardy atap ótken. Osydan birneshe kún buryn jarıalanǵan baıandamanyń 74 betten turatyn Túrkıa memleketine arnalǵan bóliminde 2015 jyly adam quqyqtary aıaq asty etilgen eń úlken úsh másele retinde sóz bostandyǵyna qatysty kedergilerge, derbes quqylyq jáne sottyń ádiletsiz sheshimine, «Kúrd Jumysshylar partıasymen» kúreste azamattardy qorǵaýdyń jetkiliksizdigine nazar aýdarylǵan.
Atalǵan baıandamada Ońtústik shyǵysta qaıtadan tutanǵan qaqtyǵystarda úkimettiń azamattardy jetkilikti deńgeıde qorǵamaǵandyǵy jáne bunyń sońynyń Kúrd Jumysshylar Partıasy belsendileriniń de, qaýipsizdik kúshteriniń de azamattardy jaraqattap, tipti jazym qylýǵa deıin ulasqandyǵy týraly da aıtylǵan.
Túrkıa Zańdaryndaǵy kóptegen baptarynyń úkimetke baspasóz, ınternet jáne basqa da aqparat quraldaryndaǵy sóz bostandyǵyn shekteý úshin múmkindik berip otyrǵandyǵyn tilge tıek etken baıandamada, úkimettiń baspasózge qysym kórsetip otyrǵandyǵy aıtylǵan.
Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, baıandamanyń Túrkıaǵa arnalǵan bóliminde, ótken jyldyń qarasha aıynan bastap memlekettik qyzmetkerlerdiń shamamen 30 shaqty jýrnalısi qamaýǵa alǵandyǵy aıtylǵan. «Amerıka Daýysy» ǵalamtor saıtynyń jasaǵan habaryna qaraǵanda, «qaýipsizdik kúshteri arqyly medıa kompanıalaryna qysym kórsetilip, qaýipti mazmunǵa ıe degen jeleýmen maqalalarynan kinarat izdeýleri, terrorlyq uıymdarmen baılanystary bar dep, sonymen qatar memleket basshysy men basqa da memlekettik qyzmetkerlerge til tıgizdi degen aıyppen jýrnalıser men redaktorlarǵa qylmystyq ister ashylyp, keıbir aqparat holdıńterge qarsy sharalar qabyldaýy, aqparat quraldaryna jaza qoldanýlary jáne ınternetke shekteý qoıýy» sıaqty dáleldermen keltirilgen.
Baspasóz jáne aqparat quraldaryn memleket menshigine aınaldyrǵany qaıta-qaıta aıtylǵan baıandamada, ótken jyldyń qarasha aıynda ótken saılaýdan buryn «Koza Ipek» medıa holdıńine kórsetilgen ádiletsizdik, sol ýaqytta bıliktiń qyryna ilikken álgindeı aqparat quraldarynyń jýrnalıserine polısıa ókilderiniń qalaı kúsh kórsetkendigi aıtylǵan.
Memlekettik qyzmetkerlerdiń terorızmmen kúres zańdaryn, opozısıalyq saıası partıa múshelerin jáne Kúrd Jumysshylar Partıasymen baılanysy bar dep kiná artylǵandardy qamaýǵa alyp, olardy uzaq ýaqyt boıynsha tutqyndap, uzaq merzimdi sot isterin júrgizgeni týraly da baıandalǵan.
«R.Erdogan isti bolǵanda onyń da janynda edik»
Baıandamaǵa qatysty jýrnalısermen brıfıń ótkizgen Amerıka Syrtqy İster Mınıstriniń orynbasary Tom Malınnovskıı «(Túrkıada-red.) Jýrnalıser men akademıkterdiń qylmysty dep tanylýlaryna qatysty alańdaýlymyz. Sóz bostandyǵy salasynyń kerisinshe baǵytta qalýy bizge unamaıdy. Osy sekildi máselelerdi buryn da, tipti R.Erdogan opozısıada bolǵan kezinde de únemi nazardan tys qaldyrmaıtyn edik. Budan burynǵy kezderde Túrkıa úkimeti T.Edogandy jazalaǵanda da, tipti AQSH elshiligi sot isin qadaǵalaý maqsatynda sot otyrystaryna da qatysqan bolatyn» degen.
EP: Túrkıa demokratıany qaıtadan qolǵa alýy tıis
Eýropa Parlamenti (EP) ótkende ǵana Strasbýrgtaǵy Bas Keńsesinde ótken daýys berý kezinde Túrkıa Damý Baıandamasyn 133 daýyspen maquldady. Golandıalyq Áleýmettik Demokrat Katı Pırı tarapynan jazylǵan baıandamada sot erkindigi, baspasóz bostandyǵy jáne Kúrd máselelerinde Túrkıa tarapyna qatal syn taqqan. «EP baıandamalarynyń ishindegi qazirgi kúnge deıingi eń qataly» dep baǵalanǵan baıandamada, Túrkıadaǵy demokratıa men quqyqtyq memlekettiń irgesi sógilgenin atap aıtqan. Túrkıada sońǵy jyldary oryn alǵan quqyq pen bostandyqqa, sóz bostandyǵy men baspasózge jasalǵan soqqylar, opozısıalyq kúshterdiń tunshyqtyrylýy sıaqty «kertartpa áreketterge alańdaýshylyq» bildiretindikteri jazylǵan. Táýelsiz basylymdar men telearnalardyń jedel túrde egelerine qaıtarylýyn, memlekettik menshikke ótip ketken qurylymdardyń keri alynýyn talap etken. Qamaýǵa alynǵan jýrnalıserdiń bostandyqqa shyǵarylýyn talap etken. Atalǵan baıandama jalpy otyrysta qabyldanǵannan keıin, baspasóz otyrysyn jasaǵan Golandıalyq Áleýmettik Demokrat Katı Pırı, «Túrkıada sóz bostandyǵy men sot táýelsizdigi sıaqty keıbir mańyzdy salalarda mıǵa da syımaıtyn sheshimder oryn aldy. Bular shyn máninde kóńil qulazytady, bizdiń janymyz ashıdy» depti. Golandıalyq ókil, ótken sársenbidegi Túrkıaǵa qatysty májiliste Túrkıadaǵy jýrnalıserdiń qamaýǵa alynǵandyǵy, bilim berý salasyndaǵy keıbir qyzmetkerlerdiń tutqyndalýy, sóz bostandyǵy, jalpy quqyq jáne bostandyqtar sheńberinde sheshimin tappaı turǵan ózekti máselelerdiń basyn asha kele, «Túrkıa úkimeti demokratıalyq memleket sıpatyn qalpyna keltirýi kerek, demokratıalyq reformalar jolyna qaıtadan tússin» dep qaıyrǵan sózin.
EP baıandamasynda, «Túrik úkimeti táýelsiz baspasóz uıymdaryna jasalynyp kelgen ekonomıkalyq jáne saıası qysymdarǵa endigi jerde bir núkte qoıýy tıis. Baspasózderge ári moraldik, ári fızıkalyq kúsh kórsetken áreketter, jaǵylǵan jalalar men terrormen kúres zańdarynyń kerisinshe jýrnalıserge qarsy qoldanylýyn qatań synǵa alamyz» degen. Myńnan asa akademıkterge taǵylǵan aıyptaýlardyń qısynsyz ekendigin jasyrmaǵan ári sot táýelsizdigine de narazyq bildirgen baıandamada, kóptegen prokýror men sot oryndaýshylarynyń oryndarynan bosatylýyn, sonymen qatar polısıa qyzmetkerleriniń tutqyndalýyn, qyzmetterinen alastatylýyn, «quqyq ústemdigi, sot táýelsizdigi men bir taraptylyǵy turǵysynan» úlken bir qaıshylyq áreketterdiń oryn alyp jatqandyǵyn basa aıtqan. EP ásirese, Ońtústik Shyǵysta oryn alǵan qaqtyǵystardyń dereý toqtatylyp, beıbitshiliktiń qaıtadan saltanat qurýyn, Túrkıa úkimetiniń osy tektes máselelerdi kún tártibine alýy kerektigine úndegen.
ANKARA: Biz úshin baıandamanyń máni joq
Eýropa Odaǵy basshysy Volkan Bozkyr, baıandamada Armená genosıdine qatysty pikirlerdiń tolastamaǵanyn aıta kele, osy sebepten baıandamanyń «Máni joq» ekendigin, jaramsyz sanalatynyn jáne EP-ne keri qaıtarylatynyn málimdegen.
Nurgúl Mamyrbaeva
