11 naýryz kúni Astanada Parlament depýtattarynyń, saıasattanýshylardyń, akademıalyq qaýymdastyq ókilderiniń, jýrnalıser men qoǵam qaıratkerleriniń qatysýymen «Konstıtýsıalyq reforma jáne qoǵamdyq dıalog: keleshekke baǵdar» atty saraptamalyq alań otyrys ótti.

Qatysýshylar jańa Konstıtýsıa jobasynyń negizgi erejelerin jáne turaqty memleket arhıtektýrasyn qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan ınstıtýsıonaldyq ózgeristerdi talqylady. Qoǵamnyń bilimge negizdelgen damýy, ınovasıalar jáne azamattardyń sıfrlyq quqyqtaryn qorǵaý máselelerine erekshe nazar aýdaryldy.

Alǵashqy paneldik sesıa jańa Konstıtýsıa ınstıtýttaryna arnaldy. Sesıa moderatory Májilis depýtaty Aıdos Sarym boldy. Pikirtalas barysynda sarapshylar jańa Konstıtýsıa jobasyndaǵy ınstıtýsıonaldyq ózgeristerdi jáne olardyń saıası júıeniń turaqtylyǵyna yqpalyn qarastyrdy.

Saıasattanýshy Andreı Chebotarev Konstıtýsıalyq reformanyń memlekettik júıeniń ınstıtýsıonaldyq negizderin nyǵaıtýǵa baǵyttalǵanyn atap ótti.

– Sonymen qatar jańa Konstıtýsıa sheshim qabyldaý úderisine qoǵamnyń qatysý tetikterin keńeıtýdi kózdeıdi. Halyq keńesin, qoǵamdyq keńesterdi, jergilikti qaýymdastyqtardyń jıyndary men basqosýlaryn qamtıtyn qoǵamdyq dıalog pen saraptamanyń kópdeńgeıli júıesi qalyptasýda, – dep óz pikirin bildirdi sarapshy.

Konstıtýsıalyq reforma jónindegi komısıanyń múshesi Marat Shıbýtov jańa Konstıtýsıa jobasynyń azamattardyń saıası ómirge qatysýyn qalaı keńeıtetini týraly taldaý usyndy.

– «Quryltaıdaǵy partıalyq ókildiktiń keńeıýi jáne Qazaqstan Halyq keńesiniń róliniń artýy saıası ókildiktiń neǵurlym teńgerimdi júıesin qalyptastyrady. Bul sheshim qabyldaý prosesine qoǵamdyq jáne saıası aktorlardyń kóbirek qatysýyna yqpal etip, saıası júıeniń ınstıtýsıonaldyq turaqtylyǵyn nyǵaıtady», – dep atap ótti M. Shıbýtov.

Májilis depýtaty Abzal Quspan Negizgi zań jobasy adam quqyqtary men bostandyqtarynyń kepildikterin nyǵaıtýǵa baǵyttalǵanyn atap ótti.

– Qujatta jeke tulǵany qorǵaýdyń birqatar jańa tetikteri bekitiledi. Onyń ishinde azamattardyń Konstıtýsıalyq sotqa júginý múmkindikterin keńeıtý, advokatýranyń rólin kúsheıtý, sondaı-aq halyqaralyq tájirıbede qoldanylatyn «Mıranda erejesine» uqsas quqyqtyq normalardy engizý qarastyrylǵan. Bul ereje ustalǵan adamdarǵa olardyń quqyqtaryn mindetti túrde túsindirýdi kózdeıdi, – dep atap ótti A. Quspan.

Saıasattanýshy Talǵat Qalıev óz sózinde Konstıtýsıalyq reforma turaqtylyǵy kóbine jeke tulǵalyq faktorǵa súıengen saıası júıe modelinen erejelerge, rásimderge jáne ókilettikterdiń teńgerimine negizdelgen neǵurlym ınstıtýsıonaldyq júıege kóshý úrdisin kórsetetinin aıtty.

«Ádil sóz» sóz bostandyǵyn qorǵaý halyqaralyq qorynyń prezıdenti Qarlyǵash Jamanqulova jańa Konstıtýsıanyń ózegin qundylyqtar, sonyń ishinde qoǵamdyq dıalog pen sóz bostandyǵy qundylyqtary quraıtynyn atap ótti.

– Bizde sóz bostandyǵy bar ekenin, senzýraǵa tyıym salynǵanyn bilemiz. Iaǵnı plúralızm keńistigi qamtamasyz etilgen, belgili bir máselelerge ártúrli kózqaraspen qaraý múmkindigi bar. Bul qoǵamdyq dıalogqa qatysty barlyq ınstıtýttarǵa da taralady, – dedi qoǵam belsendisi.

Jýrnalıs jáne sarapshy Nurbek Matjanı sóz bostandyǵy men jaýapkershilik máselelerine toqtaldy.

– Jańa Konstıtýsıa ár adamnyń óz kózqarasyn erkin bildirý quqyǵyn bekitedi, sonymen qatar azamattardyń ar-namysy men qadir-qasıetin, sondaı-aq jeke ómirin qorǵaýdyń quqyqtyq tetikterin de qarastyrady, – dep atap ótti sarapshy.

Ol negizgi kepildikterdiń qatarynda senzýraǵa tikeleı konstıtýsıalyq tyıym salynýyn, sondaı-aq ǵylymı, tehnıkalyq jáne kórkem shyǵarmashylyq erkindiginiń bekitilýin atap ótti.

Bilim berý, ınovasıalar jáne sıfrlyq quqyqtar máselelerine arnalǵan ekinshi paneldik sesıanyń moderatory Májilis depýtaty Asqat Aımaǵambetov boldy. Qatysýshylar konstıtýsıalyq reformanyń adamı kapıtaldy, ǵylymdy, ınovasıalardy jáne sıfrlyq ortany damytýǵa yqpalyn talqylady.

Sesıa barysynda saıasattanýshy Ǵazız Ábishev jańa Konstıtýsıa jobasynda memlekettiń jáne bilim berý júıesiniń zaıyrly sıpatyn bekitýdiń mańyzyn atap ótti.

– «Bul erejeler ar-ojdan bostandyǵy men zaıyrly memleket qaǵıdaty arasyndaǵy tepe-teńdikti saqtaýǵa, sondaı-aq dindi saıasattandyrýdyń aldyn alýǵa jáne qoǵamdyq kelisimdi nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan», – dep atap ótti Ǵ. Ábishev.

Maqsut Narikbayev University profesory Marat Ahmadı qazirgi jaǵdaıda adamı kapıtaldyń basty strategıalyq resýrsqa aınalyp otyrǵanyn atap ótti. Sarapshynyń pikirinshe, Konstıtýsıada ǵylymdy, bilim berýdi jáne ınovasıalardy damytý basymdyqtaryn bekitý Qazaqstannyń bilim ekonomıkasyna kóshýine jáne onyń básekege qabilettiligin arttyrýǵa ınstıtýsıonaldyq negiz qalyptastyrady.

Qazaqstan Respýblıkasynyń Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbek tehnologıalyq serpilis óńirlik, geografıalyq, tehnologıalyq jáne ekonomıkalyq teńsizdikti kúsheıtip, belgili bir teńgerimsizdikter týǵyzǵanyn aıtty.

– Osyǵan baılanysty ınovasıalar, adamı kapıtal, bilim men ǵylym máseleleriniń jańa Konstıtýsıanyń negizgi mánderiniń birine aınalyp, onyń strategıalyq basymdyqtary men bazalyq qundylyqtary retinde qarastyrylyp otyrǵany men úshin úlken qýanysh, – dep atap ótti S. Nurbek.

Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy Bala quqyqtary jónindegi ýákil Dınara Zákıeva jańa Konstıtýsıa jobasy adam men bala quqyqtaryn qorǵaý júıesin kúsheıtetinin atap ótti.

– «Qujatta otbasyny, ana men balany qoldaýdyń qosymsha kepildikteri bekitilip, memlekettik saıasattyń adamǵa baǵyttalǵan sıpaty aıqyn kórsetiledi», – dedi Dınara Zákıeva.

Osyǵan uqsas pikirdi Bilim Group kompanıasynyń negizin qalaýshy Raýan Kenjehanuly da bildirdi. Onyń aıtýynsha, XXI ǵasyrda qoǵam damýynyń negizgi faktory – onyń ıntellektýaldyq áleýeti

– «Bilim, ǵylym jáne ınovasıalardy damytý bilim qoǵamynyń negizin qalyptastyrady, ol turaqty ekonomıkalyq ósýdiń basty kózine aınalady», – dep atap ótti Raýan Kenjehanuly.

Saıasattanýshy Edýard Poletaev qazirgi Konstıtýsıa tek quqyqtyq qana emes, sonymen qatar strategıalyq fýnksıany atqaratynyn, onyń uzaq merzimdi memlekettik damýdyń qundylyqtyq aıasyn anyqtaıtynyn aıtty.

Saraptamalyq platforma qorytyndysy boıynsha qatysýshylar jańa Konstıtýsıa Qazaqstannyń ári qaraıǵy damýynyń ınstıtýsıonaldyq jáne qundylyqtyq negizderin qalyptastyratynyn, onyń adam quqyqtaryn nyǵaıtýǵa, bilim qoǵamyn damytýǵa jáne memlekettik júıeniń turaqtylyǵyn jahandyq ózgerister jaǵdaıynda arttyrýǵa baǵyttalǵanyn atap ótti.