Birer jyl buryn Bas Múftı Erjan qajy Malǵajyulynyń bastamasymen Dinı Basqarma janynan nasıhat toby qurylǵan edi. Onyń quramynda 32 ýaǵyzshy-ustazdar bar. Olar aı saıyn kestege saı oblystardy aralap, jergilikti jamaǵatpen júzdesip, salıhaly nasıhat aıtyp, suraqtarǵa jaýap berip júr. Rýhanı shólirkegen halyqqa ýaǵyzdyń maıyn tamyzyp, júrekke jetkizip aıtatyn adamdar óte-móte kerek. Tipti, keleshekte, arnaıy ýaǵyzshylar mektebin ashý qajet te shyǵar Almatydaǵy Bilim jetildirý ınstıtýtynda ımamdardy sheshendik ónerge úıretetin dárister ótkizile bastady. Dinı Basqarmaǵa qarasty 22 saıt, arnaıy stýdıalar jumys istep jatyr. Meshitterde de namazdardyń sońynan ýaǵyz aıtylady. Bul óte quptarlyq, el úshin de, din úshin de ıgi bastama boldy. «Musylman bolmaq áste-áste…» degendeı, sóz túzelse, tyńdaýshy da túzeler. Elge tanymal ýaǵyzshy-ustaz Arman Qýanyshbaevpen suhbattasýdyń sáti túsken edi. Sol suhbatty Qamshy.kz oqyrmandarynyń nazaryna usynamyz.
- Ultsyzdandyrý saıasatynyń salqyny tıip, dinnen jurdaı bola jazdaǵan qazaqtyń ımanı ımýnıtetin kóterý qansha ýaqyt kerek dep oılaısyz?
- Biz eki júz jyl aq patshanyń da qolynda boldyq. Sol kezden dinı «senzýra» júrdi. Tek keńes ókimeti emes, aq patshanyń ózi de Islam dinimiz ben qazaqı bolmysymyzǵa qarsy kúresken. «Elý jylda el jańa» deıdi, al qazaqty dinnen bezdirý saıasaty eki ǵasyr ýaqytqa sozyldy. Bir emes, birneshe býyn urpaq ýlandy. Aq patshanyń kezinen táýelsizdik alǵanǵa deıin dinnen alshaqtap kete barǵanbyz. Ony ońaltý úshin, bir Qudaı biledi qansha ýaqyt keterin. Mysaly Paıǵambarymyz (s.a.ý) Islam dinin jaıý úshin «bir urpaq» ýaqyt , ıaǵnı 23 jyl jumsaǵan. Quran da osy ýaqyt aralyǵynda tústi. Biraq, bizdiń sharıǵatymyzda bir qyzyq jáıt bar, dindi pálen ýaqytta aıaǵyna turady dep boljap aıtpaıdy. Tıym salynǵan. Máselen, «Hızbýt tahrır» degen top boldy. Olar «Paıǵambarymyz s.a.ý sıaqty 23 jylda aıaqqa turamyz» dedi. Keıinirek, «Joq, qate. Jańylyppyz, 60-70 jylda» dedi. Aqyrynda jylmen esepteýge bolmaıtynyn túsindi. Iaǵnı, bul másele shekteýli ýaqytta sheshilmeıdi. Dinge turaqty túrde kóńil bólip, túpkilikti aınalysqan jaǵdaıda ǵana ońalatyn bolady. Jalpy dindar bolý tek adamnyń qolynda emes, Paıǵambarymyzdyń s.a.ý jaqsy kórgen aǵalarynyń biri Ábý Táliptiń ózi ımansyz bop ómirden ótti. Ol úshin qansha qynjyldy. Sonda Alla Taǵalamyz aıtty: «Imandylyqty sen bermeısiń. Imandylyqty Men Ózim qalaǵan adamǵa berem» dep. Sondyqtan dinı ımandylyqty Allanyń syıy dep bilý kerek.
- Búginde dinge bet burýmen qatar, dinı adasýshylyq máselesi de kún sanap ózektiligin ańǵartyp otyr. qanshama adam, ásirese jastar, teris aǵymdardyń jeteginde ketýde. Eldi adastyrǵan salafıtter, ýahabıler, tákpirshiler, quranıdter adamdardy az ýaqyttyń ishinde jetegine ilestirip ketetindeı sonshalyq bilimdi me? Olarǵa ergenderdi jaı ýaǵyzben qaıtarý múmkin be?
- Rasynda da, bizdiń elimizde dinniń atyn jamylǵan neshe túrli aǵymdar, toptar, partıalar kóbeıip ketti. Olarǵa tipti tıym salynsa da, báribir óz bilgenderimen júr. Olardy ýaǵyzben qaıtarý múmkin be deısizder. Salafızm baǵytyn ustanatyndar «zombırovanıe» alǵan. Bizdiń ýaǵyzdarymyzdy tyńdamaý kerektigin sanalaryna sińirip alǵan. Salafızm baǵytyndaǵy azamattarmen kezdeskende, olar meniń aıtqanymdy barynsha burmalap, qulaǵyn bitep, tyńdamaıdy da. Óıtkeni olardyń bizdi tyńdasa, «ýlanasyń» dep qulaqtaryna quıyp qoıǵan. Sondyqtan olardyń ýaǵyzǵa kónýleri óte qıyn. Dese de eki arada ekilenip turǵan azamattar, osy baǵytqa kirip alyp, ishinde bir qarama-qaıshylyqtardy baıqaǵan azamattar keri qaıtyp jatyr. Meniń telefonyma sondaı súıinshi habarlamalar kelip turady. Al, ábden sińip ketken azamattar qur ýaǵyzben qaıtady dep oılamaımyn. Eń aldymen zań qabyldanýy kerek.
- Salafızm ıdeıasy men ony ustanýshylarǵa memlekettik deńgeıde tosqaýyl qoıý úshin óz tarapyńyzdan qandaı usynys aıtar edińiz?
- Birinshiden, úkimet tarapynan olarǵa tıym salynsa, ekinshiden, olardyń aqparat alatyn tetikterin jaýyp tastasa, qol-aıaǵy kesilgen bolar edi. Máselen, olardyń ýaǵyzshylaryna tıym salyp, kitaptaryna tıym salyp, olarǵa basqa tyńdaıtyn oryn qaldyrmaý kerek. Sonda ǵana bizdi tyńdaı bastaıdy. Men osy nárseni kishigirim qalalarda, aýyl, eldi-mekenderde osy nárseni baıqap júrmin. Ásirese salafızm baǵytyndaǵylarǵa tıym salý kerek degen usynysty Múftıat ta, ımamdar da, ýaǵyzshylar da, jalpy qarapaıym halyq quptasa da, úkimet tarapynan naqty sharalar qabyldanbaı keledi. Elbasymyz da jaqynda Aqtóbede bolǵan jaǵdaıdy salafızm baǵytyndaǵylar istegenin aıtty. Sondyqtan, bul máselege úkimet tarapynan qoldaý tabylmasa, salafızm baǵyty zańmen jabylmasa, qandaı da bir ýaǵyzbenen, jáı ádemi sózbenen ornyna keledi dep oılamaý kerek. Sodan keıin olardyń teris áreketterin áshkerelep gazet-jornal, telearnalar, áleýmettik jeli arqyly jarıalap, osy baǵytta jumys jasaý qajet.
- Siz sıaqty ýaǵyzshylardy qarapaıym halyq ustaz dep syılap, aıtqandaryńyzdy uıyp tyńdaıdy. Demek, sóziniń salymy bar mamandarǵa suranys bar. Jat aǵymdaǵylar da, bilim taıaz bolsa da, maıda tilderimen tartyp jatyr ǵoı, adamdardy. Imam bolǵyńyz kelmeı me?
- Men ımam bola almaıtyn sıaqtymyn. Árkim óz múmkindigin biledi ǵoı. Imam bolý ońaı emes, ári jaýapty jumys. Tańnan qara keshke deıin júgirip júredi. Qazir ımamdar «ofısnyı» adam bop ketken. Ne óziniń oqýǵa, ne bala oqytýǵa, ne kitap jazýǵa ýaqyttary joq. Ony kez-kelgen ımamnan surasańyz aıtyp beredi. Meniń eń súıikti isim – kitap oqý. Eger kitap oqýǵa ýaqyt jetpese, basqa jumystyń bárin shetke ysyryp tastaımyn. Sondyqtan men ımam bola almaımyn. Kitap oqyp, oqyǵan-toqyǵanymdy basqalarǵa úıretkendi unatamyn. Maqsatym balalarǵa bilim berý.
- Senimi sezik týǵyzatyndardy Qazaqstannyń iri de, shaǵyn da eldi mekenderinen kóp baıqaımyz. Elimizdiń ońtústigindegi Kentaý – kishigirim qala. Dese de ol jaqta da saqaly uzyn, balaǵy qysqa adamdar bar. Túkpirde tynysh jatqan qalalarda jat aǵymnyń jeteginde ketkender kóptep kezdesedi. «Jumysy joqtyqtyń» kesiri emes pe?
- Ia, Kentaýda da salafızm baǵytyn ustanatyn azamattar bar. Biraq, olar ashyq ýaǵyz júrgize almaıdy. Óte jasyryn áreket jasap jatsa kerek. Biz syrttan adam kelmeýine barynsha jol bermeı kelemiz. Aqparat kózderi óte az bolǵandyqtan, bul jerdegiler ózderi ǵana ustanady. Salfıtterdiń ilimi óte taıaz, mundaǵy. Ol aldymen Allanyń arqasy, sosyn osyndaǵy myqty ýaǵyzshylardyń, ımamdardyń ýaǵyz sahnasyn ózgege bermeı kele jatqanynyń nátıjesi. Barlyq jerde de jat aǵymdarǵa ýaǵyz sahnasy berilmeı, júıeli jumys atqaryp, basqalardy tyńdaýǵa múmkindikteri de bolmaı qalady. Álbette halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyna da baılanysty. Salafıtterdiń bilimi taıaz bolsa da, qaltasy qalyń. Aqshaǵa satyp ta alady.
- Kentaý qalasynda medrese boı kótergenine, bárimiz qýandyq. Ol jerde balalar qaı baǵytta bilim alatyn bolady?
- Kentaýdaǵy medrese medrese retinde ashylmaıdy. Kolej qylýǵa da usynys jasaǵandar boldy. Biraq biz qarılar daıyndaıtyn ortalyq bolady degen toqtamǵa keldik. Máselen, Túrkıada eki jarym mıllıondaı Qurandy jatqa biletin qarılar bar eken. Al, bizdiń elimizdiń myńǵa jeter-jetpes shyǵar dep oılaımyn. Qazekem de «Meniń atam Qurandy úıtip oqıtyn, búıtip oqıtyn molda bolǵan» dep maqtanady ǵoı. Qazir Qurandy ásem qyraǵatpen, saýatty oqıtyn qarılarymyz óte az. On jeti mıllıon halyqtyń arasynda bar-joǵy da bilinbeıdi, emis-emis estigenimiz bolmasa. Osy máseleni jańǵyrtqym keledi. Alla qalasa, bıyl qyrkúıekten Quran jattaý kýrsyn ashyp, jumysty bastaımyz degen nıetimiz bar.
- Igi bastamalaryńyzdyń bárine Rahman ıemiz sáttiligin bersin! Suhbatyńyzǵa rahmet!
«Din - apıyn» dese, kezinde ókpeleýshi edik. Qazir jat aǵymdar naǵyz apıyn bop tur. Rasynda da, olarda aqsha kóp. Al bizdiń halyq anaý aıtqandaı ımany myqty musylman bola almaı keledi. Sondyqtan shyǵar, tek sáláfılerdiń emes, basqa da neshe túrli kelimsekterdiń aramy nıetterine dinin satyp jiberip jatqany. Nege? «Qıaldy qaryz buzady» degen Paıǵambarymyz s.a.ý. Bizdiń halyq ta, el de belsheden qaryz. Jurttyń báriniń shekesi shylqyp ómir súrip jatqan joq. Qulqynǵa tamaq kerek. Tamaqqa aqsha kerek. Tegin aqshanyń tetigi jat aǵymdar bolyp tur. Jemqorlarǵa jem qylmaı, memleket dástúrli dinimizge dem berse de ıgi edi.
Suhbattasqan: Móldir Nurman
