Qazaqtyń jerine qytaılyqtardyń kóptep kelip jatqany týraly áńgimeniń aıtyla bastaǵanyna da biraz ýaqyt bolyp qaldy.

Áıtse de elimizge naqty qansha qytaı azamatynyń kirgeni, olardyń munda nemen aınalysyp jatqany týraly naqty aqparat joq deýge de bolady. Iaǵnı qaı qalada qansha qytaı baryn jurt bilmeıdi. «Kúnde kóshede júrmiz ǵoı, qytaılyqtardy kórsek kózimiz shyqsyn», – dep senimsizdik tanytatyndar da aramyzda jeterlik.

Biz de bireýden Shymkenttiń irgesin qytaılyqtar jaılap jatyr degendi estigende senbegen edik. Al keshegi sársenbide «Qytaı qalashyǵy» atalyp ketken sol arnaıy aımaqqa baryp, qaptaǵan qytaı azamattaryn óz kózimizben kórip, shalqamyzdan túse jazdadyq.

Shymkentten Lengirge qaraı barar joldyń boıynda «Saýran» dep atalatyn demalys aımaǵynyń baryn biletin bolarsyzdar? Sol aımaqtyń joǵary jaǵynda, ıaǵnı asfált jolmen qyrǵa qaraı shyqqan bette kólemi 5-6 gektardy alyp jatqan qorshaýly aýmaq bar. Mine, osy jer el ishinde «Qytaı qalashyǵy» dep atalady eken. Aınalasy temirmen qorshalǵan, ústińgi jaǵy elektr togy júrgizilgen symmen jabdyqtalǵan bul jerde qytaılardyń naqty nemen aınalysyp jatqany túsiniksiz. Eshkim bilmeıdi. Bireýler bul jerde hımıalyq dári óndiriledi deıdi, endi biri kilem toqýmen aınalysatynyn aıtady. Qysqasy, naqty aqparatty sol tóńirektegilerdiń eshqaısysy bilmeıtin bolyp shyqty.

Biz barǵan sátte úlken qorshaýdyń bas qaqpasy ashyq tur eken, úsh kúzetshi kútip aldy. Kórgen sátten bizdi suraqtyń astyna alyp: «Kimsińder? Munda qaıdan júrsińder? Bul jerge kirýge ruqsat joq. Shyǵyp turyńdar», – dep tarpa bas saldy. Mán-jaıdy aıtyp túsindirgen soń ǵana bireýi bizben áńgimelese bastady.

«Bul jer – qytaılardiki. Iaǵnı qytaı jumysshylarynyń jataqhanasy bul. Olar anaý turǵan zaýytta jumys isteıdi, – dep bizge munaı óńdeýmen aınalysatyn bir zaýyttyń ǵımaratyn nusqady álgi qaraýyl. – Olar munda qurylys jumystaryn júrgizýge kelgen. Tańerteń arnaıy kólikterge otyryp ketedi, túste keledi, tús qaıta taǵy biraz adam ketedi. Biraq naqty nendeı qurylys ekenin bilmeımin. Shamamen bir jarym myńdaı qytaı azamaty bar. Qalǵandary – osy qalanyń tóńireginde turatyndar. Vahtalyq ádispen jumys isteıdi...»

Kúzetshi jigit sál turǵanda bárin jaıyp salar ma edi, átteń, áldekim qońyraý shalyp, oǵan bizben tildesýge tıym saldy. Sóıtsek, álgi qorshaýǵa ár úsh metr saıyn baqylaý kamerasy ornatylǵan eken. Qytaılyqtar bizdi sol kamera arqyly kórip, eshkimniń tildespeýin qatań túrde eskertipti. Sol-aq eken, álgi qaraýyl bizden at-tonyn ala qashty. «Aıyp etpeńiz, biz sonaý Almatydan osy jerge nan taýyp jeý úshin kelgenbiz. Sondyqtan basshylarymyzdyń aıtqany biz úshin – zań», – dep temir qaqpany ishinen qulyptap aldy.

Bir baıqaǵanymyz, ár qytaılyq bir-bir jıp, naqtyraq aıtsaq, «Land Cruiser – 200» kóligin minip alǵan, biri kirip, biri shyǵyp jatyr. Qazaqtar da bar arasynda, biraq bireý oqytyp qoıǵandaı, bizben eshqaısysy tildespedi. «Basshylarmen sóılesińiz», – degennen basqa eshteńe aıtpaıdy. Tek arasynda bir ǵana áıel suhbat berýge kelisti, onda da aty-jónin kórsetpeýimizdi ótindi.

Qosh, sonymen álgi áıelden bilgenimiz mynaý boldy: Qorshaýdyń ishinde 30-dan astam bir qabatty úlken aýmaqty úıler bar eken, kazarma sıaqty salynǵan. Adamdardyń bári sonda turady. Qazaqtarǵa qaraǵanda qytaı ultynyń azamattary kóp. Olar qyzyl-sary tústi kıim kıedi, al qazaqtarǵa kók tústi ýnıforma berilgen eken. «Qytaı qalashyǵynyń» ishinde bári bar, munda jatatyndar monsha, shashtaraz, dúken izdep áýre bolmaıdy. Sporttyq alańdardy da salyp tastaǵan, kún saıyn olar sonda jattyǵady, oıyn oınaıdy. Sondaı-aq qyzanaq, qyryqqabat, pıaz egilgen arnaıy alqap ta bar kórinedi.

«Meniń munda aspazshy bolyp ornalasqanyma alty aı boldy, – dedi bizben áńgimelesken áıel. – Oı, bul jerge kirýdiń ózi bir mashaqat eken. Qytaılyqtar tek 25 pen 40 jas aralyǵyndaǵy, dene symbaty kelisken qyz-kelinshekterdi ǵana qabyldaıdy eken. Men kelgende ulty qytaı bas aspazshy asqanaǵa ertip kelip, qamyr jaıýymdy talap etti. Eki zýalany biriktirip jaıa alatynyma kóz jetkizgen soń ǵana jumysqa alamyz dedi.

Qazir, mine, osynda isteımiz. Menen basqa jıyrma shaqty aspazshy bar. Qalashyqtyń ishinde eki úlken asqana bar, onda qazaq pen qytaı ultynyń tamaqtary ázirlenedi. Men qazaq asqanasynda jumys isteımin, mindetim – qamyr jaıý, tańnan keshke deıin 20-30 zýala qamyr jaıamyn. Osy úshin aı saıyn 130 myń teńge jalaqy alamyn.  15 kún istep bolǵan soń úıimizge qaıtamyz, 15 kún demalamyz, ol ýaqytta basqa aspazshylar jumys isteıdi. Jumys ýaqytynda bizdi syrtqa shyǵarmaıdy. Eshkimmen sóılese de almaımyz. Men osy mańdaǵy aýyldardyń birinde turamyn. Úıim jaqyn jerde, qatynap jumys isteıinshi degenime de bastyqtar kónbedi. Sosyn, amal joq, osynda qonamyz. Balalarym eki-úsh kúnde bir kelip, jaǵdaıymdy bilip ketedi. Al ózim mundaǵylardyń ne istep, ne qoıatynyn bilmeımin, bizge eshqaısysy eshteńe aıtpaıdy. Bilgende qaıtemin, jalaqymdy tólese boldy emes pe?»

Qytaılyqtarǵa jaldanyp jumys isteıtin, biraq olardyń naqty ne isteıtinin bilmeıtin, bilgisi de kelmeıtin aspazshymen áńgimemiz osylaı aıaqtaldy. Shynynda da mundaǵy qaptaǵan qytaı nemen aınalysady? Eger istep jatqan tirlikteri ashyq, zańdy bolsa nege bizben sóılesýden qashty? Olar nege tek dene symbaty kelisken qyz-kelinshekterdi jumysqa qabyldaıdy? Osy jaǵy bizge jumbaq kúıinde qaldy. Biraq taıaý ýaqytta bul máseleniń aq-qarasyn ajyratyp, olardyń shyraıly qalamyzǵa ne úshin qonystanǵanyn bılik basyndaǵylar túsindirip aıtýy tıis dep oılaımyz.

S. IKRAMQYZY, "Zamana"