2016 jyldyń Naýryz aıynyń sońynda ulttyq ekonomıka mınıstri Erbolat Dosaev úkimet shildeniń 1-inen bastap elde aýyl sharýashylyǵy jerlerin azamattarǵa jeke menshikke aýksıon arqyly satý jáne sheteldikterge jalǵa berý merzimin 10 jyldan 25 jylǵa deıin uzartýdy josparlap otyrǵanyn habarlady. 24 sáýirdiń beri Atyraý, Aqtóbe, Semeı, Qyzylorda, Aqtaý, Jańaózen, Almaty, Oral qalalarynda jer týraly zańǵa engizilgen ózgeristerge qarsy irili-usaqty narazylyq aksıalary ótýine baılanysty mamyrdyń basynda Qazaqstan prezıdenti Nursultan Nazarbaev jer kodeksiniń daýly baptarynyń kúshin ýaqytsha toqtatty.
RESMI DEREKTER: Qazaqstan Respýblıkasynyń «Jer kodeksine ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» 2015 jylǵy 2 qarashadaǵy Zańy qabyldandy, ol 2016 jylǵy 1 shildeden bastap kúshine enedi. Onda bos jatqan aýylsharýashylyq jerleriniń bárin aýksıon arqyly satý kózdelgen. Aýksıon barysynda jerdiń satyp alýshysy anyqtalmasa onda nysannyń quny tómendetilip, qaıta satylymǵa shyǵarylady. Jerdi satyp alǵan azamat ony qaıta satýǵa quqyly.
Jer Kodeksine sáıkes, jer jeke menshikke qazaqstandyqtarǵa ǵana satylady. Al, shetel azamattary aýksıonǵa qatysa almaıdy. Olar tek 25 jylǵa jalǵa alady. Bul týraly QR Parlamenti depýtaty jáne Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń basqarma jetekshisi Samat Sársenov aqtóbelik turǵyndarmen kezdesýinde osylaı dedi. (Samat Sarsenov «Sheteldikterge jer satylmaıdy» 6.05.2016 jyl http://kerek-info.kz/kerek-akparat/2084-samat-srsenov-sheteldkterge-zher-satylmaydy.html).
«Jer 2003 jyldan beri satylýda. Qazir 3 mln gektar jer jeke menshikke satylyp, 65 myń gektar jer sheteldikterge jalǵa berilgen». (S.Sársenov, UEM-niń basqarma basshysy.
http://www.azattyq.org/a/kazakhstan_astana_interview_with_samat_sarsenov/27714921.html).
«Men depýtat bop júrgende kóp jer arabtarǵa berilip ketti. Sonyń barlyǵyn sheship, kún tártibine qoıý kerekpiz. Jerdi jalǵa bersek, tek óz azamattarymyzǵa bereıik. Biz buǵan túgeldeı qarsymyz» (Muhtar Shahanov «Jerdi shetelge de jalǵa berýdi toqtatý kerek» 14.05.2016 jyl. http://qamshy.kz/home/show/6629).
«Aýyl sharýashylyǵy jerleri sheteldikterge satylmaıdy. Satylatyny ónerkásip óndirisine qarasty jerler. Mysaly, sheteldik ınvestor zaýyt salsa, zaýyt ǵımaraty men qurylys turǵan jer ýchaskesi sheteldik azamattiki sanalady. Iaǵnı, sheteldikter ónerkásipke arnalǵan jerlerdi satyp ala alady» (QR Ulttyq ekonomıka mınıstriniń orynbasary Q.Óskenbaev. 20.04.2016 jyl «Ult Aqparat». http://ult.kz/18983/sheteldikterdin-kandaj-zherdi-satyp-aluga-kykygy-bar/).
«Jer kodeksiniń 24-babyna sáıkes, sheteldikter men oralmandarǵa jer satylmaıdy. Olarǵa 25 jylǵa jalǵa beriledi. Qazirgi tańda 10, 15 jáne 49 jylǵa berilgen jerler odan ári jalda bola beredi». (QR UEM Qurylys, turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq isteri jáne jer resýrstaryn basqarý komıteti tóraǵasynyń orynbasary B.Smaǵulov 20.04.2016 jyl «Ult Aqparat»).
«Qazaqstan Reseıge 63 myń gektar jerin jalǵa beretin boldy. «Másele zymyran qaldyqtarynyń qulaý traektorıasynyń ózgerýinde. Iaǵnı, buryn olar Jezqazǵan aýmaǵyna qulap kelgen bolsa, endi Aqtóbe oblysyndaǵy Yrǵyz aýdany jáne Qostanaı oblysyndaǵy Jangeldi aýdandarynyń aýmaǵyna qulaıtyn bolady. Barlyǵy 63 myń gektar jer bólinip otyr: 22 myńy Aqtóbe oblysynda, 41 myńy Qostanaı oblysynda ornalasqan», — deıdi vıse-mınıstr. (4.07.2016 jyl «Ult Kz» (http://ult.kz/23540/kazakstan-resejge-63-myn-gektar-zherin-zhalga-beretin-boldy/#comment-16748).
«Qazaqstan jeriniń jalpy aýmaǵy – 272 mln ga, onyń ishinde aýyl sharýashylyǵyna paıdalanylyp júrgen jer – 100 mln ga, bos jatqan bosalqy jer – 100 mln ga.
Jer 2003 jyldan beri satylýda. Sol jylǵy jer kodeksi qabyldanǵannan beri jerdiń 3 mıllıon gektary jeke menshikke satylǵan. Qalǵany jalǵa berilgen.
65 myń gektar jeri sheteldikterge jalǵa berilgen.
Shamamen 1,7 mln ga jer alǵashqy satýǵa daıyndalyp jatyr». (4 mamyr 2016 jyl, Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń qurylys, turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq isteri jáne jer resýrstaryn basqarý komıteti basqarmasynyń basshysy S.Sársenovtiń dereginen.
http://www.azattyq.org/a/kazakhstan_land_protest_interview_with_samat_sarsenov/27715081.html).
Jer satýdyń «PAIDASY» jaıly K.Másimov ókimetiniń keltirgen ýájderi:
1. Aýyl sharýashylyǵy jandanady. Qarsy ýáj: Aýyl turǵyndaryna jerdi satpaı-aq jalǵa berip, memleket kómektesse boldy. Mysaly, arzan paıyzben qaryz berý, MTS-terdiń qyzmetin qalpyna keltirý, sý jetkizip berý t.t. Ondaı tájırıbemiz bar. Ony jaqsy biletin aýyl qarıalarynyń kózi tiri.
2 Aqshaǵa kenelemiz. Ýáj: Jaraıdy, jerdi qazir satyp, búdjettiń jyrtyǵyn 2 mlrd dollarmen jamadyq delik. Kelesi jyly nemizdi satamyz?! Bizde basqa satatyn ne qaldy? Árıne, qazirgideı qysyltaıań, qıyn shaqta qolynda qarjysy bar adamdardyń jer saýdasynan utary kóp. Al, qarapaıym halyqqa ondaı paıdasy tıemeıtini aıdan anyq.
3. Jerdiń azyp-tozýyna tosqaýyl qoıylady. Ýáj: Qalaı jasasań da jerdi úzdiksiz paıdalaný jerdiń qunarlylyǵyn tómendetedi. Ejelgi tájrıbege júginý kerek. Negizgi tásilderdiń biri, jerdi ýchaskelerge bólip demaldyrý, nemese aýyspaly egin tásilin qoldaný. Hımıalyq «tyńaıtqysh» qoldanýdy azaıtyp, tabıǵı «tyńaıtqyshtardy» qoldanýǵa bet burý. Qazirgi tańda, dıqanshylardyń basym kópshiligi satýǵa shyǵaratyn ónimderine ǵana «hımıalyq» tyńaıtqyshtar qosady, al ózderi jeıtin ónimderine paıdalanbaıdy.
4. Elimizdiń ekonomıkasy kóteriledi. Ýáj: Ulan baıtaq dalamyzdyń asty men ústindegi bar baılyǵyn (altyn, kúmis, shyrysh, munaı, gaz t.t.) satqanda kótirilmegen ekonomıkany jer satýdan túsetin azǵana aqshamen kóteremin deý baryp turǵan ekonomıkalyq saýatsyzdyq.
5. Aýylsharýashylyǵy damıdy. Ýáj: Aýyl sharýashylyǵyn damytý úshin jer paıdalanýdaǵy tájrıbesi mol aýyl turǵyndaryn josparly túrde qalaǵa kóshirýdi uıymdastyrýdyń qandaı qajeti bar edi. Orys tildi ókimettiń birneshe jyl boıy toqtaýsyz júrgizgen «ýrbanızasıa» saıasaty bárimizdiń kóz aldymyzda bolǵan joq pa? Áli de júrip jatyr. Orys tildi ókimet bizdi bul jerde de aldap soqty. Esimizde bolar, ulttyń zıalylary ulttyq ıdeologıany ekonomıka menen qatar qolǵa alý jóninde másele kótergende, birinshi aqsha tabaıyq, dep ulttyq ıdeologıany keıinge qaldyrǵany. Onyń qorytyndysy tilimiz ben saıasatymyzdyń jáne mádenıetimizdiń «tizginin» Reseıdiń qolyna, al dinimizdiń «tizginin» arabtardyń qolyna berdik. 25 jylda el bıliginiń memtilde tili shyqpaýy jáne myna «muzjarǵysh» salafıler sonyń jemisi.
6. Óz ónimimizdi jep, eksportqa shyǵaramyz. Ýáj: Jer egýge sheteldi aralastyrmaı-aq shyǵyp júrgen joqpyz ba? Budan tájrıbemiz óte mol. Tipti keı saladan álem elderiniń eń aldyńǵy qataryndamyz. Qazaqstan astyǵynyń eksportqa shyǵyp ketkeli áldeqashan emes pe?
7. Qazaqstannyń jeri bos jatyr, sol jerlerdi ıgeremiz. Ýáj: Aqıqatyn da, qarapaıym qazaqtyń egin egip, baspana (úı) salmaq túgili, «taýyq ketek» salatynda jeri joq. Ókimet bergen ýádesin oryndamady. Bos jatsa da esh aıyby joq. Biz ıgermesek, urpaǵymyz ıgeredi.
«Jer reformasy jónindegi komısıanyń úshinshi otyrysynda qoǵam qaıratkeri ári atalǵan komısıanyń múshesi Murat Ábenov elimizde turǵyn úı salý úshin 1 mıllıonnan astam azamat 10 sottyq (aýyl halqyna 20 sottyq) jer alý kezeginde turǵandyǵyn aıtyp, osy máseleniń sheshilýine kómektesý kerektigin aıtty, - dep habarlaıdy. (28.05.2016 jyl «Qamshy Kz» (http://www.qamshy.kz/home/show/6927).
8. Jer satyp memleket baııtyn bolady. Ýáj: Baııtyn memleket emes tek qana sheneýnikter men baılar. Memleket sheneýnikter men baılardan turmaıdy. Memlekettiń negizi kádimgi qarapaıym qalyń qazaq. Sheneýnik te, baılar da osy halyqqa qyzmet jasaýǵa tıis. Bizde bul kerisinshe bolyp tur. Munyń sońy jaqsylyqqa aparmaıdy...
ZIANY: 1. Joǵary da aıtqanymdaı, jerge tek sheneýnikter, iri baılar jáne sheteldikter ıe bolady. Bizdiń bulaı oılaýymyzǵa tolyq negiz bar. Sebebi, Qazaqstan bıligi jer ıeleri týraly aqparatty qupıa saqtaıtyn zań qabyldap jibergen. Jarıalasań sottap jiberedi.
«Úkimet basshysynyń orynbasary Asqar Myrzahmetovtyń aıtýynsha: «Jerdiń iri ıelenýshileri týraly aqparat, memlekettik qupıalar qataryna jatady, ıaǵnı ol jaıly arnaıy zań bar. Jerdiń ıesi jaıly aqparatty menshik ıesiniń kelisimi bolsa ǵana jarıalaýǵa bolady».
(04.07.2016 jyly Abaı Kz» (http://abai.kz/post/view?id=8637).
2. Qarapaıym qazaqqa solarǵa jaldanyp qul nemese kúndikshi bolýdan basqa jol qalmaıdy.
3. Satylǵan jerge qarapaıym qazaq aıaq basa almaıdy.
4. Jer ıelenýshiler satyp alǵan jerleriniń syrtyn sharbaqpen qorshap, ishine eshkimdi kirgizbeıdi. Tipti zań oryndary qyzmetkerlerin de. Olarǵa da kirýge ruqsat alýlary kerek bolady.
5. Satylyp ketken jerdegi Ata-babamyzdyń molasynyń basyna bara almaıtyn bolamyz.
6. Ol jerdegi Ata-babamyzdyń molalarynyń ústine jol salynyp, egin egilip nemese ártúrli ǵımarattar salynyp aıaq astynda qalady.
7. Satylyp ketken jerdi ońaılyqpen keri qaıtaryp ala almaımyz. Keri qaıtaryp alýdyń birinshi joly eger satsa (mysaly qytaılyqtardyń, orystardyń t.t. keri satatyna kúmánim bar), birneshe ese baǵasyn berip qaıta satyp alý. Ekinshisi, qylmys jasap kúsh qoldaný arqyly tartyp alý. Onyń basqa joly joq. Eger erteń solar satyp alǵan jerden altyn, kúmis, munaı t.t. shyqsa ne isteımiz? Quqyqtyq memleketten Qylmystyq memleketke aınalyp ketpeımiz be?
8. 25 jyldan keıin nemerelerimizdiń «Jerimdi qaıtaryp ber!» degenin kim tyńdaıdy.
9. Zańmen ruqsat etilgennen keıin jer satý prosesi toqtamaıdy. Jaqyn keleshekte jer de satylyp bitedi. Sonda qazaq balasyna ólgen de qaıda jerlenemin degen másele týyndaıdy. Jer satýdyń aqyry bizdi musylmandyqtan shyǵaryp, kúlimizdi kókke ushyratyn, ıaǵnı súıegimizdi órteıtin bolady.
10. Jer satýdyń sońy qazaq halqyn baı men kedeı degen eki tapqa bólip, onyń sońy taǵy baıaǵy 1905 jáne 1917 jyldardaǵydaı tóńkeriske ákelip soǵady. Baıaǵy KSRO tarıh kitabynda aıtylǵandaı, «ekinshi aıaǵyn basatyn jer tappaı, bir aıaǵymen turǵan sharýanyń» kebin kıemiz.
11. Qazirgi QR orys tildi bıligi eshqashan sheshe almaıtyn «Jer daýy» burynǵydan da beter órshıtin bolady. Elimizde, jer daýyna baılanysty qanshama tolqýlar, sherýler oryn aldy. Sol daýdyń sońy tipti kisi ólimine de aparyp soqty. Mysaly, Almatydaǵy «Shańyraq» oqıǵasy.
12. Jer satylsa qarapaıym qazaqqa "BARAR JER, BASAR TAÝ" qalmaıdy. Bul qazirdiń ózinde solaı. Áýejaı, TJ vokzaly, bazar, mal bazary t.t. báriniń syrty óte alys qashyqtyqpen qorshalǵan, ishine kóligińmen kirseń aqsha suraıdy. Onyń qunyn jaqynda keıbireýler taǵy eki esege kóteripti. Aqshań bolmasa, alǵan malyńdy bir km-ge jaıaý arqalaısyń, nemese kútip alǵan qonaǵyńdy júgimen qosyp arqalaısyń.
Elimizdiń barlyq kórikti jerleri áldeqashan satylyp ketken. Báriniń syrty sharbaqpen qorshalǵan. İshine múldem kizgizbeıdi. Kirgizetinderi ákesiniń qunyn suraıdy. Mysaly, Kókshetaýdaǵy «Býrabaı», Shymkent qalasy mańyndaǵy «Mashat» shatqaly, Mańǵystaýdaǵy «Aqmysh» pen «Tamshaly» t.t..
«Biz qazir Qapshaǵaıdyń jaǵasyna baryp, sýǵa túse almaı qaldyq, balyq aýlaı almaı qaldyq. Alakól, Balqash, bári sol. Bógenbaı, Qabanbaılar tirilip kelse, betin de jýa almaıdy Qapshaǵaıdan, óziniń qorǵaǵan jerinen. Mine, 2003 jyly jer jeke menshikke enip, halyqtyń kórgeni osy». (D.Kóshimov, «Ult taǵdyry» qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy. 21.05.2016. Derekkóz: http://24.kz/kz/zha-aly-tar/basty-zha-aly-tar/item/120962-ya-otyrysy-aya-taldy).
«Qyzylorda oblysynda ótken jer reformasy boıynsha qoǵamdyq komısıanyń otyrysynda jýrnalıs Janarbek Áshimjan iri jer ıelenýishileri týraly aqparatty ashyq túrde jarıalaý máselesin kóterdi. Sebebi Raıymbek aýdanynyń ózinde barlyq jerdi tórt-aq adam bólip alǵan. «El qystaýdan jaılaýǵa kóshe almaıdy. Jolǵa deıin menshiktep alǵan», — deıdi J.Áshimjan, dep habarlady Baq.kz tilshisi». (04.07.2016 jyly Abaı Kz» gazetinde (http://abai.kz/post/view?id=8637 jarıalanǵan). Mundaı derekter óte kóp.
13. Qazaqtyń Atamekeni men bar baılyǵy qazaqtyń emes, «dıasporalardyń» ıeligine ótedi. Ótip te bolypty. «Qazaq jeriniń 64 paıyzy qazaq emesterdiń qolynda» (T.Jurtbaı 27.08.2015. https://www.youtube.com/watch?v=UxhQc8OnQeA).
1914 jyly jeltoqsan aıynda Orynborda Á.Bókeıhannyń basshylyǵymen ótken İİ Búkil qazaq sezinde: «Jer, jerdiń ústindegi túgi, onyń astyndaǵy keni – Alashtyń múlki bolyp tabylady» dep bekitilgen.
...Alash degenimiz, ol – halyq. Jer – halyqtyń múlki. Sizder bolsa, sony sataıyn dep otyrsyzdar», — dep atap kórsetti D.Kóshim. «Jerde jeke menshikke satý kerek deıtinder memleketke senbeıdi» 18.06.2016. http://ult.kz/22556/d-koshim-zherdi-zheke-menshikke-satu-kerek-dejtinder-memleketke-senbejdi/).
KIELİLİGİ: Jer satylyp, ıaǵnı quny aıqyndalyp qoldan qolǵa ótetin bolsa qadir-qasıeti ketip, kıeliliginen aırylady.
Atam Qazaq «JER» degen sózdiń túbirin (óz túbin, sózdiń atasyn, qazirgishe aıtqanda «avtoryn») «ER» (Er-azamat) dep ataǵan. Demek, ózińdi ózińniń satýyńa bolmaıtyny sıaqty, jerdi de satýǵa bolmaıdy. Uly Atalarymyz jer satýdy «satqyndyq» pen «jezókshelikke» teńegen. Demek, jer satý ultqa degen satqyndyq bolyp tabylady.
Sonymen qatar, Uly Atalarymyz "ANA, JER, ANA" dep jerdi ANAǴA DA teńegen. Anańdy jalǵa berip, satýǵa bolmaıtyny sıaqty Jerdi de jalǵa berýge, satýǵa bolmaıdy. Demek, Jer satýdy eń soraqy azǵyndyqqa balaǵan.
Uly Atalarymyz týǵan jerdi Atameken dep ataǵan. Ata meken (m-eke-n), – Ata aldynda, men sóziniń qaq ortasynda eke (áke) tur. Bul sózdiń tolyq maǵynasy «Atam men ákemniń molasy jatqan jáne meniń týǵan jerim». Atameken, bul Qazaqtyń jerge qatysty Ata saltynyń maǵynasyn ashyp kórsetetin eń qasıetti sózi.
Bundaı uǵym jer betindegi esh bir eldiń sózdik qorynda joq. Sebebi, bul álem elderiniń barlyǵy Adam Atadan jáne onyń qarashańyraǵy Qaz Aǵadan (Qazaqtan) tarady degendi bildiredi. Bul uǵymnyń maǵynasy búgingi qazaqtar sol eń túptegi Adam Atamyzdyń mekeninde otyr degen sóz.
Bul uǵymnyń qadir qasıetin tolyq uǵyný úshin, qazirgi tańda osy uǵymnyń ornyna qoldanysta júrgen Otan uǵymynyń maǵynasyn tolyq túsine bilýimiz qajet.
Otan – Ot anamyz ben Otbasymyzdyń, ıaǵnı bala-shaǵamyzdyń ornalasqan jeri. Demek, otbasyń qaıda bolsa Otanyń sonda, ıaǵnı ıt sıaqty qarnyń qaı jerde toısa, otanyń sol jer degen sóz. Bul qazirgi Amerıkaǵa jer-jerden jınalǵan ár túrli ulttardyń «qydyrympaz» ókilderiniń qaǵıdasyna tolyqtaı sáıkes keledi.
Biz qazir Atamekendi aýyzǵa almaımyz, onyń ornyna bar jerde únemi birinshi etip «Otan otbasynan bastalady» dep, Otan degen sózdi aýyzdan tastamaımyz. Bizge uly atalarymyzǵa laıyq tolyq qandy el bolý úshin birinshi kezekte Otandy emes, Atamekendi qoıýǵa tıispiz. Shyndyǵynda da, Atamekendi aýyzǵa almaı, tek qana jalań Otandy ýaǵyzdaý bizdiń Ata tarıhtan da, onyń uly mádenıetinen de tolyqtaı bas tartqandyǵymyz. Bul kosmopolıtızmniń bastaý alatyn jeri, ıaǵnı sol jerge aparatyn tike jol. Ana tilimizdegi kosmopolıtızmniń balamasy «Er týǵan jerinde, ıt toıǵan jerinde» delinedi. Qazirgi Qazaqstannyń soltústik óńirlerine ózge ult ókilderiniń asa kóbeıip ketýi osy tujyrymymyzdyń aıdaı aıǵaǵy bolmaq. Bul baıaǵy Amerıkalyqtardyń (Evropalyqtardyń), ıaǵnı ebreılik bólshevızmniń jobasymen qoldan jasalǵan «Moı adres Sovetskıı Soıýzdyń» jalǵasy.
Bul eki uǵymnyń aıyrmasy asa úlken. Sebebi, sen Ata mekenińdi eshqashan satpaısyń, sata da almaısyń, qazaqta ondaı uǵym da, ondaı sóz de joq. Atameken (atań, ákeń jáne ózińniń týǵan jeriń) seniń ózińniń jáne urpaqtaryńnyń júreginiń túpkirinde máńgi jatýǵa tıis. Al, qazir Otanyn satatyndar tolyp jatyr. Buǵan aıǵaq izdep alysqa at aıdaýdyń da qajeti joq. Nur Otanǵa múshe bolyp alyp, partıasynda, soǵan qosa elin de, jerin de satyp shetelge qashyp júrgender qanshama deseńizshi! Jasyratyny joq, qazirgi tańda búgingi kóptegen urpaqtardyń arasynda Atameken, Týǵan jer degen uǵymdardyń oty sónýge aınalǵan. Kóptegen zamandastarymyz Otbasyn ertip alyp, kóje qarnyn toıǵyzatyn Otan izdep jer sharyn sharlap ketkeni eshkimge de qupıa emes.
Bundaı árekettiń mysaldary, qazaq dalasynda da aıqyn kórinis tabýda. Mysaly, soltústiktiń qazaqtary atameken - týǵan jerlerin orysqa bosatyp berse, ońtústiktiń (Shymkenttiń) qazaqtary atamekenderin ózbekke berip, ózderi búkil qazaq dalasyn sharlap, «kóje qaryn toıǵyzatyn jer» izdep ketti. Demek, qazirgi qazaq rýlarynyń ejelgi qazaqı bolmysy buzylýǵa aınalǵan.
Tarıh taǵlymy: Árbir Qazaq balasynyń «kóziniń qarashyǵyndaı» qorǵaýǵa tıis ary men namysy: Ar-ımany, Atameken - týǵan jeri jáne Otbasy. Eger adam balasynda osy úsheýi bolmasa jáne olarda osylardy qorǵaıtyn senim bolmasa, onda ol naǵyz arsyzdyń ózi. Bundaılardy Atam Qazaq «Er týǵan jerinde, ıt toıǵan jerinde» dep ıtke teńegen. Bul qazir ǵylymı tilde «kosmopolıtızm» delinedi. Qazirgi halyqty tonap shet el asyp ketkenderdiń bári osy topqa jatady.
TARIHI NEGİZDEMESİ: Joq. «JER MEMLEKETTİŃ MÚDDESİ. ONY BİREÝGE QALAI BEREMİZ» (Kún qaǵany MÓDE).
«Qytaıdyń teristigin mekendegen Hun eki ulysqa, ıaǵnı taıpalyq birlestikke toptalady. Sonyń tústik ulysy-Donhý hany Hýn Tumany ólgen soń, elshi jiberip, hannan qalǵan tulpardy suratady. Móde ýázirlerimen keńesip, kórshi elmen bir atqa bola jaýyǵamyz ba dep, tulpardy elshige jetektetedi. Taǵy birde Donhý Módeniń naqsúıerin (ıanchj) qalaıdy, ýázirleri: «Donhýlardyń esi durys pa?! Álde, bizdi basynǵany ma, bulardyń qaı qylyǵy, onyń hany arsyz, uıatsyz adam eken! Donhýǵa qarsy urysqa attanaıyq!»-desedi. Móde: «Kórshi elden bir qatyndy aıaımyz ba?»,-dep óziniń naqsúıer áıelin Donhýlarǵa jóneltedi.
Módeniń naqsúıeri qolyna tıgen Donhýdyń hany esirip ketedi. «Jaman atqa jal bitse, janyna torsyq baılatpas, jaman adamǵa mal bitse, janyna qońsy qondyrmastyń» keri kelip, Donhý jeriniń batysynda 1000 lılik qum taqyr bolýshy edi (muńǵyl (Muńal M.Q.) dalasyndaǵy Qalǵannyń ońt.-batys jaǵy). Munda eki jaqtyń shekarashylary turatyn. «Osy aralyq senderge qolaısyz, maǵan tartý etińder»,-dep, Donhýdyń hany Módege taǵy kisi jiberedi. Módeniń keńesshileri: «Paıdaǵa asyp jatqan jer emes, berse de, bermese de bolady»,-dep solqyldaıdy. Sonda Móde qany qaınap: «Jer-memlekettiń negizi emes pe, jersiz memleket bola ma?! Ony qalaı bermeksizder!»-deıdi de, jerdi bereıik degenderdiń basyn aldyrady.
Móde endi atqa qonyp: «Keıin qalǵandardyń báriniń bas shabylsyn», - deıdi de, shyǵysqa bet alyp, Donhýlarǵa shabýyl jasaıdy. Dandaısyp, qannen-qapersiz jatqan donhýlardyń byt-shytyn shyǵarady, jerin qıratyp, mal-múlkine ıe bolady (B.K.Albanı «Qazaqıa» Almaty. 1998. 33-35 better).
Tarıh taǵlymy: Jer satý Qazaqta múldem bolmaǵan. Atameken - týǵan jerin Qazaq, Qazaq bolǵaly eshqashan saýdaǵa salǵan emes.
ZAŃDYQ (AVTORLYQ) QUQYǴY: On segiz myń ǵalamdy, sonyń ishinde Jerdi de jaratqan Adam emes, Uly Jaratýshy – Alla. Demek, jerge ıelik etý quqyǵy Adam da emes, Alla da. Qazaqtyń Ata salty boıynsha adamdar óz qolymen jasaǵan dúnıelerine ǵana ıelik etýge quqyly.
Allanyń 99 esiminiń biri HALYQ. Demek, Qazaq jerine ıelik etý Uly Jaratýshy – Alla As pen Kókti, onyń ortasyna sonyń bárine ıelik etsin dep Adam balasyn jaratyp, olarǵa sóıleıtin til men sana bergeli beri óz Atamekenderinde otyrǵan Qazaq ultynyń quqyǵy.
Osy el men jer úshin ter tókken Ata-babalarymyzdyń rýhy ata mekenge sińip qalǵan. Batyrlar ketse olardyń molasy, rýhy, isi, tarıhy osy jerdiń boıynda. Osy sebepten jer qazaq úshin taýar emes, qasıetti nárse, ulttyń mekeni, kıeli dúnıe.
«Bıikte kók táńiri, tómende qara jer jaralǵanda,
Ekeýiniń arasynda adam balasy jaralǵan.
Adam balasy ústine ata-tegim, Býmyn qaǵan, İstemi qaǵan otyrǵan.
Otyryp, túrki halqynyń el-jurtyn qalyptastyrǵan, ıelik etken» (Kúltegin).
Tarıh taǵlymy: Álemde batyrlyqtyń teńdessiz mektebin quryp, ilimin saqtaǵan qazaqtyń qolynan qarapaıym ǵana jer óńdeýdi kelmeıdi deý, bul qazaqty qorlaý. Memleket tek qana jaǵdaı jasaýy tıis.
JER SATÝDYŃ ÁLEMDİK TÁJRIBESİ: QR aýylsharýashylyǵy mınıstri A.Mamytbekovtyń
«Jer satý álemdik tájirıbege, ekonomıkanyń san qatparly talaptaryna tolyqtaı saı» degenine aıtarymyz: Jerdi jalǵa bergen, satqan jáne kepildikke qoıǵan elderdiń eshqaısysy jerin qaıtaryp ala almaǵan, tipti alpaýyt elderdiń ózi de.
Alash kósemderi kezinde tatar men bashqurt halyqtaryn mysalǵa keltire otyryp, jerdi jekemenshikke basybaıly berýdiń keselin dáleldep bergen. Jekemenshik jerlerin tatar men bashqurt baýyrlar bankige kepildikke qoıyp, nesıe alǵan, ony qaıtara almaı, kóp jerden aıyrylyp qalǵan. (Bul derek Alash kósemi Álıhan Bókeıhannyń jazbalarynan alyndy).
«Nıkolaıdyń (Reseı patshasy – red.) kezinde arendaǵa berilgen jer qaıtpady. Qazaq jeriniń túbine jetkenniń biri – osy arenda bolatyn. Halyqtyń syrtynan bılep úırengen qazaqtyń jýandary arendaǵa jer bere beretin. 1904 jyly Jekendi ózeniniń boıyndaǵy Oıyl jármeńkesi kezinde álgi jýandar eldiń jaılaýyn orystarǵa arendaǵa bergen ǵoı. Sol jerdiń bári orystarǵa ótip ketip, kóshpeli qazaqtyń kúni qarańǵa aınaldy».
Kedeı qazaqtyń jerin sol jýandar syrtynan jaldap jiberetin, aqyrynda ol jer arendaǵa alǵan kisiniń túpkilikti múlki bolyp qalatyn. Osylaısha otarshyldar qazaqtyń jerin ábden talady, buǵan qazaqtyń óz jýandary da qolǵabysyn tıgizdi. (Teljan SHONANULY: «Nıkolaıdyń (Reseı patshasy – red.) kezinde arendaǵa berilgen jer qaıtpady». Orynbor, 1923 jyl).
Reseı kezinde Aláskany AQSH-qa 100 jylǵa jalǵa satqan bolatyn, ol jerden Reseı túpkilikti aıyryldy. Bul oqıǵany dúnıe júzi biledi.
Kúrdistan memleketi kezinde jerin kepildikke qoıyp qaryzǵa aqsha alǵan. Qaryzyn ýaqtyly qaıtara almaýy sebepti úsh el – Ulybrıtanıa, Fransıa jáne Túrkıa onyń jerin bólip alyp, Kúrdistan eli memleket retinde tarıhtan joıyldy.
Palestına memleketi kezinde jer satýdy parlamentke shyǵaryp, jerdi sheteldikterge satý jaıly zań qabyldaǵan bolatyn. Sol zańnyń negizinde olardyń jeriniń bir úlken bóligin evreıler satyp alyp, sol jerge qazirgi Izraıl memleketin qurdy.
«Izraıl qalaı quryldy: Sıonısik qozǵalystyń avtory atanǵan jýrnalıs Teodor Gersldiń (1896 jyly) «Evreı memleketi» dep atalatyn shaǵyn kitapshasy jaryq kórgen. Ár elde tentirep júrgen evreılerge ulttyq memleket qurý týraly eń alǵash oı tastaǵan osy kitapta, avtor, búkil álemdegi jóıitterdi Palestınadan nemese Argentınadan ıelik satyp alý úshin «aqsha jınaýǵa» shaqyrady. Bul eńbegi jaryqqa shyqqanda, Palestınada olardyń otyz shaqty eldimekeni bolǵan eken. Sıonısik uıymdar ol jaqqa barǵan qandastaryna «jeti sotyq» alýǵa qarjylaı kómek berip, aqshaǵa qunyqqan arabtardyń jerin kóterme baǵamen satyp ala bastaıdy. Qazir endi, barynan aıyrylyp, jaý ketkennen keıin qylyshyn tasqa sermegendeı bolǵan Palestına úkimeti, evreılerge jer satqandardy ólim jazasyna kesetin úkim shyǵaryp qoıǵan. Arabtar osy essiz qylyǵyna áli kúnge deıin ókinedi. Biz de ókinip qalmaıyq, aǵaıyn…» (Jolymbet Mákish).
Mundaı mysaldardy ondap, júzdep keltirýge bolady.
Tarıh taǵlymy: Álemdik tájrıbe de jerin saýdaǵa salǵan eldiń ońǵany joq. Kez kelgen ulttyq memleket jerin satsa nemese uzaq jylǵa shetelge jalǵa berse, onda ol jerden mindetti túrde aıyrylyp, qańǵyp qalady, nemese ult retinde tarıh sahnasynan ketedi.
QORYTYNDY: Jer eshkimge, tipti ózimizge de satylmaýy kerek. Jerdi sheteldikterge jalǵa berýge de bolmaıdy. Jer tek qana qazaq halqynyń Atadan qalǵan murasy. Muraǵa ıe bolýdyń barlyq qamyn jasaýǵa tıispiz. Jer bos jatyr, túgel ıgerýge tıispiz deý durys sheshim bolmaıdy. Biz ıgermesek urpaǵymyz ıgeredi.
Jerge qatysty myńnyń, mıllıonnyń ishinen bir ǵana qaýip tónetin jaǵdaı bolsa, onda oǵan da jolaýǵa bolmaıdy.
Adam, Adam bolyp, qazaq degen handyqtar men qaǵanattar (memleketter) qurylǵaly beri jer satý máselesin alǵash kóterip otyrǵan Qazaqstannyń orys tildi úkimeti bolyp tur.
Tarıh taǵlymy: Ejelgi Qazaq batyrlary «Elimdi (jerimdi) men qorǵamasam kim qorǵaıdy?» degen uǵymmen ǵumyr keshken. Demek, Qazaq uǵymynda el qorǵaý (jer qorǵaý) zıalylyqtyń eń basty prınsıpi.
Jerdi satqan kúni QAZAQ degen kıeli atqa ylaıyq bolýdan ketemiz.
Jerdi Ul Atalarymyzdan qalaı amanattap aldyq, keler urpaqqa da solaı amanattap tapsyryp ketýge tıispiz! «Amanatqa qıanat jasamas bolar» (Halyq maqaly). Qazaqtyń eń basty ulttyq ıdeologıasynyń negizi osy.
Muhambetkárim Qojyrbaıuly
Mańǵystaý
