«Eger qazir qolǵa alyp jatqan sharalar iske aspasa, biz salafızmge tyıym salamyz». Dintanýshylardyń «Zaıyrlylyq Qazaqstan qoǵamyndaǵy turaqtylyqtyń negizi retinde» forýmyna qatysqan elimizdiń Din isteri jáne azamattyq qoǵam jónindegi mınıstri Nurlan Ermekbaev osylaı málimdedi. Destrýktıvti aǵymǵa qatysty saǵyzsha sozylǵan pikir-talastyń sońynda mundaı málimdemeniń jasalýy memlekettik organdardyń salafızmnen sekem alý sebebinen bolsa kerek.
Forým jumysyna qatysqan mınıstr halyq arasynda aqparattyq-túsindirý jumystaryn uıymdastyrýdyń jańa joldary qarastyrylyp jatqanyn aıtyp, bul baǵytta jastarǵa erekshe mán beriletinin jetkizgen.
- Úkimettiń salafızmge qatysty ımamdar men teologtardyń pikirlerine negizdelgen ustanymy aıqyndalǵan soń halyq arasynda jumys júrgizý jeńildedi. Destrýktıvti aǵym ókilderi arasynda ıslamnyń dástúrli baǵytyna aýysý tendensıasy baıqalýda. Men azamattardy sabyrǵa shaqyrǵym keledi – salafızmge, basqa da destrýktıvti aǵymdarǵa sot sheshimimen tyıym salynbaýy memleket beıtarap qalyp, eshqandaı shara qoldanbaı otyrady degendi bildirmeıdi, - deıdi N. Ermekbaev.
Mınıstrdiń oıynsha azamattyq qoǵam men memlekettik organdar destrýktıvti aǵymdarǵa qarsy birlesip qımyldaýy kerek eken. Oǵan zańnama tolyq múmkindik beredi.
- Ol sharalar qazir qoldanylyp jatyr jáne olar kez-kelgen formaldy tyıymdardan tıimdi bolýy tıis. Eger qazir qoldanyp jatqan sharalar nátıje bermese mınıstrlik salafızm men ózge de dinı aǵymdarǵa sot arqyly tyıym salý máselesin kóterertin bolady, - degen mınıstr dinı saladaǵy ahýal Qazaqstannyń saıası jáne qoǵamdyq turaqtylyǵy úshin mańyzdy ekenin basa aıtypty.
Aqtóbe men Almatydaǵy teraktilerden soń salafızm aǵymynyń qaýpi týraly jıi aıtyla bastady. Dintanýshylar men Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń mamandary da bul aǵymdy aıyptap, qoǵamǵa tıgizer keri áserin tizip júr. Tipti, ulttyq qundylyqtarymyzdy teristep, memleket qaýipsizdigine qater tóndiredi delingen ýahhabızm-salafızm aǵymyna zańmen tyıym salýdy surap eldiń birqatar zıaly qaýym ókilderi Elbasy atyna ashyq hat ta joldaǵan bolatyn.
Ekstremızm men terorızmniń aldyn alý, qaýipsizdik sharalaryn jetildirýdi kózdeıtin birqatar zańnamalarǵa ózgeris engizý kezinde salafızmge tyıym salý jaıy qalys qaldy. Din isteri jáne azamattyq qoǵam mınıstrligi osyǵan oraı salafızmniń Qazaqstan qorǵamy úshin, ulttyq-memlekettik qundylyqtar turǵysynan jat aǵym ekenin eskerte otyryp, bul aǵymnan el azamattary zańmen tyıym salmaı-aq aýlaq júretinine senim bildirip, málimdeme de jasady.
Atalǵan aǵymǵa zańmen tyıym salý qajettiligin prezıdent janyndaǵy Strategıalyq zertteýler ınstıtýtynyń dırektory, tanymal saıasattanýshy, dinı ekstremızm, terorızm máselelerin indete zerttep júrgen ǵalym Erlan Qarın de atap kórsetken bolatyn. Tengrinews.kz saıtyna bergen suhbatynda ol:
- Salafızmge tyıym salý máselesi boıynsha dıskýssıa birneshe aıǵa sozylyp ketti.(...) Ókinishke oraı, bul dıskýssıa óte uzaqqa sozyldy jáne qandaı da bir naqty sheshim shyǵarýǵa kómektespeıdi. Oǵan qosa sozylyp ketken osy daý-damaı qoǵam nazaryn máseleniń mańyzdylyǵynan góri basqa tarapqa buryp jiberýde, - degen pikir bildirip, resmı organdarǵa bul máselede qoǵam suranysyna qulaq asýǵa keńes berdi.
- Sondyqtan men máselege basqa qyrynan – qoǵam suranysy turǵysynan qaraýdy usynamyn. Men óńirlerdi aralap, qarapaıym adamdarmen, dindarlarmen, aqsaqaldarmen, jastarmen jıi kezdesip turamyn. Sol kezdesýlerde eldiń memleket qandaı da bir naqty sharalar qabyldaı alady degen úmiti baryn baıqaımyn. Jer-jerlerde adamdar «Memleket munyń barlyǵynyń jolyn kesip, óziniń rolin kórsete ala ma?» degen suraq qoıady. Basqasha aıtqanda, bul máseleniń zańdyq, basqa da qyrlary jónindegi pikir talastarda qoǵamnyń suranysyn da eskerý kerek, - deıdi E. Qarın.
Bul málimdemelerdiń barlyǵy teginnen-tegin jasalyp otyrǵan joq. Tek qoǵam músheleri ǵana emes, memlekettik organdar da salafızmnen, basqa da radıkaldyq ustanymdaǵy aǵymdardyń qaýpin moıyndaıdy. Olardan seziktenedi.
Osy taqyryptaǵy túrli talqylaýlarda dintanýshylar men dinı qyzmetkerler máseleni tek ıslam qaǵıdalary, dinı rásimderdi oryndaý erejeleri turǵysynan ǵana qarastyryp júrgenin buryn da jazǵan bolatynbyz. Atap aıtqanda, «Qudaı qaı jerde?» nemese «Ol otyr ma? Onyń qoly bar ma?», «Namaz oqyǵanda qalaı turý kerek?» degen sıaqty túsinikterdi talqylaýmen shektelýde. Al, tutastaı bir aǵymǵa zańmen shekteý qoıý úshin mundaı «talqylaýlar» jetkiliksiz. Bul máselede destrýktıvti aǵymdardyń qoǵam tutastyǵyna, memleket qaýipsizdigine qater tóndiretin naqty belgilerine mán berý kerek sıaqty. Sonymen, salafızmnen qaýiptenýge qandaı sebepter bar?
Birinshi sebep, ol – osy «salafızm» uǵymynyń ózi. Muny ıslamda alǵashqy úsh býyn dep ataıdy. Iaǵnı, birinshisi – sahabalar (paıǵambardyń kózin kórgen, zamandastary), ekinshisi – tabıınder (sahabalardan keıingi kelgen urpaq), úshinshisi – atba ýt-tabıın (Paıǵambardan keıingi úshinshi urpaq). Bulardy «sáláftar» nemese «sáláfıs solıhın» dep ataıdy. Sáláfıs solıhın «alǵashqy qaıyrly býyn» degendi bildiredi. Demek, ýaqyt turǵysynan búgingilerdiń «sáláfpiz» deýi – beker. Qazaqstandaǵy barlyq musylman jamaǵaty din ǵalymdary biraýyzdan bekitken jolmen júrýi kerek.
Ekinshi sebep – salafıtpiz deıtinderdiń óz senimderin ózgege májbúrlep tańýǵa tyrysýy, óz aıtqandarymen kelispeıtinderdi jaý sanaýy. Sóıtip, qoǵamda alaýyzdyq týǵyzýy.
Úshinshi sebep – jat aǵym jetegindegilerdiń dinı qundylyqtardy, túrli tyıymdar men úkimderdi týra maǵynasynda túsinip, býkvalızmge boı aldyrýy. «Jıhad», «Talaq» syndy kúrdeli dinı túsinikterge jeńil qaraýdyń kesirinen qanshama jan san soǵyp otyr.
Tórtinshi sebep – álgilerdiń dinı talaptardy oryndaımyz degen jeleýmen ulttyq qundylyqtardy syrtqa tebýi, ulttyq ónerdi, ásirese, mýzyka men teatr ónerin, rýhanı salanyń basqa da baǵyttaryn moıyndamaýy. Qyzdy-qyzdymen mundaı aǵymdardyń keı ustanýshylary ǵylym men tehnıkanyń, medısınanyń jańalyqtarynan da bas tartqan jaǵdaılar týraly estip júrmiz.
Besinshi sebep – otbasy qundylyqtarynyń buzylýyna tıgizetin yqpaly. Bes ýaqyt namaz oqymaıtyn ata-anasyn kápir sanap, úıinen qýǵan nemese olardy tastap ketip qalýshylar da búginde jańalyq bolmaı qaldy. Al, konstıtýsıa boıynsha, «Kámeletke tolǵan eńbekke qabiletti balalar eńbekke jaramsyz ata-anasyna qamqorlyq jasaýǵa mindetti» (27-bap). Otbasyn qurý, asyraý máselesine at ústi qaraýshylyq – qaı memlekette bolmasyn qoǵamdyq másele. Keshegi teraktilerde qaza bolǵan, qolǵa túsken lańkesterdiń artynda da birneshe áıelden jesir qalyp otyr. Mektep formasyna qatysty daý-damaıdyń tóńireginen de ásiredinshilderdi jıi kóremiz.
Altynshy sebep – bul aǵymdy ustanýshylardyń, nasıhattaýshylardyń jumys stıli. Baıqaýymyzsha, salafızm ıdeologtary kez-kelgen jerde, kez-kelgen adamǵa ashyq ýaǵyz júrgizbeıdi. Kóbinese dinı saýaty tómen jastardy, sonymen qosa, yqpaldy kásipkerdi, qaltaly azamattardy, sport, óner juldyzdaryn jandaryna jınaýǵa tyrysady.
Jetinshi sebep – atalǵan aǵymnyń el aýmaǵvnda resmı tirkelgen uıymy bolmasa da, qarjy kózderiniń bolýy. Mundaı qupıa sqemalar resmı organdardyń kúdigin týǵyzbaı qoımaıdy. Al, aqparat quraldaryndaǵy, áleýmettik jelidegi atalǵan aǵym jaqtaýshylarynyń belsendi áreketi qandaı da bir qarjylyq qoldaýsyz jasalyp jatqanyna eshkimdi sendire almaısyz.
Segizinshi jáne eń basty sebep – bul aǵymnyń memleket qurylymyna tikeleı qaýip tóndirýi. Konstıtýsıadan bastap, zai aktilerin sharıǵatqa qaıshy dep taný, zeınetaqy, salyq júıesin haram sanaý – adasqan aǵymdardyń negizgi ustanymy. Sodan bolar, keı ásiredinshilder resmı mekemelerde jumys isteýden bas tartyp, óz betterinshe saýda-sattyqpen, basqa da jeke kásippen aınalysady. Salyq tóleý, zeınetaqy qoryna jarna aýdarýdy haram sanaıtyndar bar.
Al, bul sebepter dinı salaǵa qatysty quqyqtyq sharalarǵa negiz bola ma, bolmaı ma ol jaǵy ýaqyt enshisinde.
Jomart Abdollauly
