Árbir otandyq ónimdi synap, tyrnaq astynan kir izdeı bersek ol qalaı damıdy deýimiz múmkin. Tipti qoldaý kórsetip, súringen jeri bolsa súıeý bolaıyq deýimiz de ǵajap emes. Biraq jappaı halyqtyń aldyna seniń saltyńa tipti ulttyq genińe jat sújetterdi tizbektep berip jatsa sen túgili kóziń shydamaıdy. Áńgimeniń ashyǵy «Tokal» fılmi jaıynda.
Eń aqyry fılm bastala salǵan kezdegi erotıkaǵa jaqyn «kogda ty golaıa» epızodyn syryp tastaıyq. Ol endigi rejıserdiń álemdik sahnadaǵy kınodan jıǵan tárjirıbesi dep túıdik. Áıtpese onyń ózi bir tóbe syn. Fılmniń «Toqal» emes tipti «Tokal» dep te atalýyna sebep joq. Dástúrge saı eshqandaı toqal kórgen joqpyz. Jaı ǵana «kóńildes». Aqyry lúbovnısanyń obrazyn kórsetkisi kelgen eken, ony «toqal» sózimen baılanystyrý qısynsyz. Teginde qazaq toqaldy oınas qýyp júrip tappaǵan. Onyń ózinde kedeı – kepshik úshin toqal aı men juldyz. Bekter men baılar úshin bolmasa, toqaldyń da dárejesi bıikte. Murageri bolar, baılyǵyn saqtap qalar artynda erkek kindik uly bolmaǵan soń, báıbishesi jylqynyń jalyn tartar ul týa almaǵan soń, erge toqal alýǵa ruqsat berilgen. Jáne toqaldyń báıbisheden keıingi mártebesi de joq emes.
Qaırat deıtin suńǵyla jigit emes, eki birdeı qyzy bar, áp – ádemi áıeli bar, jaǵdaıy bar ǵana emes, asta – tók ómir súrip jatqan egde tarta bastaǵan erkek. Rejıser joǵaryda biz aıtyp ótken dástúrge saı, aqyry áıeli ul týyp bere almaı júrgen soń «toqal» taýypty – mys. Anyǵynda toqal emes, ǵashyǵy, kóńildesi. Tipti naq súıeri osy – aý...
Myna epızodtardyń kózdegeni ne?
Qaı atańyzdan kórdińiz, bireýdiń mápelep otyrǵan qyzymen on segiz jyl otasyp, eki birdeı qyzdyń ákesi bola tura qaıyn atańyzǵa baryp, «meniń ulym bolady, biraq sizdiń qyzyńyzdan» emes dep aıtatyn kúıeý balany. Dál osy tusta tym asyra silteý bar. Eýropalızmdy sińdirip jatqan ózimiz ǵoı. Eshkim jemeımin deıtin tamaǵyńdy aýyzyńa tyqpaıdy, qulqyń buzylyp tursa aıyp sende. Ol ǵana emes, qaıyn atasyna qyzyn súımeıtinin eskertýdi qoıyp, «sizden aqyl suraı keldim» deý júrektik emes, tárıbe men syılastyqtyń ólip qalǵandyǵy. Mine, fılm bizdi nege tárbıelep otyr, qaıda aparyp adastyrǵysy kelip otyr. Ókinishtisi, qaıyn atanyń rólindegi Tuńǵyshbaıdan da bir erlik kóre almadyq. Ótken kúnnen qalǵan kúnási úshin dybyssyz, judyryqsyz qaldy. Áıtpese, tartyp kelip jiberer me edi... áı, qaıdam! Ol da bolmaıdy – aý ...
Aqyry Qaıratpen zańdy nekeden bas tartyp ajyrasyp ketpese de, eki jaqqa ketken eki taǵdyrdyń joly eki túrli salyndy. Qaırat eki qyzyn tastap ǵashyǵy men ulyna ketti, jesir bolyp qalǵan áıeli sol ózgermeıtin baılyqtyń ústinde qaldy.
Úsheýdiń dıalogy
Jalpy áıel zatynyń basy qosylsa aıtylatyn dúnıe ósek – aıań men syr shertisý. Biraq bul úsh áıeldiń aıtpaǵy ne, nemese olardyń aýyzyna senarı boıynsha sóz salyp berip otyrǵan rejıserdiń oıynda ne bar?
- Sen endi bostandyqqa shyqtyń!
- Qalaı?
- Otasqanyń 18 jyl, seni súımedi. Endi seniń óz ómiriń bar.
- (kúldi)
- Sen óziń aıtyp júre ediń ǵoı, demalǵym keledi dep...
- Aý...
«Aý» dep ańyrap otyrǵan jesir men kúıeýleri bar álde joq HHİ ǵasyrǵa tán úsh qazaq áıeliniń kózdegeni demalý eken. Qońyraý úzilip esikten jartylaı jalańash qazaq – orysy aralas, denelerin shynyqtyrǵan jigitter kirdi. Kire sala aımalasa ketti. Erinder túıisip, alaqandar qabysyp ketti. Jıirkenishke toly dál osy epızodty kórsetýdiń múlde qajeti joq. Jaqsy, bildik. Qoǵamda osyndaı bar, bilińder degisi kelgenin de aıqyndadyq. Biraq keıde shyndyqty bilmegen de abzal. Onyń ashyp kórsetpegen de durys. Qazaq tárbıesindegi «aýyzdan túsken» deıtin uǵymmen bala eseıip úılengenshe sol dúnıege senip keldi ǵoı. Senip kelgeniniń arqasynda eshbir ardy taptaǵan joq. Aq nekeli jarynyń aq hanzadasy bolyp qana qala berdi. Bul tárbıelerdi qazirgi qoǵamnyń damýyna qarsy salsań, sen jabaısyń. Al jabaıylyq degen ıntellektýaldy mılar qalyptasyp jatqan ýaqytta maldan da tómen uǵym.
Fılm múlde júıesiz túsirilgen. Aıtqysy kelgen oıy basqa baǵytqa burylyp ketken. Eń bastysy erotıka men shıelenisken taǵdyrlar arpalysy bar degen túsinik bolmasa, anaý aıtqandaı bir keremet dúnıe joq. Bul fılm endigi halyqaralyq syılyqty alar bolsa, áleýmettik problemany bulaı kórsetkeni úshin emes, fılm basyndaǵy qazaq qyzynyń anaryndaǵy «túımeshegin» kórsetkeni úshin alýy múmkin.
Mán – maǵynasy joq dúnıemen aldanyp júrip aqyry múıizsiz qalǵan eshkiniń toqaly da, báıbishesi de joq. Ekeýin de tastap dalaǵa ketti. Eki jesirdiń qolynda bir ákeniń úsh urpaǵy qaldy. Qatelik...!
HHİ ǵasyrdyń toqalyn «tokal» dep kóńildespen shatystyryp júrmiz deıtin ıdeıany negiz etip kórsetkisi kelgen kúnniń ózinde, fılm tek bedeldi akter men aktrısalarǵa, materıaldyq qundylyqtar men qymbat kólikterge, qymbat úılermen baǵy sol detaldarǵa jumys istegen. Moral joq!
Saparov bolmaǵanda Qaıratty jek kórip keter me edik... Aqtap alýdyń jolyn ekinshi paralel obraz arqyly qarama – qarsy qoıyp, utymdy jáne tynysh obrazdy somdap ketken Saparov qana bolar. Onyń da basynan osy jaǵdaı ótip jatty. Biraq bas keıipker Qaırat bolǵannan keıin Saparovtyń sanasyzdyǵy ǵana áser ete aldy.
Fılm problemany kóterip halyqqa kórsetýdi ǵana emes odan qalaı shyǵý jolyn tabýdy, ulttyq tárbıeni, balanyń kózqarasyn, jastardyń sanasyn sáýlelendiretin baǵytqa bet alý kerek. Óıtkeni dál qazir qazaq qoǵamyna shashyrap ketken janrlar toǵysyndaǵy emes, toǵysqan taǵdyrlar men tárbıesi bar tálimi mol otandyq ónimder kerek.
Avtory: Marǵulan Aqan
