“Kóshpendilerden” keıingi eń atyshýly joba “Qazaq handyǵy” alǵashqy kórermenderin tapty. Eki jyl kúttirgen serıaldyń “Almas qylysh” atalǵan kınonusqasy daıyn eken. Besinshi qańtardan bastap barlyq kınoteatrlardan kóre alasyzdar.
Týyndy Kereı men Jánibektiń Ábilqaıyrdan bólinýi men jeke handyq qurý kezeńin qamtıdy. Taqyryptyń mańyzdylyǵyna kúmán joq. Jalpy, tarıhı kınolarda keıipkerlerdiń ólmeıtinin bilip tynysh otyrasyń. Bul endi “Taqtar oıyny” emes qoı) Biraq soǵan qaramastan, senarı avtorlary (S.Elýbaı, T.Jaqsylyqov, R.Ábdiráshev) barynsha ıntrıga týdyrýǵa tyrysqan. Saraı mańy epızodtardyń dramatýrgıasy myǵym: Ábilqaıyr men qos sultan arasyndaǵy shıelenis, saıası oıyndar nanymdy. Han shatyryndaǵy kóriniste Ábilqaıyr men Jánibektiń, nemese ańshylyq epızodynda Ábilqaıyr men Kereıdiń sóz sharpysýynda ymdap yrǵasatyn ótken dáýirdiń iriligi bar. Biraq odan ári fılm dramatýrgıasy sol shıelenisti ustap tura almady.
Kınodastannyń negizgi ıdeıasy, eshkimge baǵynǵysy kelmegen, “árkimniń qolynda qylysh bop oınaǵan” batyr qazaqtyń rýhyn kórsetý. Týyndynyń ón boıynda birneshe shaıqas sahnasy bar delik. Biraq ylǵı da qazaqtar tyǵyryqqa tireledi.Bireýinde ǵana taban astynda arbalardan qorǵan quryp, qundaqtaýly sábıimen sadaq kezengen analar, shaýyp bara jatqan atqa teris otyratyn mergender, oırattyń qylyshyn qaq jaratyn almas qylyshtar (valerıan quryshynan qaı jeri kem?)), jalpy qazaqtyń mobıldi soǵysyp, shabýylǵa toıtarys berý óneri oryndy kórsetilgen.
Biraq tehnıkalyq turǵyda, bul bir kompúterlik grafıka oılap tabylmaǵan yqylymda túsirilgen kıno sıaqty. Onshaqty oırat on besshaqty qazaqpen soǵysady da, keri qashady. Handyqtyń negizin qalaımyn dep kóship jatqan jurt ta ári ketse júzshaqty adam. Masshtab joq. Jupyny. Túmen-túmen adam jaldap, olarǵa kóne kıim tigip berý qoldan kelmeıdi, túsinikti. Biraq “Troıany”, ne “Batyl júrekti” qarasańyzshy, bes adamdy bes júz myń ásker qyp kóbeıtedi ǵoı. Bizdiń grafısterdiń bar qoldan keleri “ınstagramnyń” buldyratýyndaı oıǵa symaıtyn tústerge boıaý ǵana. Kórermen sony baıqamaı qalady dep oılaı ma?
Sosyn fılmniń túsirilý estetıkasynda birizdilik joq. Alǵashqy urys sahnasynda kesilgen aıaq, shabylǵan qol, shashyraǵan qan sıaqty natýralısik kórinister basym. Odan keıin birneshe shaıqasty kórdik. Ondaıdyń biri de joq. Nege? Rejıser o bastan “bir jaǵyna shyǵyp”, qalaı túsirgisi keletinin anyqtaýy kerek edi ǵoı.
Fılmde birneshe metafora bar. Ol Ábilqaıyrdyń tordaǵy qusy. Ábilqaıyr, ashýlanyp ketken Qobylandynyń artynan, “Qaıda barar deısiń, aınalyp qazyǵyn tabady” dep turǵanda, tordaǵy qusy ushyp ketedi. Demek, qazaqty da, Qobylandyny da ýysynan jiberip aldy degen sóz. Bul ádemi oqylady, basqa keıbir metaforalary sátsiz . Mysaly, kóship kele jatqan qazaqtar joldaǵy qudyqtan sý ishedi. Ony “azattyqtyń dámin tatty” dep keltiredi kadr syrtyndaǵy daýys. Biraq operator, nege ekenin, bul epızodty qazir bir jamanshylyq bolǵaly turǵandaı túsiredi. Nemese jolda týǵan bala, Shalkıizdi alyńyz. Ony “qazaqtyń azattyǵynyń daýsy edi” dep sıpattap alyp, sheshesi ólgende noǵaılarǵa berip jiberetini nesi?
Sosyn, artyq sóz kóp. Kadr syrtyndaǵy mátinde de, akterlerdiń dıalogtarynda da. “Taza minsiz asyl sózden” bastap, Asan Qaıǵynyń birtalaı óleńin sozbalatyp oqý dál osy fılmge nege kerek boldy? “Qaıran, ańǵal qazaǵym” dep kúńirengen Asan az bolǵandaı, kadr syrtyndaǵy ekinshi daýysty qosarlaý ne úshin kerek boldy? Munyń bári fılmdi kórkem týyndydan góri derekti shyǵarmaǵa uqsatyp tur.
Akterlerdiń oıynynda teatraldylyq basym. Keıde oılaımyn. Múmkin, “bul qazaq kınosynyń ereksheligi, qazaq akterleriniń qoltańbasy” dep “zańdastyra” salý kerek shyǵar? Óıtkeni osy teatraldyqtan eshqashan qutylmaıtyn túrimiz bar. Tipti teatrdyń sahnasyn kórmegen akterlerimiz sonymen aýyrady. Qaztýǵan (B.Tileýhan) sóıleı jónelgende Parlamentte málimdeme jasap otyr eken dep qaldyq. Murnynyń astymen sóıleıtin Rabıa begimniń (Q.Muhamedjanova) kózin aýdaryp-tóńkergeniniń bári jasandy. Ár sózin nyǵarlap sóıleıtin Kereı (Q.Kemalov), ár sózinen keıin paýza kerek dep sanaıtyn Saıd (B. Ábdilmanov) ekiudaı áser qaldyrady. Dosqan Joljaqsynovtyń Ábilqaıyry, ózin óte ákki, aqyldymyn dep oılaıtyn, biraq qartaıyp, áli ketken bıleýshi. Nıazbek Shaısultanovtyń Muhammedi tym emosıonaldy, Meıirǵat Amangeldınniń Qasymy názikteý kóringeni ras. Esesine Mádına Esmanovanyń Jahanbıkesi unamdy, Arman Ásenovtiń Qobylandysy este qalady. Erkebulan Daıyrovtyń úlken akter bolyp ósip keletini qýantady.
Fılmniń keı tustarynda, ásirese basynda fondaǵy dybystar keıipkerlerdiń daýsyn basyp ketedi. Montaj sonshalyqty sátti deı almaısyz. İleden ótken kórinistiń basynda kúz, aıaǵynda - qys. Jalpy dala, súreńsiz kúz mezgilinde túsirilgeni ókinishti. Keı kelinshekterdiń kımeshek kıse, keıbiriniń qyzdaı sylanyp malynatyny bolmasa, jalpy kostúmder unady. Ásirese Qobylandy men Óz Temirdiń saýyty, jas sultandardyń kıimi erekshe kózge túsedi. S.Qurmanbekov pen Ó.Shmanov bastaǵan toptyń aıanbaı eńbek etkeni kórinip tur.
Ábilqaıyr “taq úshin týǵan baýyrymdy óltirdim” dep maqtanady, Muhammed “tórede týys bolmaıdy” dep jıi qaıtalaıdy. Al Qasym “taq úshin talasta týystyń qanyn tókpeımin” deıdi. (Tarıhtan málim, sol sertinde turady). Jánibek te attan túsip, Kereıge jol beredi. Aq kıizdegi aǵasyn eldiń aldy bolyp ózi kóteredi. Qazaqtyń handarynyń dástúrinde bılik eshqashan túpki maqsat bolmaǵan degen oı bar.
Biraq Ózbek handyǵy solaı atalady eken dep, Ábilqaıyrdy tuqym-tuıaǵymen kózin boıatyp, ala matasyn oratyp, qazirgi ózbekterge aınaldyryp jiberýge bolmaıtyn shyǵar. Onda da kileń qazaqtyń taıpalary emes pe edi, Shaıbanı da Shyńǵystyń urpaǵy emes pe edi (tarıhshylar ol kezde Ózbek handyǵy degen ataý bolǵanymen, ol etnos retinde ózbekter bolyp qalyptaspaǵan kez (dál qazaq sıaqty) degendi aıtady). Endeshe Moǵolstandy Uıǵyrstan qylyp shyǵarýdyń qaı qısyny bar? Aty moǵol bolǵanymen, ol da qazaqtyń óz taıpalarynyń qonysy edi ǵoı. Fılm logıkasyna sensek, qazaqtar ózbekten qashyp, uıǵyrdyń qoltyǵyna tyǵylypty (astapyralla!). Nege Kereı men Jánibek: “Shý da bizdiń óz jerimiz, atamekenge oralaıyq” demeıdi? (Byltyr Qazaq handyǵynyń qurylýy týraly derekti fılm túsirgenimizde tarıhshylardyń bári bir aýyzdan solaı degen).
Túsirý tobyndaǵy barsha azamattardyń eńbegin baǵalaımyz. Eshkim de qazaqtyń eńsesin túsiretin kıno túsiremiz degen joq. Bári rýhymyzdy kóteremiz, ózimizge degen qurmetimizdi asyramyz, namysymyzdy janımyz dedi. Múmkin, belgili bir deńgeıde bul maqsatyna jetken shyǵar. Ony ózińiz baǵalańyz. Árkimniń kózi ózinshe kóredi, bizdiń kórgenimiz joǵarydaǵydaı boldy. Múmkin, serıal nusqasy utymdy shyǵatyn shyǵar, týyndyǵa tolyq baǵany sol serıaldy tolyq kórgennen keıin ǵana berse oryndy sıaqty.
