Álıhan Bókeıhannyń ekinshi ret úılenbeýi mahabbat pa, joq álde qıyn qystaý zamandaǵy májbúrlik pe? Bul suraqtyń jaýabyn «Astana aqshamy» gazeti izdep kórgen eken.

Bıyl Alashorda úkimetiniń tóraǵasy Álıhan Bókeıhannyń 150 jyl mereıtoıy IýNESKO kóleminde atalyp ótti. Ult kóseminiń mereıtoıy aıasynda onyń saıasatkerligi men memleket basqarǵan qaıratkerliginen bastap ǵylymı pýblısısigine deıin san qyry sıpattalyp jazyldy.

Bizdi bul joly qyzyqtyrǵan nárse — Álıhan Bókeıhannyń otbasylyq jaǵdaıy bolyp otyr.

Álıhan men Elena 1901 jyly otbasyn quryp, 20 jylǵa jýyq ýaqyt birge tur­ǵan. Alashtanýshy ǵalymdar olardyń arasynda úlken mahabbat bolǵanyn aıtady. Belgili álıhantanýshy ǵalym Sultan Han Aqqulynyń aıtýynsha, qyr balasy – Álıhan­nyń uzaq ýaqyt úılenbeı júrýiniń birneshe sebebi bar. Onyń eń birinshisi Álıhan men Elenanyń arasynda úlken mahabbat bolsa kerek.

– Álıhan Bókeıhan 1916 jyldyń aqpanynda qazaqty atty áskerge alý jáne halqyna saılaý quqyn qaıtaryp alý jumysymen Samaradan Sankt-Peterborǵa ketedi. Sol ketkennen 1918 jyldyń kókteminde, araǵa eki jyldan astam ýaqyt salyp, bala-shaǵasymen Alash qalasynda bir-aq qaıta tabysady. Eger Álıhan áıeline senim bil­dir­mese, birneshe jyl syrtta emin-erkin júre alar ma edi? Elena Álıhan úshin ot pen sýdy keship, kóptegen qıyn­shylyq kóredi, – deıdi álıhantanýshy.

Sońǵy kezderi Álıhan men Elenanyń úılenýine onyń qaıyn atasy qarsy bolǵan degen áńgime aıtylyp júr. Álı­hantanýshy ǵalymnyń aıtýynsha, bul – jańsaq pikir. Iakovlev qyzyna «Árıne, Álıhandaı kúıeý saǵan tabyla qoımas. Alaıda Álıhan musylman, al sen hrıstıan dinin ustanasyń. Buǵan Álıhannyń týǵan-týys­tary qalaı qaraıdy, seniń ortań ony qalaı qabyldaıdy? Osyny oılan da, óziń sheshim qabylda. Men batamdy bere­min» dep batasyn beripti.

Musylman men hrıstıan din ókilderiniń shańyraq kó­terip, ómir súrýiniń qıyn sátteri bolmaı qoıǵan joq. Bul arada Elenanyń ákesi Iakov Sevastánovtyń «Álıhannyń týǵan-týystary saǵan qalaı qaraıdy?» dep alańdaýy ras­talǵan tárizdi. Sebebi, Álıhan Bókeıhannyń orys qyzyna úılengenine onyń anasy qarsy bolǵan kórinedi. Álekeń sheshesinen bata alýǵa barǵan kezde «Moınyna kres taqqan kelinimniń qalaı mańdaıynan súıemin? Tabaldyryǵymnan attamasyn!» dep qabyldamaı qoıypty.

Keıinirek Álekeń aýylyna barǵan kezde Elenany Shákárimniń aýylyna tastap, ózi bala-shaǵasyn alyp, úıine barady eken.
Bul oqıǵa bolashaq ult kó­seminiń júregine qaıaý túsirýi ábden múmkin. Desek te, budan da qıyn jaǵdaı Elena men Elızavetanyń arasynda oryn alǵan bolatyn. Sultan Han Aqqulynyń aıtýynsha, Elızaveta anasynyń musylman dinin qabyldamaǵanyna qatty renjigen kórinedi.

– Syrym Bókeıhanovtyń áıeli Aleksandra Borı­sov­nanyń aıtýynsha, Elızaveta anasynyń esimin eshqa­shan aýzyna almaıtyn kórinedi. Birde maǵan Aleksandra Borısovna «Elızaveta sheshe­siniń musylman dinin qabyl­damaǵanyna qatty narazy bolǵan. Sondyqtan da ol Elenanyń barlyq sýretin joıyp jibergen» degendi aıtyp edi. Shynynda tańǵalatyn jáıt: Elenanyń bir ǵana sýreti saqtalyp qaldy ǵoı. Al onyń nelikten bulaı jasaǵany men úshin jumbaq. Al ózi «Anam ákemdi shyn súıse, musylman dinin nege qabyldamady?» dep renjigen degen oı da týady, – deıdi Sultan Han Aqquly.

Elızaveta anasynyń mu­sylman dinin qabyl­dama­ǵa­nyna qatty narazy bolýy ábden múmkin. Degenmen Álıhan Bókeıhan «musylman dinin qabylda» dep Elenany kúshtemegeni anyq. 1921 jyly Semeıde qaıtys bolǵanda Álıhan ony hrıstıan dininiń barlyq rásimi boıynsha jerlegen. Bul onyń Elenaǵa degen erekshe mahabbaty bolsa kerek.

Óz zamanynda Álıhan Bókeı­hannyń aınalasyndaǵy jaqyn adamdary oǵan ekinshi ret úılený týraly usynys aıtpaı qoıýy múmkin emes. Alaıda ol tósek jańartýǵa qulshynys tanytpaǵan kórinedi. Munyń negizgi sebebi, Elenaǵa degen mahabattan bólek, qıyn-qystaý kezeńdegi májbúrlik bolýy ábden múmkin. Sebebi Keńes ókimetiniń qatań baqylaýynda bolǵandyqtan, onyń ekinshi ret úılenip, mamyrajaı ómir súrýine múmkindigi bolmady. Bolǵan kúnniń ózinde ol «ekinshi ret úılensem, onyń basyna qater tóndirip almaımyn ba» dep saqtanýy da ábden múmkin. Onyń ústine, bálshebekter ózderi jaý dep sanaǵan azamatynyń syrtynan onyń óz áıeline tyńshylyq jasatyp kúzettirip qoıǵan bolatyn. Talaı quıtyrqylyqty kórgen ákki saıasatker ekinshi ret úılenýdi «basy artyq másele» dep sanasa kerek.

Uzyn sózdiń qysqasy, Aqtoǵaı aýdanynan shyǵyp, Alty alashtyń ardaqtysyna aınalǵan ult kóseminiń ekinshi ret úılenbeýi – biz úshin jumbaq.