Bul qalanyń aty- Úrimji. Buryn Mın Go dáýirinde Dı Hýa dep atalýshy edi. Bul shar(shahar) búgingi kúni bildeı bir avtonomıaly regıonnyń ortalyq qalasy. Osy qalada kóp bolmadym. Jol-jónekeı aıaldap aralaıtyn edim. Qalaǵa barǵan saıyn aýasy men aýyz sýyna jaısyzdanamyn. Qalanyń ornalasqan jeri NAÝA sıaqty, ıintirelisken qala alyp astaýdyń ishinde turǵandaı kórinedi. Jan-jaǵy uly taýlarmen, qar shyńdarmen qorshalǵan. Úrimjige barǵanymda mindetti túrde baratyn jerim- Qyzyl Shoqy. Qytaılar Huń Shán deıdi. Sýretten de sol shoqynyń qazirgi jáne baıyrǵy beınesin anyq kóre alasyz. Jotanyń tóbesine shyqqan saıyn jan-jaǵyma qarap aýyr oılarǵa batamyn.
Úrimji- Shyǵys Túrkistandaǵy qazaq zıalylarynyń eń shoǵyrly qonystanǵan jeri. Jotaǵa shyǵýdan keıingi mindetim qaladaǵy jas qazaq zıalylarymen keńesý. Jáne qazaq bazaryn aralaý. Qalada Shyńjań Ýnıversıteti, Pedagogıkalyq Ýnıversıteti, Aýylsharýashylyq Ýnıversıteti, Medesınalyq Ýnıversıteti sıaqty birqatar ýnıversıtetterdiń ár birinde eki myńnan qazaq stýdentteri, ár birinde júzdeı qazaq magıstranttary bilim alyp jatyr. İshki qytaıda jırma myńnan astam qazaq stýdentteri bilim alýda. Tipti bul kórsetkish jyl saıyn artyp jatyr.
Úrimji- Qazaqstan sıaqty ortalyq azıa elderi men Reseı, Aýropa(Evropa) elderine bazar ashýmen boı tiktegen qala. Qaladan batysqa qaraı úsh saǵattyq jerde Kúıtin degen qala jáne bar. Ien jerden shar(shahar) bolǵan Kúıtin qalasy óz kezinde Qazaq Avtonomıaly Oblysynyń ortalyǵy bolyp edi, sonda búkil qazaqtyń shoǵyry Kúıtinge aǵylyp edi. Úrimjideı emes Kúıtin mıdaı jazyq jerde ám Ortalyq Azıa men Reseıge jol toraby jaqsy edi, sol kúıi Qazaqtyń shoǵyryna aınala berse Úrimji "qańǵyrap bos" qalardaı edi. (Shynymen Úrimji tıimsiz) Úsh ýalaıattyń qazaǵy men Erenqabyrǵanyń qazaǵy Kúıtinge aǵylyp úlken kúsh qalyptasyp kele jatyr edi, bireýler bir tyqyrdy sezdi me, Qazaq avtonomıasynyń ortalyǵyn qaıta Quljaǵa kóshirip qazaqtyń rýxanı shoǵyryn iritip jiberdi. Kúıtinde qazir nebári on myńdaı qazaq turady. Qaladaǵy Qazaqsha jazýlar kózge jyly ushyraıdy. Bul basqa áńgime, ýaqyty kelse qozǵaımyz.
Úrimji- Qazaq xandyǵynyń eń shyǵystaǵy shekarasy bolǵan jer. Abylaı Han Sın elimen saıası turaqtylyqy túzgen soń eki jaqqa da ortaq bir jerdi tańdap erkin saýda aınalys jasaıtyn baza qurmaqshy bolady. Sın úkimeti Altaı jaqtaǵy Býyrshyn jerin kórsetken, keıin ortaq kelisý negizinde qazirgi Úrimshi eldi-mekeni tańdalǵan. Qazaqtar tórt túlik malyn Úrimjige aıdap ákep Sın elimen taýar aıyrbastaǵan. Sóıtip qazirgi alyp shahar Úrimjiniń qala qurlysy qalyptasty. Úrimji qalasynyń qalanýyna Qazaq xandyǵy men xandarynyń tike yqpaly bar.
Úrimji qalasynyń aınalasy derlikteı qazaqtyń kókteýlik, kúzeýlik, jaılaýlyǵy. Siz Úrimjige barǵan saıyn mindetti túrde qydyryp baratyn "Boǵda kóli" degen jer bertinge deıin bir qazaqtyń jaılaýy edi, keıin qytaılar mol aqshamen zorlyqty satyp alyp saıaxat ornyn ashyp otyr. Úrimji qala mańyndaǵy Ulanbaı degen eldi-meken bar. Ol da qazaq batyry. Súıegi Abaq Kereı Sherýshi. 1947-shy jylǵa deıin Turpan, Pishán men Úrimji arasynda bulańshy, sodyr-sotanaq asyrmaǵan, jurtty tonattyrmaı qoryǵan, búgin aty qalyp otyr. Úrimji qalasynyń ishi de, aınalasy da Qazaq uǵymyna tunyp tur. 1949-shy jylǵa deıin Úrimji qalasynda eń kóp qonystanǵan xalyq áýeli Dúńgender odan Qazaqtar bolǵan. Odan keıin Monǵoldar, odan Qytaılar, al eń azy Uıǵyr, Ózbek, Tatarlar bolǵan. 49-shy jyly qazaqtar kómenes bılikke qarsy turamyz dep Ospan batyrǵa ilesip shyǵysqa kóshkende Úrimji qalasyndaǵy qazaqtyń shoǵyry shaıqaldy. Keıbiri Saýan-Manastan aýǵan elmen ilesip Tarymdy basyp shetelge ketse, kóbisi Bóken (qazirgi Fý Kań), Qutybı qazaqtarynyń búligine ilesip Shonjy, Barkól asty. Áp-sátte Úrimji qazaqtarynyń qaımaǵy buzylyp, qazaq mektepteri, mekemeleri jabyldy, bos qalǵandaryn Uıǵyrlar ıelep ketken. Bul týraly derek qolymyzda. Kómenes bılik ornap alǵash jer zakony qabyldanyp ujymdastyrý naýqany bastalǵanda qazaqtar Úrimjiniń taýyna qashyp shyǵyp taýdan túspeı qoıǵan. Ujymdastyrýǵa qarsy bolǵan. Sol sebepti Úrimji aınalasyndaǵy mıdaı jazyq qazaq kókteýlikteri kelimsek qytaılar men Dúńgenderge, keıin kelgen uıǵyrlarǵa bólip berilgen.
Úrimji- shamamen 1962-shy jylǵa deıin Sanjy oblysyna qarasty bolǵan. Keıin jeke bólindi. Úrimji qalasynda 40-50 myń qazaq turady. (tirkelgen sany) al, jalpy sany 150-200 myń qazaqtar turady.
Orda Eldes
