Túrkıa parlamenti prezıdenttik basqarý túrine aýysý týraly konstıtýsıadaǵy ózgerister jıyntyǵyn maquldady.
Anadoly agenttiginiń jazýynsha, Ádilet jáne Damý partıasynyń 18 baptan turatyn Túrkıa ata zańynda ózgerister jasaý usynysyn qabyldaýǵa 339 depýtat kelisim bergen. Sońǵy sheshim qabyldaý úshin zań referendýmǵa jiberiledi.
Daýysqa salý barysynda, 142 qarsy daýys, 5 bos daýys, 2 daýys bolsa jaramsyz shyqty.
Atazańda ózgeristerge saı, depýtattar sany qazirgi 550-den, 600-ge ósedi. Al, depýtattyqa úmikterler burynǵydaı 25 jastan emes, 18 jasqa tolsa bolǵany.
Saılaý bes jylda bir ótkiziledi. Atazańdaǵy Túrkıa Joǵarǵy ult májilisin saılaý kezeńi baby Túrkıa Joǵarǵy ult májilisin jáne Prezıdentin saılaý kezeńi bolyp ózgeredi.
Aıta ketsek, buǵan deıin Túrkıa Joǵarǵy ult májilisi depýtattary 4 jylda bir saılanatyn.
Prezıdentke qoıylar talap 40 jasqa tolǵan, joǵary bilim alǵan, depýtat saılaýyna túse alatyn sharttarǵa ıe túrik azamaty bolyp, tikeleı halyq tarapynan saılanady. Prezıdent eki márte qatarynan saılana alady.
Prezıdenttiń partıasymen ara qatynasy úzilmeıdi. Qazirgi konstıtýsıa boıynsha taǵaıyndalǵan prezıdent eldegi saıası partıalar arasynda tarapsyz bolýǵa tıis.
«Atqarylǵan jumystar úshin depýttarǵa alǵys bildiremin, endi halyqtyń oıyn bilgimiz keledi», dep málimdedi Túrkıa premeri Bınalı Iyldyrym alǵys sózinde. Jaqyn kúnderi Túrkıa prezıdenti Taıyp Erdoǵan zańǵa qol qoıady dep kútilýde, odan keıin zań mátini resmı jarıalanǵannan keıin 60 kún ótken soń referendým ótedi.
Túrkıa Respýblıkasy qurylǵan 1923 jyldan beri elde parlamenttik basqarý júıesi boldy. Al onyń ornyna prezıdenttik basqarý júıesin engizýdi qarastyratyn negizgi zańǵa ózgeristerdi parlamentke Túrkıanyń Ádilet jáne damý partıasy engizdi. Referendýmda qabyldanǵan jaǵdaıda 2019 jyldan bastap engiziletin ózgerister prezıdenttiń quzyryn keńeıte túsedi. Atap aıtqanda ol jarlyq shyǵaryp, mınıstrlerdi taǵaıyndaý quqyǵyna ıe bolady jáne bul jaǵdaıda premer-mınıstrdiń laýazymy toqtatylady.
Jańa júıege saılaý 2019 jyldyń 3 qarashasynda ótedi. Saılaý mezgiline deıin qazirgi júıe jalǵasty jumys isteı beredi.
Eske salsaq, atalǵan ýaqytta Túrkıa parlamentiniń qazirgi shaqyrylymynyń quzyreti aıaqtalady.
TÚRKIANYŃ QURYLÝ NEGİZİ. ATATÚRİK IDEIASY
Túrkıa(Türkiye) – «bul topyraqqa Túrik ıe» maǵynasynan kelip shyqqan ataý. Túrik memleketiniń jarıalanýy men aıaǵynan tik turýy Atatúrik esimimen tikeleı baılanysty. Mustafa Kemal – (19.05.1881) Osmanly dáýirinde túrikter ıeliginde bolǵan Selanık(Orysshasy Salonık. 1912 jyly Grekter ıeligine ótti. Gresıanyń ekinshi úlken qalasy) qalasynda ómirge keldi. Onyń qaıratkerlik joly Osmanly Imperatorlyǵynyń basshylyq rejımine(Abdýl-Hamıd İİ bıligi tusy) qarsy sóz aıtýynan bastalady. Ystambulda bıliktiń kózine ilikken ol, 1905 jyly Ystambul Áskerı akademıasyn bitire sala Shamǵa(Ol kezdegi Osmanly topyraǵy. Sırıa) áskerı qyzmet atqarýǵa jiberilip, ortalyqtan uzaqtatyldy. 1907 jyly qaıtyp kelgen soń, «jas túrikter» tarapynan qurylǵan, Túrikshildik ıdeıasyn ustanatyn Birlik jáne İlgerileý(İttihat ve Terakki) qozǵalysynyń qurýshy lıderleri Enýar Pasha, Jemal pasha, Talaat pashalarmen tanysady. Bul qozǵalys Osmanly bıliginde parlamenttik basqarý júıesin ornatyp, demokratıalyq damý jolyn qýattaıdy. Osy kezeńde Túrikshildik ıdeıasy Mustafa Kemaldyń qanyna sińdi.
German ımperıalıseriniń Patshalyq Reseıge soǵys ashýymen bastalǵan Birinshi dúnıe júzilik soǵysta, nemister yqpalynda bolǵan Túrik topyraǵynyń soǵys órtinen aman qalýy múmkin emes edi. Bul tusta Podpolkovnık shenindegi Mustafa Kemal áskerı mınıstrilikten ózi suranyp, Uly Brıtanıa jáne onyń otaryndaǵy Avstralıa syndy birneshe memlekettiń Túrik topyraǵyna basyp kirmekshi bolǵan Gallıpol(Gelibolu) soǵysynda qolbasshylyq etýshilerdiń bireýi bolady. Shanaqqala(Çanakkale) qorǵanysy úshin soǵysta ózindik urys taktıkasymen strateg retinde erekshe kózge túsken jas qolbasshy Mustafa Kemal 1915 jyly Polkovnık ataǵyn alyp úlgerdi. Túrik topyraǵyn qorǵaýdaǵy túrli shaıqastarda eńbegi sińgen Mustafa Kemalǵa 1916 jyly 1 sáýirde General ataǵy berildi. Ol osy jyly Túrkıanyń ońtústik shyǵys aımaǵyn orys otarlyǵynan qorǵap qaldy.
I dúnıe júzilik soǵysta Úshtik odaqtyń jeńilýine saı, 1918 jyly 30 qazanda Osmanly kapıtýlásıany qabyl etip, Antantamen bitimge kelýge májbúr qaldy. Osydan soń Mustafa Kemal Túrkıa Respýblıkasyn qurý kerek ekenin túsindi. Ystambuldaǵy qýyrshaq úkimetten qashyp shyǵyp, Samsýnda ultazattyq kóterilisterdiń basyn bir arnaǵa shoǵyrlandyrǵan ol, otarlaýshylarǵa qarsy soǵys júrgizip, el topyraǵyn ózgeniń óktemdiginen aryltyp, birte-birte eldiń bıligin qolyna ala bastady. Mustafa Kemal el bıligindegi Osmanlydan qalǵan dinshilderdiń keri tartpa dúmshe sanasynan eshteńe shyqpaıtynyn bildi. Óziniń qajyrly da, qaıratty soǵysynda Túrikshildik ıdeıasyn tý etti. Onyń bastaýymen qurylǵan Túrkıa Úlken Ult Májilisi(Türkiye Büyük Millet Meclisi, qysqasha TBMM – 1920 jyly, 23 sáýirde quryldy) 1922 jyly, 1 qarashada Ystambuldaǵy qýyrshaq úkimet bıligi «Osmanly Saltanatynyń» kúshin joıdy. 1923 jyly 24 tamyzda osy mekeme Túrik topyraǵyna qol salyp otyrǵan Uly Brıtanıa, Fransıa, Grekıa syndy eldermen Lozanna bitim shartyn jasasty. Sóıtip, Osman Imperıasynyń qulaǵany zańdastyrylyp, Túrik Respýblıkasynyń qurylýyna bir jola negiz qalandy. 1923 jyl. 29 qazanda Túrkıa Respýblıkasy jarıalanyp, Mustafa Kemal el Prezıdenti bolyp saılandy. 1934 jyly Mustafa Kemalǵa Atatúrik tegi berildi.
