Keshe el basy Nursultan Nazarbaev bılik tarmaqtary arasynda ókilettikterdi qaıta bólý máseleleri jónindegi úndeýin jarıalady. Osyǵan baılanysty elimizdiń qoǵam qaıratkerleri túrli pikir bildirip jatyr.
Saıasattanýshy Dosym Sátpaev ratel.kz-te bılik ókiletteri týrasynda óz pikirin jarıalady.
Ókilettilikti bólmes buryn ony halyq úshin tıimdi paıdalana alatyn saıası ınstıtýttardy kúsheıtý qajet.
Prezıdenttiń bılik ókilettilikterin taǵaıyndaý týraly úndeýi birneshe máselege nusqaıdy.
Birinshiden, prezıdent parlament pen úkimettiń qatelikterin jasyrýdan sharshady. Ótken jyly qatelikter jóninde parlament pen úkimet rekord ornatty dese bolady. Nátıjesinde memleket basshysy júıeniń ústinen qaraıtyn oıynshy jáne tóreshi tezısiniń aıasynda «Jaqsy patsha. Boıarlar nashar» degen prınsıp myqtap bekı tústi.
Ekinshiden, ókilettilikti bólý eki taz adamnyń taraqqa talasqanyn eske salady. Eki «taz» - óziniń daǵdarys jaǵdaıy men adekvatty zańnamalyq jumysy turǵysynan óziniń tómen tıimdiligin kórsetken parlament pen úkimet bolyp tabylady. Másele mynady. Ony kimge berý týraly. Myqty saıası ınstıtýttar bolýy múmkin emes kez-kelgen joǵary prezıdenttik júıe tyǵyryqqa tireledi.
Aıtpaqshy, birneshe jyl buryn parlamenttiń «Nur Otan» men basqa da partıalardyń tómengi palatasy úkimetti qurýǵa formaldy túrde quqyǵy bar. Biraq úkimet pen prezıdent parlamenti ákimshiligi bıliginde «notarıaldy keńse» mártebesin alyp tastamady. Sondyqtan, qandaı da bolmasyn ókilettilikti bólmes buryn jaqsy ózgerister alyp kele alatyn myqty saıası ınstıtýttar qurý kerek. Esep quraly retinde jańǵaqty qoldanatyn adamnyń qolyna kálkýlátor berýdiń qajet ne? Iaǵnı biz arbanyń aldyna qaıta attardy qoıyp qoıdyq.
Eń aldymen, parlamentte «zombı-partıalar» men «turaqsyz depýtattar» emes, elektoraldyq jáne básekege qabiletti oıynshylar otyrýy úshin, partıalyq jáne saılaý júıesiniń reformasy qajet. Parlament tek partıalyq tizim boıynsha ǵana emes, majorıtarlyq prınsıp boıynsha qurylýy kerek. Tek osy jaǵdaıda ǵana bılik aýysýy kezinde saıası turaqtylyqty qamtamasyz ete alady.
Muhtar QUL-MUHAMED, «Nur Otan» partıasy Tóraǵasynyń birinshi orynbasary:
ELBASYNYŃ JAŃA BAǴYTY
Búkilálemdik qoǵamdastyqtyń nazary taǵy da bizdiń elimizge aýdy. Qazaqstan jańa 2017 jyldy Birikken Ulttar Uıymy Qaýipsizdik Keńesiniń múshesi retinde bastady. Bul Elbasymyzdyń Eýrazıadaı alyp qurlyqtyń basty beıbitshil tulǵasy retindegi bıik bedeliniń halyqaralyq deńgeıde baǵalanýynyń naqty kórinisi retinde qabyldandy. Qazaqstan basshysynyń tikeleı aralasýymen ótken jyly búkil álemdi alańdatqan Irannyń ıadrolyq problemasy oıdaǵydaı sheshildi. Elbasymyz Ýkraınadaǵy qantógisti toqtatýǵa da óziniń úlken úlesin qosty. Reseı men Túrkıa prezıdentteri N.Á.Nazarbaevtyń osy eki eldiń ýshyǵyp bara jatqan qarym-qatynasyn qalpyna keltirýdegi araaǵaıyndyǵy úshin asa zor alǵystaryn bildirdi.
Keshe Elbasymyz óziniń tarıhı Úndeýimen taǵy da búkil álemniń nazaryn Qazaqstanǵa aýdardy. Elimizde Prezıdentimizdiń 2005 jylǵy «Qazaqstan ekonomıkalyq, áleýmettik jáne saıası jedel jańarý jolynda» atty Joldaýynan keıin memleketti reformalaýdyń kezeń-kezeńge negizdelgen jańa úderisi bastaldy. Memleket basshysynyń búgingi Úndeýin qazaq qoǵamyn jańartyp, jańǵyrtýdyń zańdy jalǵasy dep bilemin. Elbasymyz osy Úndeýi arqyly Qazaqstan Respýblıkasynyń tarıhyndaǵy jańa kezeńdi bastap berdi.
Nursultan Ábishuly táýelsiz memleketimizdiń irgetasyn óz qolymen qalap qana qoımaı, ony osy jyldar ishinde oryn alǵan birneshe búkilálemdik daǵdarystardan aman alyp shyǵyp, álem tanyǵan abyroıly memleketke aınaldyrdy. Biz táýelsizdiktiń shırek ǵasyry ishinde eshbir ásireleýsiz ǵasyrlarǵa bergisiz damý men ósip-órkendeýdiń jolynan óttik.
Táýelsizdik alǵan kezde kommýnıstik júıeden enshimizge bar bolǵany mesheý sharýashylyq, qaraýsyz qalǵan zaýyttar, qańyraǵan aýyldar, jabylǵan dúkender, jappaı jumyssyzdyq jáne turalaǵan ekonomıka tıdi.
Al búginde búkil álem Qazaqstandy ekonomıkalyq damýdyń dańǵyl jolyna túsip, áleýmettik turaqtylyqty tý etken qýatty memleket retinde tanıdy. Eń bastysy, Qazaqstan shırek ǵasyrda beıbitshilik pen kelisim saltanat qurǵan kóp ultty halyqtyń altyn besigine aınaldy. Sonyń arqasynda elimizdiń álemdik arenadaǵy abyroı-bedeli artyp, respýblıkamyzǵa mıllıardtaǵan ınvestısıalar tartylýda. Birikken Ulttar Uıymynyń Qaýipsizdik Keńesine múshe bolýymyz ben Astananyń EKSPO-2017 kórmesin ótkizý mártebesin jeńip alýy da sonyń aıqyn dáleli.
Prezıdent elimizdegi eń basty máselelerdi sheshýmen qatar, memlekettik basqarýdyń zamanaýı, turaqty, utymdy úlgisin qalyptastyrý saıasatyn da qarqyndy júrgizdi. Sonyń nátıjesinde Qazaqstanda kásibı Úkimet, qýatty Parlament jáne táýelsiz sot bıligi qalyptasty. Olar qazirdiń ózinde senimdiligi men tıimdiligin dáleldep úlgergen memlekettik apparattyń «tejemelik jáne teńgermelik» júıesiniń negizin quraıdy. Sondyqtan Elbasymyz atap ótkendeı, memlekettik bılik tarmaqtary arasynda ókilettilikterdi qaıta bólý máselesi el damýynyń zańdy jáne júıeli kezeńi bolyp tabylady.
Bul batyl qadam Parlament pen Úkimettiń ókilettilikterin arttyryp qana qoımaı, olarǵa qabyldaǵan sheshimderine sáıkes jaýapkershilik júkteıtinin de erekshe atap ótken jón. Soǵan qaramastan, Qazaqstanda halyqtyń birligi men turaqtylyǵyna, memlekettik bılik tarmaqtarynyń rettiligi men úılesimdi jumysyna, azamattar quqyǵynyń saqtalýyna, memlekettik shekaramyzdyń beriktigi men elimizdiń qorǵanys qabiletiniń konstıtýsıalyq qorǵalýyna kepildik beretin kúshti prezıdenttik bılik saqtalady.
Qashanda urpaq qamyn oılaıtyn Memleket basshysynyń Konstıtýsıa kepili retinde qabyldaǵan jańa tarıhı sheshimi qazaq qoǵamyndaǵy saıası turaqtylyq pen ekonomıkalyq qarqyndy damýdyń naqty dáleli dep bilemin. Bul – elimizdiń Prezıdent aıqyndaǵan «Qazaqstan-2050» baǵdarlamalyq qujatynda belgilengen strategıalyq maqsattarǵa adaldyqtyń aıqyn kórinisi. Men Elbasynyń jańa baǵytyn: kúshti prezıdenttik bılik – kásibı Úkimet – jaýapty Parlament – táýelsiz sot júıesi – ashyq qoǵam dep qarapaıym túrde túsindirer edim. Osynyń bárin Qazaqstan men onyń álem tanyǵan Elbasynyń ózine jáne bolashaqqa nyq seniminiń kórinisi dep baǵalaǵan jón.
Erlan Saırov: saıası ǵylymdar kandıdaty, saıasattanýshy:
«Biz Memleket basshysynyń halyqqa arnaǵan Úndeýin muqıat tyńdap shyqtyq. Bul búgingideı jańaryp, jahandanǵan álemge qatysty jańa kózqarasty bildiredi. Biz shynaıy saıası reformalardyń qarsańynda turmyz. Muny Úkimet pen Parlamenttiń rólin kúsheıtý baǵytynda jasalǵan naqty qadam dep bilemiz».
Berik Ábdiǵalıuly, Qazaqstan saıası ǵylymdar qaýymdastyǵynyń basqarma múshesi:
Qazir ózgerip jatqan álemde Qazaqstan da zaman talabyna saı jańaryp keledi. Ásirese, asqan náziktikti qajet etetin memlekettik basqarý júıesi meılinshe teńestirilgen júıege aýysý máselesin Elbasymyz óte oryndy ári der kezinde kóterip otyr. Bul – osy zamanǵy, qazirgi kúnniń shynaıy kelbetine saı jasalǵan qadam. Sonymen qatar, mundaı sheshim Qazaqstan halqynyń aldyndaǵy jaýapkershilikti kúsheıte otyryp, Úkimettiń el aldyndaǵy áleýmettik-ekonomıkalyq salalarǵa degen jaýapkershiligin arttyrady. Al Parlament keń aýqymdy júıede baqylaý men qadaǵalaý quzyretine ıelik etkeni jón.
Erlan Qarın, saıasattanýshy:
Prezıdenttiń óz málimdemelerin halyqqa úndeý jasaý arqyly jarıa etý sırek qoldanady. Ádette baǵdarlamalyq málimdemeler saıası is-sharalardyń minberinen jasalynady. Máselen, parlament, úkimet otyrysy, basqarýshy partıanyń sıezinde jáne t.b. Televızıalyq úndeý kóbine eýropalyq jáne amerıkalyq tájirıbıede kóshbasshynyń el azamattaryna ózekti máseleler týrasynda úndeýin jarıalaý úshin paıdalanylady. Sondyqtan, jeke basym prezıdenttiń jańa saıası tásilderge jańashyldyq engizgeni unaıdy.
Sońǵy jańashyldyqtyń biri - ótken jyldyń jeltoqsan aıynda prezıdent raqymshylyq jóninde zańǵa qol qoıýdy kópshiliktiń aldynda ótkizip, kameraǵa túsinikteme berýi.
Meniń oıymsha qazir de prezıdent saıası bastamalarynyń mańyzdylyǵyn atap ótýi úshin dál osyndaı formatty tańdady. Árıne, eń bastysy úndeýdiń mazmuny. Prezıdent jumys tobynyń usynyp otyrǵan konstıtýsıalyq reforma jobasyn egjeı-tegjeıli sıpattap berdi. Bul júzege asatyn saıası reformalar. Sebebi bılik tarmaqtarynyń negizgi ózara árekettesý prınsıpterin qozǵap otyr. Máselen, endi úkimet Prezıdenttiń emes, jańa saılanǵan Májilistiń aldynda óz ókilettiligin tapsyrady nemese zańdy kúshi bar prezıdenttik buıryqtardy qabyldaý qaǵıdasyn joıý. Sonymen qatar, Úkimet pen Premer-mınıstrdiń atqarýshy aktin toqtatý quqyǵynan bas tartý. Bul parlamenttiń mártebesin kóterý jáne úkimettiń óz betinshe jumys isteý daǵdysyn kúsheıtý ǵana emes, Prezıdent árqashan saıası ortalyq bolyp tabylatyn Qazaqstandaǵy bılik qarym-qatynasynyń qaıta jańarýy. Soǵan qaramastan, Qazaqstan prezıdenttik respýblıka bolyp qala beredi. Qaıtkende de biz eski júıeden arylyp, jańa jaǵdaılarǵa beıimdelip kelemiz. Bunyń oń ózgeris alyp keletini sózsiz.
Darhan Muqantegi, "Saryarqa" gazetiniń Bas redaktory
Elbasynyń keshegi málimdemesinen birazymyz habardarmyz. Qyzyǵýshylyq tanytqandar tikeleıı efırden kórip, artynan Prezıdent sóziniń jazbasha nusqasyn birneshe qaıtara oqyp shyqtyq.
Konstıtýsıalyq, saıası reforma týraly buǵan deıin de aıtylyp, naqty jospar qurylmasa da bılik tarmaqtarynyń ókilettigin qaıta qaraýǵa nıet tanytylǵan. Bul jolǵysy - naqty áreketti kózdeıtin bastama. Ózim solaı oılaımyn. Oǵan sebep te joq emes.
Prezıdent byltyrlary jarıalaǵan ınstıtýsıonaldy reformanyń konstıtýsıalyq ózgeristerge ulasýy – zańdylyq. Oǵan birinshiden qazirgi eldegi, aınalamyzdaǵy saıası, ekonomıkalyq jaǵdaımen qatar qazaqstandyq bılik júıesindegi naqty ahýal túrtki bolyp otyr. Qandaı naqty ahýal ekenin as úıde bárimiz demeı-aq qoıaıyn, birazymyz aıtyp júrmiz.
Bul jolǵy bastamanyń naqty maqsattar men ózgeristerdi kózdeıtinin Prezıdenttiń teleefır arqyly málimdeme jasaýynan da túsinýge bolady. Shyny kerek, birazymyz (memlekettik qyzmetshiler, azamattyq sektor ókilderi, t.b.) Prezıdentten dástúrli Joldaý kúttik. Bılik tarmaqtaryn qaıta bólý týraly komısıany 24 qańtar kúni qabyldaǵan N. Nazarbaev bul taqyrypqa ázir qaıta oralady dep oılamadyq. Ras qoı? Tek, arnaıy málimdeme jasalatyny habarlanǵanda ǵana joramal jasaı bastadyq. Onda da, Sırıa týraly aıtatyn shyǵar dedik, basqa dedik. Demek, bıliktiń joǵarǵy satylarynda bul reformaǵa úlken mán berilip otyr. Bylaısha aıtqanda, buǵan saıası elıtanyń ózi múddeli. Prezıdent biz kútkennen de asyp túsken qadamǵa bardy. İle-shala konstıtýsıalyq reformaǵa qatysty zańnamalardy búginnen bastap bir aı ishinde halyq bolyp talqylaý kerektigin mindettep, Jarlyq shyǵardy. Keıbir qıampurys saıasatkerlerdiń syltaýratyp júrgenindeı, reforma shaǵyn, muqıat iriktelgen jumys tobynyń quzyrynda qalyp, bılik tabaldyryǵynan syrtqa shyqpaı júrgizilmeıtinine bul da bir senim uıalatady.
Qysqasy, bul jolǵy reforma eshqandaı da "kózboıaýshylyq" (kosmetıkalyq) emes, Elbasynyń ózi aıtqandaı "Eldiń múddesi men zamannyń talabyn, urpaqtyń bolashaǵyn oılaı otyryp" jasalǵan baılam. Solaı dep seneıik. Solaı bolýy da ózimizge baılanysty. Saıası kúshter, azamattyq sektor belsendileri, barsha qazaqstandyqtar saıası reformanyń shynaıy el múddesine qyzmet etýine at salysýy kerek dep oılaımyn. Saılaýǵa ne boıkot jarıalaýǵa shamasy joq, ne laıyqty baǵdarlama usyna almaıtyn keshegi keritartpa "belsendilikten" bas tartatyn kez kelgen sıaqty. Ne bolsa da, taıaq jerge tastaldy. Ary qaraıǵysy qoǵam belsendiligine baılanysty. Suramaǵanǵa saıası reforma joq.
Daıyndaǵan: Ásem Álmuhanbet
