Jumys toby «Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsıasyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń jobasyn (budan ári – Joba) ázirlep, osy jylǵy qańtardyń 26-sy kúni búkil eldiń talqylaýyna usyndy. Joba Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsıasyna (budan ári – Konstıtýsıa) túzetýler engizýdi kózdeıdi, onyń ishinde jeke menshik quqyǵyn qorǵaý tetikterin kúsheıtýge baǵyttalǵan.
Atap aıtsaq, Jobada Qazaqstan Respýblıkasy Konstıýsıasynyń 26-babynyń 1 jáne 2-tarmaqtaryna ózgerister men tolyqtyrýlar engizilgen:
1. «Árkim zańdy túrde alǵan qandaı da bolsyn múlkin jeke menshiginde ustaı alady.
2. Menshik quqyǵyna qol suǵylmaıdy. Menshik, onyń ishinde muragerlik quqyǵyna zańmen kepildik beriledi. Konstıtýsıada ózgeshe kózdelmese zańdy túrde alǵan múlikke menshik quqyǵyn shekteıtin nemese aıyratyn zańdar men ózge de quqyqtyq aktilerdi qabyldaýǵa jol berilmeıdi».
26-baptyń 1-tarmaqshasyndaǵy «Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattary» sózin «Árkim» sózine aýystyrǵan Jumys tobynyń engizgen usynystary baspasóz betterinde, áleýmettik jelilerde qyzý pikirtalas týdyrdy. Bul eń aldymen qoǵamdaǵy jekelegen múshelerdiń sheteldikterge jerge menshik quqyǵyn beredi degen alańdaýshylyqtaryna baılanysty týyndady. Keıbir saıasatkerler, zańgerler men jaı azamattar tarapynan bul norma ótkir synǵa alynsa, belgili ǵalymdar men praktıkter tarapynan qoldaýǵa ıe boldy.
Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsıasynyń 26-babyndaǵy ózgerister men tolyqtyrýlardy taldaı kelgende, tómendegideı qorytyndylar men nátıjeler shyǵaryldy:
1. «Azamattar», «eshkim», «bári», «árkim» termınderi arqyly tulǵanyń quqyqtyq mártebesin retteýdiń tásilderi týraly.
Halyqaralyq-quqyqtyq aktilerde qalyptasqan termınologıaǵa sáıkes, kóptegen elderdiń konstıtýsıasynda «árkimniń ... quqyǵy bar», «eshkimdi de ... aıyrýǵa bolmaıdy», «bári» sózderi qoldanylady. Eger atalǵan memlekettiń azamattyǵy bar tulǵalarǵa ǵana usynylatyn quqyqtar týraly sóz bolatyn bolsa, onda «azamattardyń quqyǵy bar» sózderi qoldanylady. Mundaı termınologıalyq erekshelik quqyqtyq mártebeniń aıyrmashylyǵymen, ıaǵnı adam men azamattyń quqyqtary men mindetteriniń kólemimen túsindiriledi.
Konstıtýsıada «Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattary», «árkim», «bári», «sheteldikter» men «azamattyǵy joq tulǵalar» termınderi qoldanylady, al bul tulǵanyń quqyqtyq mártebesin retteýdiń saralanǵan tásilderin kórsetedi. Osy másele boıynsha Konstıtýsıalyq keńestiń 2003 jylǵy 1 jeltoqsandaǵy № 12[1] normatıvtik qaýlysynda túsindirme de berilgen. Bul rette Konstıtýsıa mátininde qoldanylatyn «árkim» sózi respýblıka azamattarymen qatar, Qazaqstan Respýblıkasynda azamattyǵy joq tulǵalardy da bildiredi.
Konstıtýsıanyń 12-babyna sáıkes «Adam quqyqtary men bostandyqtary árkimge týmysynan jazylǵan, olar absolútti dep tanylady, olardan eshkim aıyra almaıdy, zańdar men ózge de normatıvtik quqyqtyq aktilerdiń mazmuny men qoldanylýy osyǵan qaraı anyqtalady». Konstıtýsıada, zańdarda jáne halyqaralyq sharttarda ózgeshe kózdelmese, sheteldikter men azamattyǵy joq adamdar Respýblıkada azamattar úshin belgilengen quqyqtar men bostandyqtardy paıdalanady, sondaı-aq mindetter atqarady.
Iaǵnı Qazaqstan aýmaǵyndaǵy árbir adam men azamat saıası quqyqtardan ózge barlyq quqyqtar men bostandyqtarǵa ıe. Bul erejeler konstıtýsıalyq qurylymnyń Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń quqyqtary men bostandyqtarynyń tolyqtyǵy sıaqty qaǵıdatymen kelisilgen.
2. Konstıtýsıanyń 26-babynyń 1-tarmaǵyndaǵy túzetýlerdiń adam quqyqtary salasyndaǵy halyqaralyq aktilerge sáıkestigi týraly.
Konstıtýsıanyń 12-babynyń 4-tarmaǵyna sáıkes Konstıtýsıada, zańdarda jáne halyqaralyq sharttarda ózgeshe kózdelmese, sheteldikter men azamattyǵy joq adamdar Respýblıkada azamattar úshin belgilengen quqyqtar men bostandyqtardy paıdalanady, sondaı-aq mindetter atqarady. Iaǵnı eń aldymen Konstıtýsıanyń basqa normalarymen qarastyrylǵan Konstıtýsıanyń bul tarmaǵy (redaksıadaǵy Konstıtýsıanyń 26-babynyń 1-tarmaǵy da kiredi) sheteldikter men azamattyǵy joq tulǵalardyń quqyqtary men bostandyqtaryn shekteı alady.
BUU Bas Assambleıasynyń 1948 jylǵy 10 jeltoqsandaǵy Adam quqyǵynyń jalpyǵa birdeı deklarasıasynyń 17-babynda ár adamnyń dúnıe múlikti jeke ózi, nemese basqalarmen birlesip ıemdenýge quqyǵy bar, sondaı-aq eshkim de óz múlkinen eriksiz aırylmaýǵa tıis delingen.
Sondaı-aq Ekonomıkalyq, áleýmettik jáne mádenı quqyqtar týraly halyqaralyq pakti de (Nú-Iork, 1966 jyl 19 jeltoqsan) árkimniń ózi jáne otbasynyń jetkilikti tamaqtanýyn, kıimi men baspanasyn qamtıtyn, jetkilikti turmys deńgeıinde ómir súrý jáne turmys jaǵdaıyn únemi jaqsartý quqyǵyn tanıdy (11-bap). Osyǵan baılanysty Konstıtýsıanyń 26-babynyń 1-tarmaǵyna engiziletin túzetýler adam quqyǵy salasyndaǵy halyqaralyq aktilerdegi qaıshylyqtardy joıady.
3. Sheteldikter men azamattyǵy joq tulǵalardyń quqyqtary men bostandyqtaryna konstıtýsıalyq kepildikter belgileý qajettiligi týraly
Konstıtýsıanyń 26-baby 1-tarmaǵynyń jańa redaksıasy Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattary zańdy túrde alǵan qandaı da bolsyn múlikti jeke menshiginde ustaı alady degendi kózdeıdi.
Aıta keteıik, Konstıtýsıadaǵy atalǵan normanyń ereksheligi zańdy túrde alǵan menshiktegi múlikti ǵana qorǵaýdy qarastyrady. Osyǵan baılanysty atalǵan norma múlikti menshikke alý máselesin rettemeıdi, tek ony qorǵaıdy.
Sáıkesinshe, eldiń ınvestısıalyq tartymdylyǵyna keri áser etýi múmkin sheteldikter men azamattyǵy joq tulǵalarǵa Qazaqstan aýmaǵynda zańdy túrde alǵan múlikti jeke menshikke alý múmkindigin bermeıdi. Alaıda memleketter arasyndaǵy ekonomıkalyq, ǵylymı-mádenı baılanystardy damytý atalǵan memlekette azamattyǵy joq tulǵalardyń quqyqtary men bostandyqtaryna kepildikterdi talap etedi. Osyǵan baılanysty jobada sheteldikter men azamattyǵy joq tulǵalar úshin «zańdy túrde alǵan qandaı da bolsyn múlkin jeke menshiginde ustaı alady» (26 baptyń 1-tarmaǵy) quqyǵy sıaqty kepildikter ornatýǵa talpynys jasalǵan.
Bul rette Konstıtýsıanyń 26-babyndaǵy ózgeristerge qatysty sheteldikterge jerge menshik quqyǵyn berý týraly máselesi boıynsha pikirtalastar negizsiz, óıtkeni atalǵan baptyń 1-tarmaǵyndaǵy normalar árkimniń múlik, sondaı-aq jer alý quqyǵyn qarastyrmaıdy.
Konstıtýsıanyń 6-babynyń 2 jáne 3-tarmaqtaryna sáıkes, Jer zańda belgilengen negizderde, sharttar men shekterde jeke menshikte de bolýy múmkin. Bul rette menshik sýbektileri men obektileri, menshik ıeleriniń óz quqyqtaryn júzege asyrý kólemi men shekteri, olardy qorǵaý kepildikteri zańmen belgilenedi.
4. Sheteldikter men azamattyǵy joq tulǵalardyń menshik quqyǵyn shekteýge jol bermeý týraly
Keıbir otandyq zańgerler adam men azamattyń barlyq konstıtýsıalyq quqyqtary shektelýi tıis degen qate pikirge boı aldyrǵan. Al basqalary adam men azamattyń quqyqtary men bostandyqtaryn Konstıtýsıanyń İİ taraýynda qarastyrylǵanmen teńestiredi.
Biraq Konstıtýsıada shekteýge jatpaıtyn jekelegen quqyqtar men bostandyqtardiń tizbesi belgilengen. Máselen, Konstıtýsıanyń 39-babynyń 3-tarmaǵyna sáıkes «Konstıtýsıanyń 10; 11; 13-15-baptarynda; 16-babynyń 1-tarmaǵynda; 17-babynda; 19-babynda; 22-babynda; 26-babynyń 2-tarmaǵynda kózdelgen quqyqtar men bostandyqtar eshbir jaǵdaıda da shektelmeýge tıis».
Konstıtýsıanyń kórsetilgen baptarynda (13-15,16, 17, 19, 22) «árkim», «bári», «eshkim» sózderi qoldanylady. Al Konstıtýsıanyń 10 jáne 11-baptarynda «azamat» termıni qoldanylǵan. Onyń ústine atalǵan baptarda sózderdiń bulaı qoldanylýynyń maqsaty óte túsinikti, óıtkeni olar ne Qazaqstan Respýblıkasy azamattyǵynan aıyrýǵa, ne bolmasa azamatty shet memleketke berýge qatysty, soǵan sáıkes sheteldik azamattyń nemese azamattyǵy joq tulǵanyń quqyqtaryn qamtı almaıdy.
Óz kezeginde Konstıtýsıanyń 26-babynyń 2-tarmaǵynda «Menshik, onyń ishinde muragerlik quqyǵyna zańmen kepildik beriledi» delingen.
Bul rette zańdy túrde alǵan qandaı da bolsyn múlikke zańmen kepildik beriledi. «Múlik» termıni óziniń mazmuny boıynsha «menshik» temınimen tyǵyz baılanysty. Ony Konstıtýsıanyń 26-babynyń jańa redaksıasy týraly qorytyndyda M.K. Súleımenov[2] te atap ótken.
Osy kontekstide Konstıtýsıanyń 26-babyndaǵy atalǵan tarmaqtardy olardyń konstıtýsıalyq-quqyqtyq baǵdarlanýy turǵysynan ajyraǵysyz birlikte qarastyrý qajet.
Sonymen qatar Konstıtýsıanyń 26 babynyń 2 tarmaǵy zańmen kepildik berilgen jyljymaıtyn múlik quqyǵy sýbektisin tikeleı belgilemeıtindigin atap ótken jón. Budan shyǵatyn qorytyndy – 26 baptyń bul tarmaǵynyń qoldanystaǵy redaksıasyna sáıkes jyljymaıtyn múlik quqyǵy shekteýsiz barlyq jeke tulǵalarǵa kepildik beredi.
Konstıtýsıanyń 26 babynyń 1 tarmaǵyndaǵy erejeler maǵynasyna sáıkes zańmen Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń ǵana menshikti ıemdený múmkindigine kepildik beriledi. Demek, Konstıtýsıanyń 26 babynyń 1 tarmaǵymen sheteldikter men azamattyǵy joq tulǵalardyń menshik quqyǵyna qatysty jasandy shekteý qoıylǵan. Bul óz kezeginde Qazaqstan Respýblıkasynda árkimge týmysynan jazylǵan adam quqyqtary men bostandyqtary tanylady jáne kepildik beriledi degen Konstıtýsıanyń 12 babyn 1 jáne 2 tarmaǵynyń, 26 babynyń 2 tarmaǵynyń jáne 39 babynyń 3 tarmaǵyndaǵy erejelerine jáne adam quyqtary salasyndaǵy halyqaralyq standarttarǵa sáıkes kelmeıdi.
5. Qazaqstan Respýblıkasynyń zańnamasynda sheteldikterdiń jáne azamattyǵy joq tulǵalardyń menshik quqyqtaryn qamtamasyz etýdiń jetkiliksiz bolýy týraly
Qazaqstan Respýblıkasynyń Azamattyq kodeksiniń 12 babyna sáıkes (Jalpy bólim) (budan ary – AK) jeke tulǵalar retinde Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattary, basqa memleketter azamattary men azamattyǵy joq tulǵalar tanylady. Demek, Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattarynyń, basqa memlekettter azamattary men azamattyǵy joq tulǵalardyń menshik quqyǵyna kepidik beriledi.
Qazaqstan Respýblıkasynyń qoldanystaǵy zańnamasy keıbir jaǵdaılarda «azamat» jáne «jeke tulǵa» túsinikterin teń dárejede qarastyrady. Mysaly, AK-tiń 2 bóliminiń 1 paragrafynyń ón boıynda azamattar quqyqtary qarastyrylǵan, degenmen de paragraftyń ózi «Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattary men basqa da jeke tulǵalar» dep atalady. Soǵan qaramastan, AK 12 baby Kodekste basqasha belgilenbese, bul taraýdyń erejeleri barlyq jeke tulǵalarǵa qoldanylady dep aıqyndaıdy.
Sonymen birge, AK-tiń kórsetilgen paragrafynda bekitilgen azamattar quqyqtarynyń keıbireýi sheteldikter men azamattyǵy joq tulǵalarǵa qoldanylmaıdy. Mysaly, AQ 19 babynyń 1 tarmaǵy boıynsha azamattar osy Kodekste jáne ózge zań aktilerinde kózdelgen jaǵdaılardy qospaǵanda zańdy tulǵa qurmaı-aq kásipkerlik qyzmetpen aınalysýǵa quqyly delingen.
Al óz kezeginde dara kásipkerlik retinde Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń, oralmandardyń taza kiris alýǵa baǵyttalǵan, jeke tulǵalardyń ózderiniń menshigine negizdelgen jáne jeke tulǵalar atynan, olardyń táýekel etýimen jáne múliktik jaýapkershiligimen júzege asyrylatyn derbes, bastamashyl qyzmeti tanylady. Ózge jeke tulǵalarǵa dara kásipkerlikti júzege asyrýǵa tyıym salynady (QR Kásipkerlik Kodeksiniń 30 babynyń 1 tarmaǵy).
Sonymen qatar, Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵynda jaýapker-uıym ornalasqan bolsa nemese jaýapker-azamattyń turǵylyqty jeri bolsa, sheteldik tulǵalar qatysatyn isti Qazaqstan Respýblıkasynyń sottary qaraıdy (QR Azamattyq prosestik kodeksiniń 466 babynyń 1 tarmaǵy). Iaǵnı, QR sottary sheteldik azamattar QR terıtorıasynda turaqty nemese basym ýaqyt turatyn jaǵdaıda ǵana AK-tiń 26-27 baptaryn sheteldikterge qatysty qoldana alady. Al óz kezeginde, ózge sheteldikterge qatysty APK-tiń bul erejeleri qarastyrylmaıdy.
Óz kezeginde, AK taýar-qarjylyq men qatysýshylarynyń teńdigine negizdelgen basqa da menshiktik qatynastardy jáne de múliktik jeke múliktik emes qatynastardy retteıdi.
Sonymen birge AK menshik quqyǵynyń merzimi sheksiz ekendigi, ol tek osy Kodekste kózdelgen negizder boıynsha ǵana yqtıarsyz toqtatylýy múmkin ekendigi belgilengen (188 bap 5 tarmaq). Sonymen qatar jer telimine qatysty jeke menshiktik quqyqtyń toqtatylýyna qatysty negizdeme Jer kodeksinde de qarastyrylǵan (81, 84, 85 jáne basqa.)
Al Kásipkerlik kodeks boıynsha kásipkerlik sýbektileri zańdy túrde satyp alǵan kez kelgen múlikti menshiginde ıelene alatyny jáne oǵan qol suǵylmaýshylyqqa zańmen kepildik beriledi (7 bap).
Osylaısha, tyıym salynbaǵannyń barlyǵyn menshikte ıelenýge bolady, biraq bul Konstıtýsıada rettelmegen.
6. Konstıtýsıanyń 26 babynyń 2 tarmaǵy men 6 babynyń 2 tarmaǵy arasyndaǵy qaıshylyqtyń bolmaýy týraly
Jumys toby eger de Konstıtýsıada ózgeshe qarastyrylmaǵan jaǵdaıda, zańdy túrde alǵan qandaı da bolsyn múlikti jeke menshiginde ustaý quqyǵyn shekteıtin jáne aıyratyn zańdar men basqa da quqyqtyq aktilerdi qabyldaýǵa jol bermeý týraly ereje usyndy (26 bap 2 tarmaq).
Keıbir ǵalym-zańgerlerdiń pikirinshe, bul tolyqtyrý Konstıtýsıanyń «Menshik sýbektileri men obektileri, menshik ıeleriniń óz quqyqtaryn júzege asyrý kólemi men shekteri, olardy qorǵaý kepildikteri zańmen belgilenedi» delingen 6 babynyń 2 tarmaǵyna qaıshy keledi. Al shyn máninde Konstıtýsıanyń 6 babynyń 2 tarmaǵynda belgilengen norma Konstıtýsıanyń 26 babynyń 2 tarmaǵynyń normasymen belgilegen erejeden aıryqsha bolyp tur.
Taǵy bir aıta keterligi, Konstıtýsıanyń 26 babynyń 1 jáne 2 tarmaqtaryndaǵy norma máninen shyǵatyn qorytyndy menshikke, onyń ishinde muragerlik quqyǵyna zańmen kepildik beriledi. Biraq, kepildik menshikke emes, menshik quqyǵyna berilýi tıis. Sonymen qatar, Konstıtýsıanyń 26 babynyń 2 tarmaǵyndaǵy «menshik» pen «muragerlik quqyq» túsinikteriniń qatysyna da kóńil bólgen jón.
Joǵaryda aıtylǵandy qoryta kelip, Jumys tobynyń Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsıasynyń 26 babyna usynǵan ózgertýleri birinshi kezekte Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń, sheteldik azamatarynyń jáne azamattyǵy joq tulǵalardyń menshikterin qorǵaý máselesindegi teńdikti qamtamasyz etýge baǵyttalǵan. Kórsetilgen konstıtýsıalyq normadaǵy «Qazaqstan Respýblıkasynyń azamaty» sózin «árkim» sózine almastyrý barlyq jeke jáne zańdy tulǵalardyń jeke menshiktik quqyǵy men onyń buzylmaýshylyǵyna kepildik bolyp, ınvestısıalyq jaǵdaıdy jaqsartýǵa múmkindik beredi, sonymen birge basqa da adam quqyqtary mánin aıtarlyqtaı aıqyndaýǵa jaǵdaı jasaıdy.
Aıta ketetin bolsaq, 26 aqpanǵa deıin búkilhalyqtyq talqylaý aıasynda qazaqstandyqtar atalǵan ózgeriske úzildi-kesildi qarsylyǵyn bildirip jatyr. Tipti ótken aptada Úkimettiń selektorlyq otyrysynda Jer komısıasynyń múshesi Muhtar Taıjan da atalǵan 26 baptyń ózgermeýin surady.
