Alash arystary Álıhan Bókeıhan, Mirjaqyp Dýlat esimderimen qatar atalatyn uly tulǵalardyń biri Raıymjan Mársekov. Ókinishke oraı, bul kúnderi Qazaqstan basylymdarynda Alash ardaqtylary týraly sóz bolǵanda Raıymjan Mársekov esimi óte sırek aıtylady. Buǵan sebep Raıymjan ómiriniń sońǵy jyldary Qytaı jerinde ótkendigi.

Men Qytaı elinde turǵan kezimde R. Mársekovtyń ómiri jaıly derekter izdedim, kózin kórgen adamdarmen kezdesip, estelikter jazyp aldym. Sol estelikterimdegi R.Mársekovtyń Qytaı elindegi sońǵy ómiri jaıly maǵulmatty nazarlaryńyzǵa usynamyn.

 1997 jyly Úrimjide turatyn kezimde Qytaı qyzyl armıasynyń Úrimjidegi atty áskerler basqarmasynyń bastyǵy bolǵan, keıin Shynjań kıno stýdıasynyń uzaq jyl bastyǵy bolǵan seksenniń seńgirindegi Aqyn Baıbosynulymen keńeskenimde, ol kisi R. Mársekov jaıly mynadaı derek aıtty.

«R. Mársekov 1920 jyldary Mirjaqyp Dýlat, Ahmet Baıtursynuly qatarly adamdarmen birge Sháýeshekke is saparmen kelgen eken. Sol joly ázirgi Toly aýdanyna qarasty Maıly taýynyń Qońyroba sazy jaılaýyn jaılap otyrǵan áıgili Qyzyr Tóre aýylyna kelip qaıtqan eken. Keıin 1926 jyly R. Mársekov Qytaıǵa qaıta kelip, qazirgi Toly aýdanyna qarasty Maıly taýyndaǵy Qyzyr Úkirdaı aýylynan mektep ashyp bala oqytady. Sol jyly meniń týǵan ápkem Nurjámishpen úılendi. Biz ákemiz Baıbosynnan úsh bala edik. Úlkenimiz Nurjámish odan keıin Berikbaı, kishisi men. R. Mársekov Qyzyr tóre 1926 jyldan 1933 jylǵa deıin jeti jyl turdy. Úlkenderdiń aıtýynsha R. Mársókulynyń qupıa júristeri óte kóp. Bir ketse aılap joǵalady. Qaıda barǵanyn jan balasyna aıtpaıdy eken. R. Mársekov meniń ápkem Nurjamishten úsh bala kórdi. Úlken qyzy Kúlıhan, odan keıin Jıenqan degen ul bosandy. Kenje qyzy Kúlzıpat. 

R. Mársekov 1933 jyly mal soıyp elmen qoshtasyp ketetinin aıtty. Qaıda baratynyn tek qaıyn atasy Baıbosynǵa ǵana aıtqan edi.  

«Qyzyńyz maǵan amanat,  esh nárseden taryqpaıdy. Tek qaıta kezdese almaımyz» depti Raıymjan kereı ishine kelgen soń.

Birneshe jyldan keıin sovet jerinen Sherıazdan degen týǵan inisi otbasymen kóship keldi. Noqa degen áıeli bar. Raıymjan kóship ketkende ol da birge ketken eken. Men 1945 jyldary qyzyl armıaǵa alyndym. 1960 jyldarda elge kelgenimde, 1950 jyldary Nurjamysh ápkemiz balalary men elge qaıta kóship kelgenin estidim. Nurjamysh ápkeminiń aıtýynsha, sol kóshken beti jońǵar oıpatynyń shyǵysyndaǵy Jyrǵalań, Búrkeý degen elsiz ormandy jerde bir neshe jyl boı tasalap júrip ázirgi Jyń aýdany arqyly Qulja qalasyna baryp odan ary qaraı kóship Tekes aýdanyna mekendedi. Sol elsiz mekende boı tasalap júrgen kezde Moldaqyn degen jigit izdep kelgen. Raıyjanmen kóp jyl joldas bolyp janynda júredi. Nurjamyshtyń aıtýynsha Raıymjan árbir saparǵa shyqqan saıyn dostarymen kezdesetin belgimiz dep K9B dep jazylǵan kishkene taqtaıshany qaltasyna salyp júretin deıdi.   

1936 jyly Qulja qalasynda Raıymjannyń qolynan osy belgi taqtaıshany bir noǵaı kórip qalyp, úkimetke málimdep sodan Raıymjan Qulja qalasynda ustalady. Jarty jyldaı Qulja túrmesinde jatyp sońynan arnaıy kólikpen Úrimji túrmesine jetkiziledi. Sol beti Raıymjan Mársekov dereksiz ketti deıdi.

R. Mársekov Qulja túrmesinen Úrimji túrmesine jóneltiler aldynda  áıelimen kezdestiredi. Sonda Raıymjan «Men endi túrmeden shyǵa almaımyn. Myna Moldaqyn meniń uzaq jyldyq kómekshim boldy. Endi osy jigitpen nekelenip janyńdy baq» dep áıeline talaq hatyn jazyp beredi. Nurjamysh sol ósıet hat boıynsha Moldaqyn degen Raıymjannyń kómekshisine turmysqa shyǵyp bir uldy boldy. 1950 jyldary Nurjamysh keıingi kúıeýi Moldaqynmen birge Tekesten qaıta kóship qazirgi Toly aýdanyna qarasty Maıly taýyndaǵy tórkinine keledi. Biraz jyl osy óńirdi mekendeıdi. 1957 jyly Raıymjanyń uly Jıenhan Toly aýdanynyń Dolaty degen jerinde barqy, qaras rýlarynyń mektebinde muǵalim bolyp jumysqa turady. 1959 jyly Nurjámish, uly Jıenhan, keıingi kúıeýi Moldaqyn R. Mársekovtyń inisi Sherıazdan otbasymen qyzyl pasport arqyly Qazaqstanǵa ótip ketedi. Nurjamysh R.Mársekov týǵan eki qyzy Kúláıqan men Kulpızatty kósherinde Qytaı elinde uzatyp ózderi ǵana kóship ketedi. Kózin kórgenderdiń aıtýynsha, R. Marsókuly sovet jerinde úlken oqý ornyn tamamdaǵan óte bilimdi adam dep aıtylady. Sonymen qosa, kóp óleńderdi keıinge deıin el aýzynda jattalyp júrgen eken. R. Mársekov el aýzyndaǵy myna bir óleńinde, 

«Maılydan Shıqý asyp Manas bardym.

Qolymda kompasym bar adaspadym.

Ol jerde qaınymda joq, naǵashym joq.

Tek qana qazaq qamy talasqanym», dep jazady.

R. Mársekov joǵarydaǵy óleńinde jazǵanyndaı, Qytaıdaǵy qazaqtar qonystanǵan jerlerdiń kóbin aralaǵan. Onyń tynbaı qazaq elin aralaýy K9B qupıa belgisimen joldastaryna kezdesýi jáne sońynan qýǵyn túsip, sol belgi men ustalýy biraz qupıa syrdyń betin ashady.

Kóne kóz qarıalar aýzynan R.Mársekov «Sovet jerinen kelgem tyńshy, qazaqtardy sovetke qaratýǵa úgitteýge kelgen eken» degen sózderdi de estidim.

Joǵarydaǵy dálelderdi saraptaı kelgende, R. Mársekov sol kezdegi Alash kósemderiniń uıǵarymy men Qytaı jerindegi qazaqtarǵa Alash ıdeıasyn nasıhattap, bytyrap júrgen barlyq qazaq balasyn Alash týy astyna birigýge shaqyrǵandaı aýyr mindet asqaq arman arqalap, Qytaı jerindegi qazaqtardyń ulttyq rýhyn oıatýǵa bar qajyr-qaıratyn jumsaǵany Allaǵa aıan .

Muqash Tańǵytuly