Ahmet Baıtursynuly – qazaq halqynyń ar-ojdany.
– Nursultan Nazarbaev.
Raıhan apaı Sahybekqyzymen byltyrǵy jyly jeltoqsan aıynyń 12-cinde, «Alash Orda» memleketi qurylǵanyna 99 jyl tolǵan kúni tanystyq. Biz ol kúni bir top Alashshyl jastar Alash Qaıratkeri, ult ustazy Ahmet Baıtursynulynyń ózi turǵan, birneshe jyl ómirin ótkizgen, kıeli úıde Alash arystaryna, qazaqtyń XX ǵasyrdyń basyndaǵy ıntellıgensıasynyń rýhtaryna quran baǵyshtaýǵa barǵan edik.
Buǵan deıingi maqalamyzda jazǵandaı, memleket qaraýysyz, tıesili qoǵamdyq qordyń kómeginsiz ómir súrip turǵan Baıtursynuly murajaı-úıi osy Raıhan Sahybekqyzynyń kóziniń qarashyǵyndaı kútip baptaýynyń arqasynda 22 jyl boıy halyqqa qyzmet berip tur. Murajaı ashylǵan kúnnen beri qaraı talaı shendi bas suqsa da, Ahańnyń izi qalǵan úıge tek 2005 jyly memleketshil tulǵa Imanǵalı Tasmaǵambetov qana qamqorlyq kórsetken. Ol bıyl Alash-Ordanyń 100 jyldyǵy aıasynda 27 qańtarda ekinshi ret Baıtursynuly mýzeı-úıine kelip ketti.
1 aqpan kúni Astanada «Alash Ordanyń 100 jyldyǵyn» memlekettik deńgeıde atap ótý týraly Imanǵalı Tasmaǵambetovtiń basqarýymen Úkimettik jıyn da ótti. Arnaıy keńes barysynda Imanǵalı Nurǵalıulynyń ańdatý sózinen keıin kún tártibindegi qaralatyn negizgi másele – Ahmet Baıtursynuly mýzeıin memlekettik menshikke alyp, mártebesin respýblıkalyq deńgeıge kóterý, ǵalymnyń 10 tomdyq shyǵarmalar jınaǵyn shyǵarý jáne derekti fılm túsirý jóninde Mádenıet mınıstrligine tapsyrmalar berdi. Jıynda, Imanǵalı Nurǵalıuly aldymyzdaǵy jyldyń jeltoqsanynda ǵasyr tolatyn Alash avtonomıasy jáne qýǵyn-súrgin qurbandarynyń atylǵanyna 80 jyl, Ulaǵatty ustaz Ahmet Baıtursynulynyń 145 jyldyǵyna daıyndyqty jedel bastaýdyń qajettigin aıtty. Al eń ózekti másele – Ahmet Baıtursynuly mýzeıine memlekettik mártebe berip, ony respýblıkalyq búdjet tarapynan qarjylandyrý áli de shıelenisip tur. Úkimet tarapynan qandaı da bir kedergi joq, kerisinshe barlyq múmkindikterdi qarastyrylyp jatyr. Ahań mýzeıi quzyryna qaraıtyn Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy qoǵamdyq qordyń búgingi basshysy Serik Samyratuly mádenı muralarǵa tikeleı jaýapty Mádenıet jáne sport mınıstrligimen kelissózder júrgizýge peıilsizdik tanytyp otyr.
Ahmet Baıtursynulynyń taǵylym úıi retinde tanylǵan mýzeıi – qazaq halqynyń ıgiligi, memleketimizdiń maqtanyshy...
Ahmet Baıtursynuly memlekettik iri qaıratker, tarıhı tulǵa bolǵandyqtan, Raıhan Sahybekqyzynyń, bolmasa Serik Baıtursynovtyń jeke menshigi emes. Qazaq halqynyń ıgiligi, memleketimizdiń maqtanyshy. Qazaq jurty taıly-taıaǵymen ǵalym reformatordyń alda kele jatqan 145 jyldyǵynan bólek, ult múddesine arymen qyzmet etken tarıhı tulǵanyń kózindeı bolǵan osynaý tarıhı mańyzy zor ǵımaratyn memlekettiń asyl qazynasy, rýhanı baılyǵy dep ulyqtasa qazaq úshin qurban bolǵan Ahań árýaǵy aldynda urpaqtyq paryzymyzdyń ótemi oryndalǵan bolar edi-aý.
Raıhan Sahybekqyzy Ahmet Baıtursynuly taqyrybyna 1994 jyly keldi. Resmı túrde rásimdelip jumys isteýi 1996 jyldan bastalady. Onyń ózi qoǵamdyq negizde. 20 jyldan asa jumys istegende mýzeı qajettilikterin qarjylandyrýǵa nemese Baıtursynuly shyǵarmalaryn nasıhattaý men zerttep damytýǵa qandaı da bir qarjy bóletindeı qoǵamdyq qor múmkinshiligi bolǵan joq. Qoǵamdyq qordyń quryltaıshysynyń biri retinde janyna batatyn dúnıe de osy!
Buǵan deıingi maqalamda mýzeı nege memleket qamqorlyǵyna alynbady dep másele kótergen edim. Osy maqalada máseleniń ekinshi jaǵyna de zer salaıyn.
Mýzeıdiń memleket qaraýyna ótpeı, halyq ıgiligine jumys istemeı turýynyń sebepteriniń biri Baıtursynulynyń týys urpaǵynyń qulyqsyzdyǵynda jatqandaı kórinedi. Surastyryp bilsek, 2000 jyldary murajaıdyń qaraýsyz qalǵan kezderi bolypty. Sol tutsa Raıhan Sahybekqyzy Sharasyzdyqtan mýzeıge bara da almaı qalǵan.
Almatydan Baıtursynuly turǵan úıdi Murajaı retinde urpaǵyna tegin bergen memleket bolatyn. Endi suraýsyz qaldyrǵandaı bolyp tur. Ahmet Baıtursynulynyń murajaı úıi memlekettik, tarıhı-áleýmettik mańyzy bar eskertkishter qataryna kiredi. Al, mundaı ǵımarat jiti qadaǵalaýda bolý kerek. Shyǵarmashylyq jumystardy zertteýde eshqandaı toqyraýdyń joq ekeni belgili. Baıtursynulynyń murajaıyn indete zerttep, oǵan jańasha kózqaraspen kelgen qazirgi ǵalymdardyń ishinde birde bir adam joq ekeni qynjyltady.
Baıtursynuly atyndaǵy murajaı qoǵamdyq negizdegi sharýalardy atqaryp kele jatyr. Atap aıtqanda birneshe kún buryn ǵana osy kıeli úıde «Qamshy» portaly Alash arystaryna as berdi. Oǵan Raıhan Sahybekqyzy qýana qoldaý kórsetti.
Qoǵamdyq negiz degenniń ózin jalpaq jurt túsine bermeıdi. Qoǵamdyq negiz – tegin qyzmet. Qoǵamdyq negizde bárimiz de qyzmet atqarýymyz múmkin. Biraq dál osylaı jalǵasa beretin bolsa kez kelgen adam kúızeliske ushyraıdy. Murajaıdyń komýnaldyq qyzmetiniń ózin jyldar boıy tólep shyǵý múmkin emes. Qoǵamdyq qordan aılyq almaıtyn, qoǵamdyq qor onyń jumysyn qajetti deńgeıinde alǵa júrgize almaıtyn bolsa, ol artqa sheginip, óziniń jarǵysynda jazylǵan dúnıeni júrgize almaǵandyqtan óz tarapynan murajaıdy memleketke ne syıǵa tartýy kerek, ne kózdegen maqsatyn ashyp aıtyp, Ahmetti ulttyń ıgiligine aınaldyratyn jolǵa ózi urpaq retinde moıyndaýy kerek.
Alash Arystaryn ulyqtaý máselesine keletin bolsaq, «Imanǵalı Nurǵalıulynyń Reseıge elshi bolyp taǵaıyndalýynan jumys turalap qalady» degen oıdan aýlaqpyz. Imekeń qazaqqa rýhanı serpin ákeletin tolǵaqty bastamany kóterip, mańyzdy tapsyrmany qajetti ókilettilikterge daıyndap ketti. Alash partıasyn, ult zıalylarynyń murasyn nasıhattaý – bir Imanǵalıdyń moınyna artylyp qoıylǵan júk emes, bul bajaılaı bilgen janǵa «eńkeıgen káriden eńbektegen balaǵa deıin» Alash murasyn zerdeleý men el ıgiligine aınaldyrý, Alash muratyn búgingi táýelsizdigimizdiń tiregi dep uǵyný, babalar amanatyna adal bolý urpaqtyq paryzymyz. Ony óz dárejesinde atqarý barshamyzǵa, onyń ishinde el tizginin ustaǵandarǵa tipti úlken synaq! Al,
Mýzeı-úıge alǵash barǵannan beri jıi bas suǵamyz. Qar qalyń jaýǵan kúnderde Raıhan Sahybekqyzynyń qolyna kúrek alyp mýzeı aýlasyn tazalap júrgenine talaı ret kýá boldyq. Ahmet Baıtursynuly Alashyn ardaqtasa, Raıhan Imahanbet Ahań turǵan úıdi kóziniń qarashyǵyndaı qorǵap keledi.
Búgingi kún, 1967 jyl, 9-naýryz – Ahmettanýshy, Ahmet Baıtursynuly murajaı-úıiniń dırektory Raıhan Imahanbettiń týǵan kúni ǵana emes, 1917 jyl, 9 naýryzda «Alash» gazetinde N.Kúzembaıulynyń «Uranym - Alash!» atty óleńi jarıalanǵan kún; 1910 jyl, 9 naýryzda A.Baıtursynuly Orynborǵa keldi. Aǵartýshy ómiriniń jańa kezeńi bastaldy. Osy oraıda Raıhan Sahybekqyzyna zor densaýlyq, uzaq ǵumyr tileı otyryp, ol kóziniń qarashyǵyndaı aıalaǵan Baıtursynuly mýzeı-úıi eńselene bersin deımiz!
Nurǵalı NURTAI
