Qazaq eli óz táýelsizdigin nyǵaıtý jolynda shuǵyl ózgeristerdi bastan keshýde. Tarıhı sebepter saldarynan týǵan topyraǵynan kóz jazyp, álemniń ár eline bytyrap ketken baýyrlarymyz ben olardyń urpaqtary, egemen el bolyp, kók baıraǵy jelbiregen óz Otanyna orala bastady. Shet elden oralyp jatqandardyń deni - jastar. Olardyń árqaısysy ár otbasynyń arqa súıer azamaty, aıaýly qyzdary. Olar - uzaq jyldar atajurtyna oralýdy ańsap júrgen bizdiń qandastarymyz.
Osylaı, 1990 jyldary bastaý alǵan uly kósh týǵan eldiń topyraǵyna, atajurtyna degen sarǵaıǵan saǵynyshyn arqalap, «elim», «qazaǵym» dep aǵylýda. Olardy urpaǵym ulttyq tilmen sýsyndasyn, ata-baba salty men ádet-ǵurpynan nár alsyn, atajurttyń bir ýys topyraǵy buıyrsyn degen tilek jeteleıdi.
Resmı málimetter boıynsha táýelsizdik jyldarynda 1 mıllıonnan asa qandastarymyz atajurtyna oralǵan eken, bul árıne, az kórsetkish emes.
«Elge el qosylsa - qut» demekshi, qatarymyzdy tolyqtyryp, halyq ósimin kóbeıtip jatqan qandastarymyzdyń tilinen, saltynan, jalpy bolmysynan jat eldiń áseri jıi baıqalady. Bóten el, bóten bolmys, áıtse de, olardyń boıynan qoǵamdy tanýǵa, bilimge degen qushtarlyqtary basym. Basqa elden kelgen adam qashanda jasqanshaqtaý keletini, jaltaqtap tóńiregindegilerden meıirim, jyly sóz, jyly qabaq, kútetini, aqyl-keńes berer adamdy qajet etetini belgili. Áleýmettik ortaǵa erkin beıimdelip ketýine kederginiń bir ushtyǵy osynda. Et júrekteri eljirep, adal nıetterimen týǵan jerim dep kelgen qandas baýyrlaryna qazaq jerindegi jastar da baýyrmaldyq tanytyp, moraldyq jaǵynan demep júrse, qandaı keremet bolar edi! Ókinishke oraı, áttegen-aı kóp kezdesedi..
Ekinshi sebep - tikeleı tilmen baılanysty, ıaǵnı alys-jaqyn shetelderden kóship kelýshi baýyrlastarymyzdyń orys tilin bilmeýi. Oralman jastar jańa ortaǵa beıimdelý kezeńinde bizdegi álipbıdi tanymaǵandyqtan, jazý, oqý qıyndyq týdyrady. Iran, Túrkıa, Qytaı memleketterinen kelgen jastar saýattaryn ózge álipbımen ashqandyqtan, óz jerine kelgen soń birden orys, qazaq tilderinde aqparat ala almaı qınalady. Sondyqtan, qandastarymyzdyń elge oralýy men til máselesine atústi qaramaǵanymyz abzal. bizdegi álipbıdi tanymaǵandyqtan, jazý, oqý qıyndyq týdyratyny ras.
«Ár eldegi qazaq ár eldiń tilin myqtap ıgerse, ol – bilim. On shetel tilinde sóılese tipti jaqsy, biraq on shetel tiline orap ana tilin tunshyqtyryp, kómip tastasaq – ol keshirilmes kúná. Sol sebepti de, memlekettik til – bizdiń memleketimizdi qulatpaı ustap turatyn bir myqty dińgek ekenin urpaqtarymyz bilip ósýge tıis», - degen edi Elbasy N.Nazarbaev.
Memleketti qulatpaı ustap turatyn myqty dińgekti bosańsytpaı jetik bilý qandaı mindet bolsa, sol tilde durys, saýatty, qatesiz jazý da sondaı mindet. Bul tek oralman jastarǵa ǵana qatysty emes, jergilikti jastarǵa da mindet.
Búgingi taqyrypqa arqaý bolyp otyrǵan da ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń JOO-ǵa deıingi bilim berý fakúltetinde bilim alyp jatqan shákirtterimizdi oqytý men jańa ortaǵa beıimdeýdegi keıbir tildik máseleler. Elge oralǵan baýyrlastarymyz, olardyń urpaqtary demografıalyq jaǵdaıymyzǵa ıgi áserin tıgizip qana qoımaı, sonymen qatar salt-dástúrimiz, tilimiz, dilimiz jańa deńgeıge kóterilip, ǵylym, bilim salalaryna da jańa býyn, jańa tolqyn legi kelip qosylýda.
Jyl saıyn jaz aılarynda órimdeı jastar atamekenderine, eline degen sarǵaıǵan saǵynyshtaryn, tebirenis pen tolǵanystaryn arqalap keledi. Olar – búgingi tańda umytyla bastaǵan, tipti, keıingi kezde kórinbeıtin qos burymdy, qolań shashty, bıazy minez qarakóz qyzdar men qazaqy qalpyn saqtaǵan ór minezdi, qajymastaı qaıratty qazaqtyń órimdeı jas jigitteri. Jastardyń basym bóligi Qytaı Halyq Respýblıkasynan. Qazaqstanǵa olar bilim alý úshin, joǵarǵy oqý ornyn bitirý úshin keledi. Atalmysh elden kelgen jastar ulttyq tilimizge, dinimizge, dástúrimizge esh nuqsan keltirmeı, kóziniń qarashyǵyndaı saqtap kelgen desem artyq bolmas. Olar atamekenimizde bilim alsaq, elimizben qaýyshsaq, atajurtymyzdy kórkeıgenniń ústine gúldendirsek, ulttyq jadymyzdy jańǵyrtsaq degen patrıottyq nıet pen sezimde keledi. Uzaq jyldar ata-baba topyraǵynan jyraqta júrse de, ana tilin, ulttyq dástúrlerin umytpaǵan. Buqaralyq aqparat quraldarynan oqyp-bilip otyrǵanymyzdaı, QHR-daǵy qazaq dıasporasy qaǵajý kórip otyrǵan joq sıaqty (qazaq tilinde radıo, teledıdar, baspasóz bar). Degenmen, elge oralǵan qandastarymyzdy oılandyratyn da, tolǵandyratyn da máseleler joq emes. Birinshiden, basqa bolmysty qabyldaǵan bala bóten elde ómiriniń 19-20 jylyn ótkizdi, bul – az ýaqyt emes. Meken etken jerdiń ereksheligi kimge bolsa da áser etpeı qoımaıdy. Ekinshiden, qazaq tilin, salt-dástúrin, mádenıetin jańǵyrtyp, jańartyp, basqa da ustanymdaryn tolyqtyryp jatqan oralman jastardy mazalap ta, qıyndyq týǵyzyp ta otyrǵan álipbı, jazý máselesi.
Atajurtym dep jalyndap, janyp kelgen jastardyń kóptegen qıynshylyqtarǵa, psıhologıalyq kedergilerge kezdesetini jasyryn emes, ásirese, qujat tapsyrý kezeńinde, sebebi, qujat ataýlynyń bári orys tilinde ekenin bilesiz. Resmı tildi bilmegendikten erkin aqparat ala almaıdy. Bul kedergi olardyń qoǵamǵa tez aralasyp ketýine keri áserin tıgizedi. Kimniń bolsa da bilim alýdan buryn aldynda turatyn másele – júrgen ortanyń tynys-tirshiligimen tanysyp, qalyptasý bolyp tabylady. Syrttaı qaraǵanda usaq-túıek qana qıyndyq bolyp kórinedi, degenmen, jergilikti jastarmen etene aralasyp ketkenge deıingi aralyqta alshaqtyq, tosyrqaýshylyq sezimderiniń týyndaýy daýsyz. Bul kedergini de eskermeýge bolmaıdy.
QHR-da qazaqsha oqyǵan bala ana tiline jetik, sózdik qorlary baı, shyny kerek, taza qazaqshasy jergilikti baladan asyp túspese kem emes. Ony kórip, bilip, estip júrmiz. Saýatyn ózge álipbımen ashqan balaǵa birden orys, qazaq tilderinde dáris tyńdap, sabaqtastarynan qalyspaı jazyp ta qabyldap ketý ońaı emes. Tóselip, úırený úshin ýaqyt qajet. Shet elde ómirge kelip, ózderi meken etken eldiń salt-dástúrin qabyldaýǵa májbúr bolǵan jastardyń tarıhı Otanyna kelgennen soń, bastarynan psıhologıalyq kedergiler ótetini aıtyldy.
Jańa ortaǵa kelgen jastyń osy eseıgen shaǵyna deıingi qalyptasqan dúnıetanymyn, bolmysyn bir sátte túbegeıli ysyryp tastap, beıimdelip ketedi deý aıtýǵa ońaı.
JOO-nyń stýdenti bolýdan buryn daıyndyq fakúltetine qabyldanǵan jastar 8-9 aı kóleminde jergilikti tyńdaýshy jastarmen etene aralasyp oqıdy. Osy rette, QazUÝ-dyń JOO-ǵa deıingi bilim berý fakúltetiniń bereri mol, kómegi zor. Nege deseńiz, oqýdan buryn ár bala osy jerde jańa ortanyń tynys-tirshiligimen aralasyp, qalyptasý prosesinen ótedi, úırenedi. Daıyndyq fakúltetiniń ereksheligi sol – oqytý prosesi kúrdeli, qıyny men qyzyǵy da mol, sonysymen mańyzdy.
Oqytý barysynda, oqý-tárbıe úrdisinde ınovasıalyq tehnologıa ádis-tásilderiniń eń tıimdi joldaryn qoldanyp atqarylyp jatqan is-sharalar óz aldyna bir taqyryp. Ustazdarǵa júkteletin jaýapkershilik te, qoıylatyn talap ta az emes. Árbir ustaz ár balanyń bitim-bolmysyn bilip, júregine jol taba otyryp, boıyndaǵy jaqsy qasıetteriniń ashyla túsýine yqpal etip, qyzmet etedi. Ustazdyq sheberlikterin aıamaıdy. Júrek jylýymen demep, aıaly alaqandaryn sozady. Ynta-shyntasymen berile eńbek etedi. Kúrdeli máselelerdiń ońtaıly sheshimin taýyp, júzege asýyna muryndyq bolatyn da basty tulǵa – ustaz.
Maqsatymyz bilim men tárbıeni ushtastyrý bolsa, ulttyń taǵdyry bilimge de baılanysty ekenin eskersek, bul másele bizge úlken jaýapkershilik artady. Ár balanyń minez-qulqyn, qabiletin, jalpy adamı bolmysyn baqylaı otyryp, onyń bolashaq tańdaıtyn mamandyǵyna, jeke basynyń taǵdyryna da alańdaıtyn sátterimiz bolyp jatady. Aldyńdaǵy shákirtińniń ata-anasy jyraqta ekenin esten shyǵarmaı (bilim berý óz aldyna), áýelimde qas-qabaǵyna qarap, kúndelikti qımyl-áreketi men jaǵdaıyn surap-bilip, baqylaıtyndaı tustar da bolady. Óz balańdaı kórip janyń ashyp, qamqorlyq tanytyp, jan-dúnıesine úńilip, suhbattasyp-syrlasatyn kezderimiz de bolady. Ustaz-Ananyń maqsaty - aldyndaǵy shákirtiniń jaýtańdaǵan janarynan kókeıindegisin túsinip, kóńilindegi kúdikti seıiltip, jaqsy qasıetterin ashý. Aqyrynda, senimińniń aqtalǵandyǵyn kórgennen asqan qýanysh joq. Ustaz úshin bul bir baqyt!
Eger bala óz ultynyń rýhanı ýyzyna qanbasa, salt-dástúrin jete bilmese, tolyq ıgermese bolashaqta ol jastan qandaı azamat, qandaı ultyn súıer eline, jerine janashyr tulǵa qalyptasatynyn oılap kórińizshi?! Oralman jastar, ásirese, Túrkıa, Qytaı, Iran, Aýǵanstannan kelgender bes ýaqyt namazyn oqıdy, salaýatty ómir saltyn ustanady. Imandylyq jolyn ustanǵan adam, jaman ádetten áste aýlaq júredi. Bizdi osy qýantady. Imandylyqqa bet burǵan jastardyń áreketi ásirese, qazaqı tárbıe úlgisiniń tunyp turǵandyǵy súısindiredi. Tárbıeliliktiń bir ushtyǵy – osy ımandylyqta jatyr. Imany bardyń - uıaty bar. Biraq...
Qazirgi tańda, keı jastarymyzdyń (bári emes árıne) oıynan da, boıynan da qazaqy bolmystan góri «evropalanǵan» Batystyń mádenıetine elikteýshiliktiń basym ekendigi málim. Ózimizdiń tól mádenı muramyz solǵyndap, ulttyq tárbıeniń dińgegin bosańsytyp alǵanymyz baıqalady. Ashshy da bolsa, bul - shyndyq!
Birneshe jyldar boıy ustazdyq tájirıbemdi saralaı kele, oralman shákirtterimizben etene aralasyp júrgendikten, olardyń boıynan kórgenim men oıyma túıgenimdi oraıy kelgende oı tastaǵandy jón kórdim. «Yrys aýysady, aqyl juǵysady» demekshi, oralman jastarymyz óz Otanynda ómir súrip jatqan jastarmen etene aralasyp ketýiniń qandastarymyz úshin de, jergilikti jastar úshin de eskeretin paıdaly tustary bar. Osy rette aıtarym, tárbıeleýdiń osy tustaryn nazarda ustasaq zıany bolmas. Fakúltette túrli taqyryptar boıynsha tárbıe saǵattary, ashyq sabaqtar, dóńgelek ústelder, ár túrli kezdesý keshteri jáne t.b. ótiledi.
Bilim kilti – shyǵarmashylyq izdeniste. Oralman shákirtterimizdiń sóz baılyǵy, sózdiń maıyn tamyzyp, qulaqtyń quryshyn qandyryp salatyn áni kimdi bolsa da eleń etkizbeı qoımaıdy. Fakúltetimizde oqyǵan az ǵana ýaqyt ishinde osy balalar ár túrli taqyrypta ótiletin is-sharalardyń basy-qasynda júrip júrgizedi. Oqytý prosesinde olardyń bilimge, ǵylymǵa degen qushtarlyqtary, mádenıet, ádebıet, ónerge degen yqylastary, eńbeksúıgishtikteri, izdenimpazdyqtary baıqaǵan adamdy tánti etedi. Osy qasıetter árbir jastyń boıynan tabylyp jatsa (qaıdan kelgeni mańyzdy emes) tebirenip qýanasyz ǵoı! Aqyl aýysqany degen osy emes pe!
Ár eldi meken etken jastar boıynan sol elge tán erekshelikteriniń qalyptasqanyn aıtýymyz kerek. Mysaly, QHR-dan kelgen jastar shetinen sheber, tehnıkaǵa áýes, ár túrli buıymdar jasaýǵa beıim, al qyzdar jaǵy aspazdyq ónerge, is tigýge, keste-kórpe tigýdi jaqsy meńgergen. Daıyndyq fakúltetinde bilim alǵan oralman shákirtterimizdiń syr-suhbattarynan úzindiler keltire ketsem.
QHR-dan kelgen shákirtimiz Qanathan Shákerhan: «Qytaıda qostildi ortalaý mektepte oqydym. Ortasha kópbalaly otbasynda óstim. Otbasymyzben jylqy baǵýmen aınalystyq. Jylqy malynyń qyr-syryn jaqsy bilemin. Atajurtqa kelýdi armandadym. Endigi maqsatym – tıanaqty bilim alý. Qazirgi zamanda energıa tapshy ǵoı, soǵan baılanysty tórt adamdyq avtokólikti: 1. kún nurymen; 2. aýyrlyq kúshimen; 3. jel energıasy arqyly júrgizýdi oılap taptym. Qytaı elinde bul tájirıbemdi qýattady. Bul jobanyń utymdy jaǵy sol - janarmaıdy únemdeý; aýa, qorshaǵan ortany lastamaý. Ekinshi jańalyǵym – qurylysta púlt arqyly terezeni jerde turyp tazalaý qurylǵysyn oılap taptym», - deıdi úlken maqtanysh sezimmen bolashaǵynan úmit kúttirgen jas qurastyrýshy.
Iran Islam Respýblıkasynan kelgen Fatıma Eskeldi: «Meniń týyp-ósken jerimde múldem qazaq mektebi bolǵan joq, parsy tilinde oqydym. Úıde otbasynda ǵana qazaqsha sóıleımiz. Qazaqstanǵa kelýdi kóp jyldar boıy armandadym. Bastapqy kezde anam ruqsat bermedi. Keıin anam da, týǵan-týystarym da rızashylyǵymen aq batasyn berip, shyǵaryp saldy. Óz ana tilimde taza sóılegim keledi. Armanym – sáýlet ónerin meńgerip, Qazaqstanyma, elime qyzmet etý. Iranda qazaqsha kitap, gazet-jýrnal degendi kórmedik, úırenetin tildik materıaldar da bolǵan joq. Ana tilimizdi umytpaýǵa tyrystym. Elge kelgeli qazaqsha taza sóıleý úshin árekettenip jatyrmyn, qıynshylyq ta, kedergiler de joq emes, biraq, úlken maqsatpen kelgen soń shydaýym kerek», - deıdi uzyn qara shashy aqsary óńine jarasqan qazaq qyzy.
Sóz sońynda aıtarym, gazet betterinen oralman qaýymy týraly jaǵymsyz aqparattardy kózim shalyp qalady. Osyndaıda oıǵa qalasyń, bul qazaq baýyrlar jerim dep kelgen jerlesin, qanym dep kelgen qazaǵyn shettegenshe, oralman dep oqshaýlandyrmaı-aq, qandasym, baýyrlasym dep baýyryna tartsa moraldyq turǵydan úlken demeý bolar edi.
«Qazaqty jamandama, qazaq bala!
Halyq qoı qazaq degen az-aq qana!
Máńgilik
Aı astynda,
Jer ústinde
Qazaqtyń janashyry - qazaq qana!» (Kúlásh Ahmetova)
Az bolsaq ta, bir-birimizge adal bolaıyq! Qandastarymyz qaı elden kelgenine qaramastan, ultym – qazaq dep sezinetin bolsa, osy sezim búkil qazaqty biriktiredi. Uly sezimge syzat túspesin! Sanamyzda ultymyzǵa degen adaldyq bolsa, saltymyzǵa qanyq bolsaq, boıymyzda namysymyz bolsa ǵana birligimiz jarasqan máńgilik el bolamyz!
Rysken ÁBİSHEVA
ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-dyń aǵa oqytýshysy,
fılologıa ǵylymdarynyń kandıdaty.
