Ǵalym! Ustaz! ... Aǵartýshy!

Ǵalymdyǵy men ustazdyǵyna sóz joq, al Aǵartýshyńyzǵa jón bolsyn deýshiler jetkilikti ekenin ish sezedi, kóńil túısinedi.

Ádette Abaı men Ybyraıdy, Muhtar Áýezovti, odan beri de úıirge qaıta qosylǵan Ahmet, Halel, Shákárimderdi aǵartýshyǵa balap, aspandat­qanymyzben olarmen ıyqtas, salmaqtas talaı-talaı tolaǵaı talant, taýdaı tulǵalarymyzǵa bul teńeý-ataqty tańýǵa qısynyn keltire almaı jatatynymyz bar. Rýhanı baǵa-qurmettiń eń zory aǵartýshylyq desek, ol ultandy ultqa, qabyrǵaly halyqqa tikeleı qatysty uǵym. Alashtyń armandaǵan ańsaryn tapqan, tyńnan túren salǵan, joqty bar qylǵan, bolmaǵandy boldyrǵan jan ǵana, ádette, aǵartýshy atanbaq. Endeshe kóp doktordyń biri, alys Amerıka, Anglıadan emes, tipten Máskeý-Peterbordyń kitabyn aýdarmaǵan, qaıdaǵy bir irgemizdegi Monǵolıadan kelgen oqymysty qaıtip ǵana aǵartýshy bola qalmaq dersiz...

Iá, ǵalym Qarjaýbaı Qazaqstanǵa kelgenge deıin de Orhon-Enesaı hám Talas (ózimizdiń) tas jazbalarynan biz habardar edik. Mahmýd Qashqarı men Júsip Balasaǵunıdy da bildik. Arqaıym qalalar kesheni týraly emis-emis estigenbiz. Esikten (áýlıeli «Yssyq» qalasynan) tabylǵan Altyn hanzadany, oıbaı, bizge qatysy joq eken, (myń jyl burynǵy múrde basyn kóterip, parsysha ún qatqandaı) Turan emes, Iran tektes jurttyń jádigeri eken destik... Antıkalyq dáýirdiń kóne qudaılaryn tanyp-tabynyp, orman orystyń tarıhyn jeti atamyzdan ármen jattap, ózine úırettik. Bár-bárimiz saýatty edik, tipten qolymyz jetkender Partshkoldy taýysyp, aýyl-aýdan-
dy basqaryp, Máskeýdegi joǵaryraq mektebin bitirgender oblys-astanada
taqqa mingenbiz. Áıtsede, ıá, áıtsede ... ilim-ǵylymnyń túr-túriniń túbin túsirse de, álemdik pálsapańyzdy (ǵylymnyń atasy din, sheshesi fılosofıa ǵoı) sýsha sapyrsa da Iassaýı supy men Abaı hákimdi tushynyp kórmegen; jeti til bilse de ózin jórgekten joǵary shyńǵa jetelegen ana tiline qaıyrylýǵa murshasy joq ... oqyǵan-toqyǵan, akademık-professorlarymyzdy ulttyq rýhtyń janashyry, ult ustazy deı almadyq.

Onyń ústine «Elý jylda – el jańa, júz jylda – qazan». Shyr aınalǵan shirkin dúnıe kóz aldymyzda qyryq qubylyp, ózgerip qana qoımaı, múlde tóńkerilip túskendeı... Ǵylym akademıasy tarqatyldy. Buryn da jetisip-jyrǵap turmaǵan ǵalymyńyz qońyz termegenmen, qozy-laq qaıyryp ketti. Sheneýniktiń bári-barshasy melmeńdep kandıdat, doktor bolyp alǵan soń  dısertasıa qorǵaý, azdy-kemdi jańalyq ashý degen marafonnyń da demi bitip, qatyrma qaǵazdyń kúshi joıyldy.

Osylaısha aspan alaqandaı, jer tebingideı bola bastaǵan aqyry ja­qyn zamanda qazaqtyń bir qara balasy shyǵyp, myń-myń jarym jylǵy burynǵy saǵym dúnıeni qazaǵynyń qara qazanyna ákelip saldy, bul seniń ata-babańnan qalǵan asyl jádiger, kózińdi ashyp qara dedi. Jaı ǵana aıtyp, jazyp, jar salyp qoımady, eki ǵasyr boıy ǵylymda myzǵymas erejege aınalǵan qaǵıdalardyń qabyrǵasyn byrt-byrt sógip, aqsaqal, jaltyr bas­ty ǵalymdarǵa qarsy shyqty. Dúnıeniń kindigi – qazaq, eń uzaq ǵumyrly ult –
qazaq, eń kóne memleket – qazaqtiki...

Kúni keshegi Alashordasyn túgendeı almaı, Noǵaılysyn joǵaltyp, Altyn Ordasynan jerinip júrgen oqyǵan-oqymaǵandarǵa myń, myń jarym jyl burynǵy babalarymyz qazaqsha//qypshaqsha («ı»-men emes, «j»-men) sóılegen dep, jer astynan jik shyǵaryp, jańa teorıasymen atoılady. Ata mura, ata dombyra, ata salt dep shyr-pyr boldy. Kóp dúnıeniń túıinin, tabıǵaty tylsym tildik, tarıhı qubylystardy qypshaq//qazaqqa telip, qara­shańyraqty qazaqtyń keregesin keńeıte, túpsiz tarıhyn tereńdete tústi.

Dástúrli túrkologıalyq mekteptiń nanyn tatqan  ǵalymdar qaýymynyń buǵan kúle qararyna, qarsy shyǵaryna sóz bar ma?!. On ǵalymnyń, kánigi mamannyń toǵyzy oǵan qarsy; olaı bolýy da zańdy, óıtkeni júzdegen jyldar sartap bolǵan uly jol bar, baǵyt-baǵdary aıqyn ǵylymı mektep bar, jastardy jolǵa salatyn ǵylymı jetekshi bar... Sol kóptiń biri retinde bizdiń de az-kem qarsy aıtar ýájimiz, daýlasar tusymyz bar. Desekte...

Aǵysqa qarsy júzý, teristeýdi teristeý ekiniń biriniń júregi daýalamas hám árkimniń basyna buıyra bermes ne baq, ne sor! Osy bir azapty jolda jarty ǵasyr jalǵyz jortqan Qarjekeńniń biraq biz beli qaıysqanyn, beti qaıtqanyn kórgen emespiz. Ár jylda áýeıideı dala kezgen, mola qazǵan, tańbaly tas tapqan sátterinen boıyna qýat, janyna jylý jınaǵan ǵalym, oqymysty Qarjaýbaı Sartqojauly baryn, nárin týǵan halqyna syılap, bilem degenderdi bildirip, tanımyn degenderge tanytyp keledi. Bári Qazaqqa bolsyn, álem Alashty tanysyn, jalpaq dúnıe Túrik degende baǵzy zamandardaǵydaı bir sátke tizesi dirildep, basyn ıip, syılap tursyn deıdi.

Ǵasyr qoınaýyndaǵy shyńyraý-tarıhqa jalań shylbyr jalǵaǵan, dala kezip, shejire-tastarmen tildesken, árýaq shaqyryp, babalarymen tildesken Qarjaýbaı bahadýrdy Aǵartýshy – Bilge qaǵan demegende endigi jerde kim deımiz?!.

Myńjyldyqtardan attap ótip, jer asty men jer ústiniń barsha tańba-mórin Alashynyń júregine jylý qylyp quıyp júrgen ǵalym aǵamyzǵa aq jol tileımiz! Tanyq tarıhymyzdyń anyq bolǵanyn, Máńgi eldiń saǵym bolmaı, bar bolǵanyn, ul-oǵlandarynyń nar bolǵanyn birge kórelik!

Ǵarıfolla ÁNES