«Nachalas ıstorıa kıpchakov, vnachale odnogo ız plemen Kımakskogo kaganata, a vposledstvıı – glavenstvýıýshego plemennogo soıýza v ogromnom obedınenıı kochevyh plemen Velıkoı Stepı, prámyh predkov kazahskogo naroda».
/S. Kláshtornyı. T. Sýltanov. «Kazahstan. Letopıs treh tysáchıletıı»./
Otyrar apatyn kórkem ádebıet janrynda baıandaǵan «Jibek joly» romany jaryq kórgende, bul kitáptiń qoldan-qolǵa ótkeni belgili. Mektep qabyrǵasynda júrip osy romandy oqyp, men de, bir úlken áser alǵan edim. Shyńǵys handy mańǵol, Kaıyhandy qazaq-qypshaq dep tanyǵan bizder, Otyrar bıleýshisiniń erligine tamsanyp, qaıǵyly qazasyna qaıǵyrǵan da edik. Romanda qazaqtarǵa aldymen bir úısin keledi, odan keıin qazaq dalasynda soǵys belgisi - bir ıesiz tulpar paıda bolady. Árıne, bul aıtylǵandar jazýshynyń qıalynan bolǵan edi. Anyǵynda, aldymen Horezmshahtyń elshiligi Qaraqorymdaǵy Shyńǵys hanǵa kelip, beıbitshilik qarym-qatynas jóninde kelisim-shart jasasady. Kóptegen syı-sıapattar beriledi. Shyńǵys han elshilerdi jyly qabaqpen qarsy alyp, olarǵa bólek arbaǵa tıep, túıeniń órkeshindeı altyn berip jiberedi. Osydan keıin Shyńǵys han sartaýyldarǵa saýda kerýenin jiberedi. Ol zamanda uly dalamyz bir ıesiz jatqan sulýtór bolmaǵan. Ár tóbede bir-bir qaraýyl qoıylyp, qalalardyń qamaly bolǵan. Mine osy qaraýyl tóbeler tipti bir aı buryn bolar, Qaıyhan men Horezmshahqa Maǵol jaqtan Shyńǵys hannyń kerýeniniń kele jatqanyn jetkizgen. Dúkenbeı Dosjan bolsa, bul qaraýyl tóbelerdiń habaryn úısinniń aýzy men ıesiz tulpardyń dabylyna salǵan. Iaǵnı, kerýen Otyrarǵa aldyn-ala habar-osharsyz jetip kelgen joq.
Sol zamannyń jazylmaǵan zańdary boıynsha ár soǵystyń óziniń sebep-saldary bolýy shart edi. Endi mine, aldyda Otyrar turdy. Bularmen soǵysý úshin sebep kerek boldy. Bul sebebti, keıbir zertteýshilerdiń aıtýlarynsha Shyńǵys hannyń ózi týdyrdy. Iaǵnı, beıbit kerýenniń aldynan Shyńǵys hannyń barlaý otrády shyǵyp qyryp tastaǵan eken-mys. Jalany Qaıyhanǵa japqan. Orta Azıanyń áskerı barlaý ónerin zerttegen, orys barlaý júıesiniń generaly M.I. Ivanın ınalshyq Kaıyhannyń jala qurbany bolǵanyn aıtady. Orystardyń barlaý júıesiniń generalynyń bylaı dep aıtýyna ne sebep boldy? Onyń mánisi mynada.
Ata-babalarymyzdyń aýyzdan-aýyzǵa aıtyp bizderge deıin jetkizgen dala aýyz tarıhynda, ıaǵnı, naımannyń ǵulama shejiresi Ǵulam Qadyr Jazybaıulynyń aıtyp ketkenderinde Shyńǵys hannyń kerýenine shabýyldy uıǵyrlar uıymdastyrǵan. Ol kezde uıǵyrlar Shyńǵys hanǵa baǵynǵan bolsa da, bir saýsaqtaryn búgip qalǵan edi. Óıtkeni, uıǵyrlar Shyńǵys hanǵa erikkenderinen baǵynǵan joq. Maǵoldardyń kúsh-qudyretin Toqtabekterden jaqsy bilgen uıǵyrlar Shyńǵys hanǵa baǵynýǵa óz erikterinen tys májbúr bolǵan. Sondyqtan da, olar qudiretti Horezm shah pen Shyńǵys hannyń arasyn ashyp jiberýdi oılap, Qaıyhannyń áskeriniń kıimin kıip alyp, kerýendi Otyrarǵa jetkizbeı tonap, bireýin ádeıi tiri qoıa beredi. Ózderińiz oılańyz, eger de, kerýendi Kaıyhandar tonasa, onda, soǵys taktıkasy boıynsha olar bir adamdy da tiri jibermes edi. Kerýen iz-tússiz joǵalar edi. Bálesi uıǵyrlarǵa, ne bolmasa, Súbedeıden jeńilip qypshaq dalasyna qashqan merkitterge jabylar edi. Uıǵyrlar bolsa, álgi bir túıe aıdaýshysyn ádeıi tiri qoıa bergen. Mine, orys generalynyń aıtqan jalasy Kaıyhanǵa osylaı jabylady. Osydan keıin, Horezm shahqa kerýendi arandatýshylyq úshin Shyńǵys hannyń barlaý otrádynyń qyryp tastaǵany jóninde laqap jetkiziledi. Shyńǵys handy arandatýshyǵa sanaǵan Horezmshah, Kaıyhannyń basyn suratyp jibergen onyń elshilerin óltirtip tastaıdy. Ǵulam Qardyrdyń aıtqandarynda, endi istiń ońalmaıtynyn bilgen Qaıyhan, Otyrardyń qundy kitáphanasyn on alty arbaǵa artyp Qytaıǵa jóneltken eken. Bul arbaǵa tıelgen kitáptir negizinde, Otyrar kitáphanasynyń bir shaǵyn ǵana, bálkim, qundy bóligi bolar. Otyrar kitáphanasynda 500 myńǵa jýyq kitáp bolǵan degen joramal bar. Qytaıdaǵy kitáphana jóninde ótken ǵasyrdyń 60-shy jyldary Qytaıdan kelgen Ǵulam Qadyr aqsaqal 70-shi jyldardyń ortasynda bylaı degen edi: «Ol kitaptarǵa aqshamen de, altynmen de, jolaı almaısyń. Bul kitaptarǵa joldy araq qana taba alady». Al endi, qazirgi tańdaǵy Qoıshyǵara Salǵarauly Qytaıda bir jyl jatyp olardyń muraǵattaryna qol jetkizý úshin tek araqtyń ǵana kómegi bolǵanyn aıtyp júr. Iaǵnı, qytaılardyń kóńilin araqpen aýlap, aldap-sýlap otyryp keregin alǵan.
Musylmandyqty ustanǵan Horezm shah Baǵdat halıfi Ál-Násirdiń joǵarǵy rýhanı bıligin moıyndamaǵan edi. Mine, sonyń úshin osy Ál-Násir halıf Shyńǵys hanǵa elshilik jiberip, Shyńǵys handy Horezmshahqa aıdap salmaqshy bolǵan deıdi. Shyńǵys handy kóndire almaǵan bul halıf te, musylmandyqty bek ustanǵan uıǵyrlardy arandatýshylyqqa aıdap salýy múmkin. Ál-Násirmen odaqtas bolǵan naımannyń Kúshlik hany men Horezmshahtyń arasynda jer daýy bolǵan. Alaı da, Kúshliktiń handyǵynyń kúsheıýine baılanysty Horezmshah naımandarǵa Syrdarıanyń orta bóligi men Ferǵanadaǵy bekinisterin tastap ketedi. Shyńǵys hannyń bolsa, jaýjúrek naımandardyń Kúshlik hany tiri turǵanda uıqysy bolmaǵan. Ol Kúshlik han men Horezmshahtyń ózine qarsy odaq qurýynan qaýiptengen. Bundaı jaǵdaılarda Shyńǵys hannyń Horezmshahqa qarsy soǵysty ashý úshin arandatýshylyq jasady degenderi syn kótermeıdi. Soltústikke kelip-ketip júrgen musylman saýdagerleriniń arasynda Shyńǵys hannyń tyńshylary bolǵan. Mine osylardan Shyńǵys han Jetisý men Orta Azıadaǵy barlyq saıası jaǵdaılardy bilip otyrǵan. Sondyqtan da, ol Horezmshah pen Otyrarǵa barmas buryn, aldymen Horezmshahpen araz júrgen Jetisýdaǵy Kúshlikti shapqan.
Keıbir zertteýshiler naımannyń hany Kúshliktiń Horezmshahpen birigip Shyńǵys hanǵa qarsy odaq qurýǵa tyrysqanyn aıtady. Alaı da, Shyńǵys hannyń altynyna satylǵan Horezmshah Muhamed ony Shyńǵys hanǵa jeke qaltyrǵan syńaıly. Árıne, Behad-ad-dın bastaǵan Horezmshahtyń elshileriniń Shyńǵys hanǵa barǵandary ras bolsa, onda, olardyń arasynda mindetti túrde Kúshlikke qarsy baǵyttalǵan astyrtyn kelissózder júrgizildi. Ol zamanda Shyńǵys hanǵa baǵynbaı, uzaq jyldar boıy onymen teke-tiresken naımandardaı álemde el bolǵan joq. Sondyqtan da, Shyńǵys hannyń naımandardy óziniń kózinen tasa qaldyrýy múmkin emes. Horezmshahqa soǵys jarıalaǵan Shyńǵys han, artynda naımandardy qaldyrmaýdy oılap, Kúshlik hannyń qol astyndaǵy musylman halyqtarmen arazdyǵyn paıdalanyp, bul halyqqa dinı erkindikti ýáde etip, aılasyn asyryp, sol halyqtyń kómegimen aldymen Kúshliktiń túbine jetti. Osydan keıin, Shyńǵys hannyń álemdi jaýlaýǵa baǵyttalǵan alǵashqy qadamy boldy.
Otyrardyń bıleýshisi ınalshyq Qaıyhannyń qamalda qorǵanýdan basqa amaly bolmady. Qol astyndaǵy 20 myń áskerimen onyń maǵoldarǵa qarsy ashyq alańda jeńiske jetýi múmkin emes edi. Shyn aty Jaǵantýdy bolǵan ınalshyq Kaıyhan da Kaı áýleti qıattardyń (kaı+ýt) qandasy bolǵan. Jaǵantýdynyń «ınalshyq» degen ataǵy «múrager» degendi bildirse, Kaıyhan degen ataǵy - Kaı áýletiniń handary degendi bildirgen. Osman ımperıasyn qurǵandardyń Kaıyhandar bolǵandary belgili. Iaǵnı bul ataý – han bolýǵa laıyq, Kaı áýletiniń murageri degen maǵynany berip tur. Qalaı bolsa da, Shyńǵys hannyń Otyrarǵa joryǵynyń sebep-saldarynyń jasandy bolǵany kúmán keltirmeıdi. Shyńǵys han 500 túıeden turatyn kerýenin Horezmshahtan ózine kelgen elshilermen bir mezgilde, ıaǵnı solardyń artynan ile-shala jibergen edi. Beıbit elshilikten keıingi beıbit kerýendi, arab tarıhshysy Ibn-Al-asır aıtqandaı Qaıyhannyń óz betimen tonap alýy múmkin emes.
Aqyrǵy kezde elbasymyzdyń qazaq ǵalymdary jóninde, olardyń Shyńǵys handy qazaq qylǵannan basqa isteri joq ekenderin aıtyp sókkenine baılanysty, bıliktegilerdiń arasynda elbasymyzdyń Shyńǵys hannyń máselesin jaýyp tastaǵany jóninde laqab tarap ketti. Osyǵan baılanysty buqaralyq aqparat quraldarynda birimen biri jarysqan jaǵympazdar Shyńǵys handy qaıtadan jaýyz ataı bastady. Otyrarǵa qatysty bolǵan arandatýshylyqty Shyńǵys hannyń ózine japty. Shynyna kelgende, bylaı dep aıtýdyń eshbir dáleli joq. Bul máseleni qarastyrǵanda, eń aldymen Shyńǵys hannyń ózimen jıyrma jylǵa jýyq soǵysqan «naımandardyń máselesin» aınalyp ótýge bolmaıdy. Orys zertteýshileriniń: «S padenıa Naımanskogo gosýdarstva nachınaetsá nashestvıe Chıngıs hana na mır» degenderi óte oryndy aıtylǵan. Óte aılaker bolǵan Shyńǵys han Horezmshahtan kelgen elshilikten, olardyń patshalaryna túıeniń órkeshindeı altyndy Horezmshahty ózine tartý úshin berip jibergen dep túsinýimiz kerek. Jáne de, qypshaqtarmen eń alǵashqy, ıaǵnı Otyrar arandatýshylyǵyna deıingi shaıqasta Joshynyń qoly olarmen úsh kún, úsh tún soǵysyp, aqyrynda qashyp qutylǵan. Demek, qypshaqtardyń osal jaý emes ekenderin Shyńǵys han jaqsy bilgen. Sondyqtan da, joǵaryda aıtylǵandaı, ol qypshaqtar men naımandardyń, sartaýyldardyń qosylyp ketýlerinen seskengen. Logıka degen ǵylymǵa júginetin bolsaq, sol zamandaǵy Orta Azıanyń saıası jaǵdaılaryna baılanysty, ózin shyǵys patshasy, Horemshahty batys patshasy sanaǵan Shyńǵys hannyń da, Shyńǵys hannyń Qytaıdy qandaı kúshpen baǵyndyrǵanyn Behad-ad-dınniń aıtqandarynan bilip otyrǵan Horezmshahtyń da bul soǵysty qalamaǵandaryn túsinemiz.
Al endi, elbasymyzydyń aıtqan sózderine keletin bolsaq, keıbir saıasattanýshylar bul sózderdi ol kisiniń birlikti oılap aıtqanyn jetkizedi. Iaǵnı, qazaqtardyń Shyńǵys hanǵa talasyp, bir-birimen qyrqysyp keterinen qorqatynyn aıtady. Anyǵynda, Shyńǵys han máselesi qazaqtyń arasynda eshqandaı da talas týdyryp otyrǵan joq. Bul bos áńgime. Osymen qatar, Shyńǵys handy arydan Qıan men Bórte sheneden, beride qıat Dýbýn-Baıannan taratyp otyrǵandardiki de bos áńgime, túkke de turmaıtyn bolymsyz hıkaıat. Bul hıkaıatty Shyńǵys handy naımanǵa, kereıge, jalaıyrǵa, úısinge, dýlatqa, tipti qaraqalpaqqa sanap júrgender aıtyp júr. Bulardikin talas dep aıtýǵa da turmaıdy. Bul jalǵan aqparatty tóreler áýletine sanalý úshin aıtqyzǵan Shyńǵys hannyń ózi bolǵan. Sondyqtan da onyń urpaqtary osy kúnge deıin ózderin Bórte sheneden bastap, Dýbýn-Baıan arqyly taratady. Al endi Rashıden bolsa, Alan anadan bastap taraǵan bórjigin áýletiniń qıattardaǵy «basqa sala» ekenin aıtqan. Bizder bul jaıdy «Qupıa shejireden» Rashıdensiz-aq túsinemiz. Qazirgi maǵoldardyń genetık ǵalymy Batbaıaryn Herlen de, Dýbýn-Baıandar men bórijiginderdiń ekeýiniń eki bólek genotıp ekenderin aıtady.
Elbasymyz ǵalymdardyń Shyńǵys hanmen áýestenip ketkenderin beker aıtqan joq. Bul jerdegi másele, tarıh emes, basqa salanyń ǵalymdarynyń tarıhpen aınalysyp ketkenderinde jatyr. Ózderiniń mamandyqtary boıynsha eshnárse bitire almaǵan bul ǵalymdar tegin jatqan tarıhqa ataq úshin jarmasqandar bolǵan soń, elbasymyz osylardy kelemejdep otyr. Kelemejdeıtin jóni bar, óıtkeni, óz salalarynda akademık ataqtary bar bul ǵalymdar tarıh salasynda dıletant atanyp júr. Al endi, naq tarıhshy ǵalymdar Keńes dáýrinde alǵan ǵylymı ataqtaryn qorǵap, komýnıserdiń ıdeologıasynyń býymen áli de Shyńǵys handy halha-mańǵol dep kele jatyr. Osyǵan oraı, qyryq jyl mektep qabyrǵasynda qarapaıym ustaz bolyp júrgen, meniń suraýymmen konspektisin jazyp bergen, óz elimizde ataǵy shyqqan tarıhshy Qabysh aǵanyń jazǵandaryn, múıizderi qaraǵaıdaı bolyp Shyńǵys handy kazaq emes dep júrgen akademıkterdiń nazaryna keltirelik: «Qazaq uǵymy, qazaq halyq ádebıetinde ejelgi qıat-qypshaqpen týystas jáne odaqtas retinde júredi. Zamanymyzdyń zańǵar jazýshysy Muhtar Áýezov óziniń ádebı zertteýlerinde «qıat-qypshaq eli» dep jazady. Ýaqyt óte kele ulǵaıǵan Qıat taıpasy jeke-jeke bes rýǵa bólinedi. Olar mynalar: qıat-jurqyn, qıat-shanshyǵut, qıat-jasar, qıat-qoralas, qıat-bórjigin. Shyńǵys han qıat-bórjigin rýyna jatady. Bertin kele qıat-bórjigin, ıaǵnı, Shyńǵys han áýleti tóre atandy. Sonda, qazirgi mańǵol qaıda qalady, olar qaıdan kelgen, olardyń arǵy tegi kim? degen suraq týyndaıdy. Onyń jaýaby mynaý: qazirgi mańǵodar 13-shi ǵasyrdyń aıaǵynda qazirgi Mańǵolıa jerine Tıbetten aýyp kelgen lamalardyń urpaqtary. Qazaqtardyń maǵol ataýy osylarǵa aýysqan».
Osyǵan qosarymyz, qıat-jurqyn degeni naıman handarynyń rýy, qıat-qoralas degeni Alan ananyń rýy bolady. Qunanbaı da qıattardyń qazaqtar ekenderin aıtqan, óıtkeni ol ózi qıat-tobyqtydan edi. Negizinde naıman arasyndaǵy shejireshiler qıattar jónindegi áńgimeni: «Qunanbaı aıtqan» dep bastaıdy. Qıat-bórjigin qıattarǵa kirme. Olar, qıat Dýbýn-Baıannyń jesirimen mahabbat quryp, osy Alan anamyzǵa úsh uldy birden taptyrǵan Baıuly adaıdyń Muńalynyń jigitinen taraǵandar. «Qupıa shejirede» Baıuly Muńal – «baıaýt-maǵalyq» dep aıtylǵan. Ábilǵazynyń aıtqan «muńol-muǵuly» osy muńal bolady. Shejireshi bolǵan Ábilǵazy muń+ol (al) ataýynyń aıtylýy qıyn bolǵandyqtan «muǵulǵa» (moǵol) aınalǵan deıdi. Rasynda da, eger de sizder «muńal», «muńal» dep birneshe ret qaıtalasańyz bul sóz muǵal, muǵul bolyp estiledi. Ánes Saraı aǵamyzdyń zertteýlerinen bizder muńal degenimizdiń ertede muǵal, muqal dep aıtylyp júrgenin kóremiz. Sonda, «Qupıa shejiredegi» «baıaýt-maǵalyq» degenderi anyǵynda - «baıaýt-muǵalyq» bolmaq. Bul muń+al degenimiz, maǵol ataýynyń maǵynasyn Rashıdenniń túsindirgenindegi: «árqashan muńly bolyńdar» degenin rastap tur. (Býdte vsegda opechalennymı. Rashıden). Muńaldar men Shyńǵys hannyń tańbasynyń bir bolǵany osydan. Osymen qatar, Shyńǵys han baıaýttarǵa, ıaǵnı, Baıulyna «ýteký» degen ataq bergen. Iaǵnı, ateke, ata rý degen maǵynada. Úsh asha tańbany Shyńǵys han qıattardan, jalaıyrlardan maldanyp ketken. Óıtkeni, bul tańba ejelgi arıılik patshalar áýletiniń tańbasy edi. Bórjigin áýletiniń tańbasy úndirarıılerdiń svastıka, bizdińshe «qarshyǵa» tańbasy bolady. Orystar bul tańbany «ındýıstskıı znak svastıkı» dep ataıdy. Bórjiginderdiń, ıaǵnı adaılardyń úndiarıılerge qatysyn bizder kóne úndi jazbalaryndaǵy eshkimge des bermegen jaýynger daı taıpasy jónindegi derekten ańǵaramyz. Kezinde adaılar Eskendirge ilesip Indıaǵa deıin baryp, Afrıkadaǵy Nıl ózeninen sý ishken. Bul tańba arıılerge jatatyn ejelgi toharlarda da bolǵan. Tohar degenimiz toqyr, taqyr, taz, tájik, tázike, qazirgi Baıuly men adaılardyń quramynda da bar.
Shyńǵys han jóninde kitáp jazǵan Qaırat Zakıránov, tańbasyna qaraı bórjiginderdi arıılerge jatqyzyp júrgen jalǵyz zerttteýshi emes. «Taıny ımperıı Chıngısqana» atty eńbeginiń avtory Ioann Gornenskıı Shyńǵys hannyń arıılik násildiń qaıta jańǵyrýyn qamtamasyz etý úshin bir halyqtardy túbimen joıǵan, bir halyqtardy baǵyndyrǵan mashaıyq bolǵanyn aıtady. Násilder arasyndaǵy teńsizdik teorıasynyń negizin qalaǵan, halyqtardyń uly kóshin zerttegen bedeldi tarıhshylardyń biri Artýr Gobıno Shyńǵys han maǵoldarynyń jetsitikteriniń basty sebebin, olardyń arıılik prınsıpterdi ustanǵandarymen túsindiredi. Iá, tar maǵynada Shyńǵys han áýletiniń nurdan jaralǵanyn jetkizgen shejirelik aqparat mıf bolsa, keń maǵynada bul aqparat Shyńǵys hannyń bul dúnıege álemdik tártipti ornatý úshin kelgenin, ıaǵnı onyń «qudaıdyń uly», «qudaıdyń qamshysy» bolǵanyn, jáne de onyń ulttyq, násildik (qazaqtyq) rýhyn bildirip turǵan balama aqparat. Al tarıhty bolsa, jeke tulǵalar emes, ulttyq rýh jasaıdy. «Qupıa shejiredegi» Alan anaǵa Kók Táńiriniń nurynyń Aı sáýlesimen kelip, Kún sáýlesimen ketip otyrǵany, arıılerdiń zamanynan beri Aı men Kúnge tabynǵan qazaqtardyń nanym-seniminiń belgisi bolady. Arıılerdiń qasıtetti kitábi Avestada: «Pomolımsá svázı, Iz vseh naılýchsheı, Mej Solnsem ı Lýnoıý!» dep aıtylǵan. Qazaq jerindegi aspan asty ǵıbadathanadaǵy petroglıfterden (Tamǵaly) bizder qola dáýirinde, ıaǵnı arıılerdiń zamanynda osy nurdan jaralý ıdeologıasynyń bolǵanyn kóremiz. Endi osy «nurdan jaralý» ıdeologıasynyń qypshaqtarǵa qatysy jóninde aıtalyq.
Shyńǵys han jóninde kólemdi epopeıa jazǵan Muhtar Maǵaýın aǵamyz: «Biz Otyrardy qaıtaryp aldyq» degeninde, qıattardyń qypshaqtar ekenderin bilip, Otyrardy sartaýyldardan qaıtaryp aldyq degen maǵynada aıtqan bolsa kerek. Qıattardyń qypshaqtar ekeni arǵyqazaq mıfologıasynan bilinedi. Kóshpendilerdiń aýyzynan jazylyp alynǵan kóne qytaı nusqalaryndaǵy Apanbaıdyń (Abanbý. kıt.) on jeti ulynyń biri Ichjınıshıdýdyń So (saq) aımaǵynda týǵany aıtylady. Osy Ichjınıshıdýdiń bir uly aqqýǵa aınalyp ketken eken-mys. Bul jerdegi aqqý dep qypshaq aıtylyp tur. Óıtkeni, qypshaqtardyń evropalyq ataýy kýman – aqqý adam degendi bildiredi. Bul jerdegi «qý» degenimiz aqqý da, «man» jalǵaýy – atarman, shabarman degenderdegi sıaqty túbirdiń tabıǵatyn aıtyp tur. Osymen qatar, "Qunanbaı aıtty" degendegi ańyzda Qıat degen uldyń aqqý qyzdan týǵany aıtylady. Negizi, aqqý qusynyń qańly-qypshaq, qazaqtardyń qasıetti, kıeli qusy sanalatyny belgili. Osyny bilgen orystar ózderiniń «Slovo o polký Igoreve» atty epostarynda alegorlaý arqyly aqqý qusyn «jaý» dep ataıdy. Óıtkeni, olar ózderin shaýyp júrgen polovesterdiń aqqý eli sanalatyn qańly-qypshaq, qazaqtar ekenderin bilgen. Máselen, bul eposta «pred polkamı kasojskımı» degen sózder bar. Iaǵnı «qazaq áskeriniń aldynda» degen sóz.
Ejelgi uıǵyrlardyń «Seleńgi tasynda»: «Túrik-qybshaqtar bizderdi elý jyl bılegende» degen jazýlar bar. Bul «elý jyl» Batys Túrik qaǵanatynyń kezine kelip tur. Bul qaǵanatta qypshaqtardyń yqpaly kúshti bolǵandyqtan uıǵyrlar olardy túrikke sanap, túrik-qypshaq dep ataǵan bolsa kerek. Al endi, belgili túrkitanýshy, maǵoltanýshy ǵalym Sergeı Kláshtornyı bolsa, bul sózderdi «túrikter men qybshaqtar» dep túsindiredi. Qalaı bolsa da, qıat-qypshaqtar qazirgi Mańǵol ústirtine Orta Azıadan osy Batys qaǵanaty ydyraǵannan keıin kelgen. Sondyqtan da, «Qupıa shejirede» Burqan-qaldan taýyna kelgen kezde Bórte shene (shunaq ıt) men Qoımaral (arhar) anamyzdan týdy degen balanyń atyn Batsagaan, ıaǵnı Batys qaǵan qoıǵan. Tamǵalydaǵy tastardan bizder osy shunaq qulaq ıt pen arhardyń Aı men Kúnniń sımvoldary ekenderin kóremiz. Ábilǵazy ertede arhardyń qoımaral atalǵanyn jetkizgen edi. Sondaǵy: «Qupıa shejiredegi» Shene degenimiz - Shunaq ta, Goa Maralymyz – Ábilǵazy aıtqan qoımaral, ıaǵnı, arhar bolady. Qytaılar kóshpendilerdiń bárin tatarlar dep ataǵandary belgili. Sondyqtan da, «Men-da Beı-lý» dereginde Chjao Hýn Shyńǵys hannyń maǵoldary jóninde aıtqanda: «Plemena (tatar) proısqodát ot osobogo roda sha-to. Poetomý o nıh nıchego ne bylo ızvestno v techenıı ráda pokolenıı» deıdi. Belgili sovet sınology (qytaıtanýshy) jáne aýdarmashy N.S. Mýnkýev sha-to degenge qatysty: «Sha-to – konfederasıa plemen zapadnyh túrkov, obıtavshıh v 7 v., po odnım dannym, v raıone Fergany na byvsheı terrıtorıı ýsýneı. V 7-10 vv. otkolovshıesá grýppy sha-to projıvalı na terrıtorıı sovremennyh provınsıı Shensı, Gansý, ı Shansı. V 10 veke onı zahvatılı Severnyı Kıtaı» dep anyqtama beredi. Bul jerde qıattardyń Ferǵanadan, ıaǵnı biz aıtqan Ergene qoń jaqtan kelgenderi aıtylyp tur. Al endi, «na byvsheı terrıtorıı ýsýneı» degende, kezindegi ıýechjılerdiń úısinderdi qyryp tastap, jerin tartyp alǵandary aıtylyp turǵan bolsa kerek. Batys qaǵandarynyń biri bolǵan Toń jabǵynyń osy «ıagbý» laýazymy Kláshtornyıdyń aıtýynsha Iýechjı-Kýshan ımperıasynda bolǵan. Demek, bul laýazymdy Batys túrik qaǵanatyna qypshaqtar engizgen. Bul jerdegi Kýshan degenimiz qytaılardyń «hýsháng, «hýsha» dep aıtqandaryndaǵy qypshaqty bildiredi.
S. Kláshtornyı Bilge qaǵan qulpytasyndaǵy jazýlardy orys tiline bylaı dep aýdarady: «O, jıvýshıe v ıýrtah begı ı prostoı narod... shestı plemen sırov, devátı plemen ogýzov, dvýh plemen edızov!». Bul jerdegi «sır» degeni - qypshaqtar, «toǵyz oǵyz» degeni – uıǵyrlar, edız degenderi ade-edız, bizdińshe adaı-tazdar. Qazaq ǵalymdary Kláshtornyıdyń Sır degenin Sir dep jazady. Qaırat Zakıránov Seır-sıyrshy deıdi. Bular «enda» degen taıpamen qosylyp – Sir-enda dep te atalady. Qytaısha – Seıanto. Qypshaqtar arıılerdiń tikeleı urpaqtary retinde ertede sıyr malyn qadyr tutqan halyq bolady. Sondyqtan da, qypshaq shejiresinde kúlli qypshaq Múıizdiden (buqadan) taratylǵan. Bul jerdegi «sır» degeni – qasıetti sıyr ananyń uldary degen maǵynany berip tursa kerek. Naıman handyǵyn qurǵandardyń qańly, qıat-qypshaqtar bolǵandyqtarynan, bizdiń basty tańbamyzdyń bireýi – buqanyń múıizi bolsa, ekinishisi - buqanyń noqtasy bolady. Osymen qatar, shejirelik Naıman shaldyń laqab aty – Ókiresh, parsy tilinegi «ukar», ıaǵnı «buqashyq» bolady. Naıman handarynyń esmideriniń Baıbuqa, Taıbuqa bolǵandary osydan. Arıılerdiń mıfologıasy boıynsha, Aı Táńiri men qasıetti sıyr anadan osy qasıetti buqa (Ókiresh) týady eken-mys. Osy Ókiresh qypshaq shejiresinde Múıizdi dep atalǵan. Osydan bizder qazirgi qypshaq pen naımannyń túbiniń bir ekenin uǵamyz. Sondyqtan da, olar alty alashtyń quramynda birge atalyp, qazaq eline qatysty noǵaılardyń aıtqandarynda: «Sóz anasy Qypshaq, el anasy Naıman» bolady, báribir de, bir qypshaq.
Bul Sirlerdiń qaǵanaty bolǵanda olardyń qaǵany Ilıtý (Ilter) áýletinen shyqqan Ienshi Bilge-qaǵan edi. 646-shi jyly osy Ienshiniń uly Basshy (Bachjo) qaǵan bolǵanda uıǵyrlar qytaılarmen birigip Sirlerdi qyrǵynǵa ushyratyp, Basshyny óltirip, onyń úrim-butaǵyn túgelimen qyryp tastaǵan. Mine, osydan keıin Sir-qypshaqtar bir aǵaıyndy qańlylarmen birge keıin Naıman atalǵan Segiz-oǵyz birlestigin qurǵan. Bul birlestik jóninde «Alash» tarıhı-zertteý ortalyǵynyń ǵalymdary bolsa: «...naımandardyń babalary uıǵyrlarǵa qarsy kúreste Segiz oǵyz odaǵyn qurdy. Mundaǵy «oǵyz» etnonımi negizinen naımandardyń babalaryn uıǵyrlardan ajyratý úshin qajet boldy» deıdi.
Sır etnonımi 735-shi jyldan, ıaǵnı Segiz-oǵyz birlestigi qurylǵannan keıin tarıhı sahnadan ketken. Dál osy kezde olardyń qypshaq degen ekinshi ataýlary arab derekterinde aıtyla bastady. (S. Kláshtornyı.). Sirlerdiń Ilıtý, Ilter dep atalǵan patshalyq áýletteriniń ataýy naıman shejiresine Elata (Ilıtý), Eltaı (Ilter) degen atpen kirdi. Bul Elata, sıyrdyń noqtasyna uqsaǵan tańbany alǵan Teristańbalynyń atasy sanalady. Áıgili Ketbuqa babamyz osy Teristańbalydan edi. Joǵaryda aıtylǵandaı, tek patshalar áýletiniń ókili ǵana «buqa» atanǵan bolǵan. Osymen qatar Teristańbalynyń «noqta aǵasy» degen ataǵy da bar. Qazirgi tańdaǵy shejireni «bilgishter» (M. Ysqaqbaı) noqta aǵasy degenniń Shyńǵys hannyń qudiret-kúshinen bolǵan dep saıraıdy-aý kep-kep. Anyǵynda noqta aǵasy degenimiz tańbaly tastarda kórsetilgendeı, qos noqtamen Aı Táńiri men Kún Táńirine arnap shalatyn qurbandyqtardy jetelep ákeletin adam bolady. Keıingiler noqta aǵasy degendi – kerýenniń aldyńǵy túıesin jeteleıtin adam dep durys aıtqan. Iaǵnı, bul sóz «jeteleýshi» degen maǵynada aıtylǵan. Taıpaǵa qatysty bul jeteleýshi, maldy emes, eldi jeteleıtin adam, ıaǵnı han, patsha degen maǵynada aıtylǵan. Teristańbaly Aqtana, Aqtoǵys degen eki tarmaqtan turady. Aqtana degenimiz de bulardyń túbiniń keshegi sıyr ananyń atyn alǵan sır-qypshaqtar ekenderin bildirip tur. Ilıtý, ıaǵnı Elata da, arıılerdiń patshalyq Kaı áýletiniń urpaǵy bolady. Elatanyń tańbasy men keıanıdter shejiresindegi patshalardyń tańbalary bir – noqta tańba. Ilıtý-Ilter (Elata) áýleti men uıǵyrlardyń Iaǵlakar áýletin salystyrǵan Kláshtornyı: «No v sravnenıı s sıramı, ıh praváshım rodom Ilter, nıkakogo prevosqodstva znatnostı knázıa ız roda Iaglakar ne ımelı» deıdi. Uıǵyrlar qaǵandyq qurǵanda qaǵan retinde osy Iaǵlaqarlardy bılikke ákelgen. Uıǵyr halqy bolsa, bulardyń teksiz ekenderin bilip, olardy moıyndamaı qarsy bolǵan. Árıne, olar teksiz bolady, óıtkeni olardyń túbi kaı-qypshaq emes edi. Iaǵlaqarlardy jalaıyr dep júrgender de, bar.
Osymen qatar qańly men qypshaqtardyń túbinde bir halyq ekenderin aıta ketý kerek. Ǵalymdar da osyny aıtady. Qańlynyń tańbasy bir taıaq, qypshaqtyń tańbasy eki taıaq, ekeýi de, bolmysynda bir tańba. Qazirgi qypshaqtardyń eki taıaǵy «ekinshi qańly» (tot je kanly) degen maǵyna berip turǵandaı. Mahmud Qashǵarı men Rashıdenniń derekterinde qańly sanalatyn kaılerdiń tańbasy – ortasynda naımannyń múıiz tańbasy turǵan eki taıaq retinde kórsetilgen. Osydan-aq bizder naıman men qypshaqtyń túbiniń bir – kaı-qańly ekenderin túsinemiz. Múıiz tańbany naımandar áketken, taıaqtar qypshaqtarda qalǵan. Qazaqstan respýblıkasynyń UǴA korespondent múshesi, tarıh ǵylymynyń doktory, Halyq aralyq qypshaqtaný ortalyǵynyń dırektory, profesor B.E. Kýmekeev, óziniń jazǵan: «Ob etnonıme ı etnose kıpchak v dıahronıı» atty eńbeginde qańly men kaılardyń qypshaq qaýymynyń ztnıkalyq komponenti ekenderin aıtady. Belgili túrkitanýshy jáne kytaıtanýshy Iý. Zýev «ýrbe kypshak degendi qytaıdyń «Iýán shı» deregindegi «ıýılıbeılı», orystardyń «Ipatev jydnamasyndaǵy» «Polovsı-Orlplúeve» degenderine qatysty aıtyp, búl sózdiń maǵynasyn qazaq tilin bilmegen soń, túsindire almaǵan. Anyǵynda, bul «ýrbe kypshak» degeni arbaly qypshaq bolady. Qańly-qypshaq dep aıtsaq qatelespeımiz. Mahmýd Qashqarı: «Qypshaq ulysynyń jaqsy-jaısań ulyqtary qańlylardan edi» dep jazady. Arab jylnamashylary Al-Nýveırı men Ibn Haldýnı qańlylardy qypshaqtardyń bir taıpasy bolǵandaryn aıtady.
Qypshaqtardyń sıyr analarynyń ataýynan bas tartqandarynyń, tipti, shejirelerinde ózderiniń buqatekti ekenderin de atamaı, Ókiresh degendi Múıizdi dep ataǵandarynyń negizinde abyz-aqyndyq nanym-senim jatyr. Qytaı derekterindegi ańyz boıynsha, qytaılar men uıǵyrlar birigip Sir taıpasyn qyrǵynǵa ushyratardyń aldynda olarǵa (sirge) bóribasty bir adam kelip Otikenge ertip aparǵanda, aldarynan eki arýaq shyǵyp: «Sıyr eli túp-tamyrymen qurtylady» degen eken. (bal ashqan). Osydan keıin uıǵyrlardyń qytaılarmen birikken shabýlary bastalady. Osy qyrǵynnan aman qalǵan Sirler ejelgi nanym-senim boıynsha taǵdyrdy aldap ketý úshin ózderiniń ataýlarynan bas tartyp, Segiz-oǵyz ataýyn alady. Anyǵynda, orys zertteýshileriniń aıtqandarynda bul segiz taıpanyń oǵyzdarǵa eshqandaı qatystary joq, bul taıpanyń ataýy Segiz-ógiz bolǵan. Qyıdandar olardy Naıman, ıaǵnı «segizder» atap ketedi. Alaı da, olar shejiresinde báribir de Ókireshti atap qoıady. Osy sıaqty qypshaqtar da, bóri laǵnettiń atyn atamaıtynymyz sıaqty, shejiresinde endi sıyr atyn, Ókiresh atyn atamasa da, ózderin bildirý úshin Múıizdiden taratyp qoıady.
Tamǵalydaǵy arıılerdiń zamanyndaǵy petroglıfterdiń birinen bizder osy Aı Táńiri men sıyr ananyń arasyndaǵy jynystyq qatynas kórinisin ańǵaramyz. Mine, qıat-qypshaqtardyń arasyna «nurdan jaralý» mıfi osydan kelgen. Iaǵnı, arıılik ata-babalarynan kelgen. Nurdan jaralý - «Qudaıdyń uly» degen maǵynada patshalyq áýletti bildiredi. Qazirgi mańǵol ataýlynyń bul mıfke eshqandaı da qatysy joq. Al endi, Kaı áýleti qıattardyń shejiresindegi Dýbýn-Baıan ólgennen keıin onyń jubaıy Alan anaǵa Aı Táńiriniń keldi degenderi falsıfıkasıa, ıaǵnı, jalǵanatty (samozvanes) patshalyq áýlet jasaýdyń amaly bolǵan. Sondyqtan da, bul shejire «qupıa» sanalǵan. Alan ananyń da tańbasy noqta edi.
Iá, naǵyz tóreler qańly-qypshaqtar, keıanıd-qıattar, ıaǵnı Kaı áýleti. Kláshtornyı «sır», «kaı» «qypshaq» degen ataýlardyń bir massıvti bildiretinin aıtady. Sondyqtan da, qazaqta: «Qańly otyrǵan jerde han da bata bere almaıdy», «Keleli elde qańly bar, qańlydan han kóter» degen sózder qalǵan. Mine, osy sózden-aq bizder Shyńǵys han áýletiniń jalǵan tóre ekenin túsinemiz. Áıtpese, hannyń aty han, ol nege qańlydan tómen bolady? Shyńǵys hannyń tegine qatysy joq naımandardyń tóre-naıman degen ataǵy baryn kim bilmeıdi?
«Alash» tarıhı-zertteý ortalyǵy jarıalaǵan shejirede naımandar Kaı áýletinen tarap tur. Iaǵnı, shejiresine saı naımandar da naǵyz tóreler bolady. Sondyqtan da, ertede naımandardyń tóre-naıman, qańly-naıman degen ataǵy bolǵan. Kaı áýletiniń atasy Keı Kývad (Keıqýat) bolsa, qazaqtaǵy kaı áýletiniń atasy Keı Vıshen, ıaǵnı Kláshtornyı aıtqan Kavı Vıshtaspa. Osy Kavı Vıshtaspa Zaratýshtarǵa qamqor jasaǵan adam, naýryz meıramyn toılaý kezin jaz aıyna jyljytyp, sabantoıdyń paıda bolýyna sebepshi bolǵan. Keńes dáýirinde bizder naýryz meıramyn umytqanǵa deıin barsaq, babamyzdyń sabantoıyn jylda toılap otyrdyq. At shaptyrdyq, balýan kúrestirdik. Kavı degenimiz abyz-aqyn. Iaǵnı, abyz-aqyn patsha degen maǵynada. Kaı ataýy osy Kavıden bolǵan. Qypshaq degenimiz osy Kavıge qatysty Kavı+shaq degennen qalǵan. Qazaqsha – qybashaq. «Shaq» jalǵaýy qulynshaq, bala-shaǵa degendegi sıaqty - urpaǵy degendi bildiredi. Kavı urpaǵy. Iaǵnı, joǵaryda aıtqandaı qypshaqtyń da arǵy túbi kaıler. Máselen, qypshaqtar shejiresindegi Múıizdi, Kóbeqalyptan taraıdy. Bul jerdegi «kóbe» - Kavı ataýynyń qazaqshalanǵany bolsa, «qalyp» - tula boıy, qalyby, bolmysy degen maǵyna berip tur. Iaǵnı, bolmysy Kavı, abyz-aqyn patsha. Demek, shejire qypshaqtyń ákesiniń Sary abyz (sary kavı), atasynyń Múıizdi, arǵy atasynyń Kóbeqalyp ekenin aıtyp, taıpanyń túbiniń arıılik abyz-aqyn Kavıler ekenderin bildirip tur. Osydan biz qypshaq etnonıminiń Kavı ataýynan bolǵanyn anyq túsinemiz. Sonymen qatar qazaqtaǵy Qabı esiminiń basty nusqasy osy Kavı bolady. Kavı men kaı, keıdiń bir sóz ekenin bilgen orystar bizderdi keı+sak, kaı+sak dep atap ketken. Iaǵnı, abyz-aqyn saqtar degen maǵynada. Demek, orystar bergen bizderdiń «kaısak» degen ataýymyz – «kavıshaq» degenniń bir fonetıkalyq nusqasy bolady. Qazaq degen ataý «kaısaktan» bolǵanda, osydan bizder «qazaq» degenniń qypshaq ekenin túsinemiz. Oljas Suleımenov aıtqan «strana belyh gýseı», ıaǵnı qaz+aq, aq+qaz degeniniń de, qypshaqtar ekeni joǵaryda aıtyldy. Osydan bizder, Qonaevtyń dáýirinde jazylǵan tarıhymyzdaǵy qazaqtyń atasy úısin degenniń jalǵan ekenin túsinemiz. Qazirgi aıtylyp júrgen «tarıhymyzdyń» da, qaryq emes ekeni beligili.
Ábilǵazylar aıtqan «qabyqsha» degen nusqa, Ókireshti «jar tóseginde ókirgennen bolǵan» degen sıaqty jalǵan, óıtkeni, Rashıden de, Ábilǵazy da jalǵan tórelerdiń tarıhyn aıtqan soń, qypshaqtyń ataýynyń tórelik naqty maǵynasyn ádeıi burmalap jibergen. Kláshtornyı aqıqatqa jaqyndap, Ablázov degenniń (Muhtar emes) tapsyrýymen jazǵan qazaqtyń tarıhynda ertede qypshaq ataýynyń aldymen «sır», keıin «kyvshak kovy» degen nusqasy bolǵanyn aıtady. Alaı da, ǵalym bul sózdiń maǵynasyn durys túsindire almaǵan. Kyvshak kovy degeni kavı-qypshaq ekeni aıtpasa da, túsinikti. Sonymen, Shyńǵys hannyń qańly-qypshaqqa da, Keı Qývadqa da, Keı Vıshtaspqa da, Osman ımperıasyn quryp monarhıalyq áýletter qataryna alynǵan Kaı áýletine de eshqandaı da genealogıalyq ta, genetıkalyq ta (atalyq jaǵynan) qatysy joq. Sondyqtan da, qalamıe «Naıman handary jáne Shyńǵys han» atty maqalasynda, Otyrardyń bıleýshisi Kaıyhannyń da Kaı áýletiniń ókili bola tura, Shyńǵys hannyń jalǵanatty tóre ekenin betine aıtqan soń, aýzyna eritiligen kúmis quıylǵan bolar dep aıtqan. Qypshaq Inalshy Kaıyhan naǵyz tekti áýlettiń urpaǵy edi. Sondyqtan onyń kerýenge qaraqshylyq jasaýy múmkin emes. Tekti qazaqta atam zamannan beri aıtylatyn: «Kisi óltirip, kerýen tonap, hanyma qarsy shyqqanym joq!» degen sóz bar.
Sonymen bizder, «bórili baıraq» dep Súıinbaılardyń jyrlap ketkenderiniń uıǵyrdyń urany ekenin túsindik deımin. Q. Baıbatshanyń aıtqanynda bórini qadyr tutqan túrkitiń túbi úısin, Tileýberdiniń aıtqanynda úısin degenimiz uıǵyr eken. Báıdibek Býmyn qaǵannyń urpaǵy eken, dońyzdy qadir tutqan altyn adam úısin Eljaý bıdiń uly Nýly bı eken. Al bizder, qazaqtar bolsaq, Uly dalany, ıaǵnı, Deshti-Qypshaqty jaratylystan beri jaılaǵan qypshaqtarmyz. Shyndyqqa nedáýir jaqynyraq etip qazaqtyń tarıhyn jazǵan Kláshtornyı men Sultanovtar: «Mýsýlmanskıe ıstorıkı ı rýsskıe letopısy znaıýt kıpchakov-polovsev kak plemá mnogochıslennoe ı sılnoe, ımenem kotorogo stala nazyvatsá vsá Velıkaıa Step» degen edi. Tamǵaly tastarda bizdiń babalarymyzdyń attyń jalyn tartyp mingenderi naqty kórsetilgen. Iaǵnı, olar áý basynda eshbir er-toqymsyz, attyń jalynan ustap alyp shaýyp júrgen. Arheologıalyq zertteýler jylqynyń eń alǵash qazaq jerinde minýge jaratylǵanyn dáleldep berdi. Órkenıet, ıaǵnı sıvılızasıa degenimiz eń aldymen kólik, komýnıkasıa. Iaǵnı, bizdiń Deshti-Qypshaq dalamyz órkenıettiń basty otany bolady. Bizdiń tótemimiz eshqashan da bóri bolmaǵan. Bizderdi jaýlarymyz komýnıserden de buryn adastyrǵan. Qytaılar uıǵyrlarmen birigip qypshaqtardy qurtyp jibermekshi bolǵanda, qypshaqtar túriktermen odaqtasýǵa májbúr bolyp, uıǵyr men qytaıdy shapqan. Elteris qaǵanmen qosylyp 646-shi jylǵy qyrǵynnyń kegin uıǵyrlardan alǵan. Qańly-qypshaq orysty da shapqan. Sondyqtan, orystar da, qypshaq dalasyna kóz alarta qaraǵan. Mine, osyndaı kezeńderde adaı men qypshaq birigip dúnıege Shyńǵys han babamyzdy ákeldi. Shyńǵys han bastaǵan qazaq-qypshaqtar qytaılardy qyrǵanda, adamnyń qanynan shylqyǵan jer kópirip, attyń aıaǵy taıǵan deıdi. Naımannyń ǵulama shejiresi Ǵulama Qadyrdiń aıtqanynda, jońǵar shapqynshylyǵy kezinde qazaqtar jınalyp kimge bodan bolyp aman qalýdy oılaǵan eken. Sol kezde bir aqsaqal: «Qytaıdyń noqtasy temir, orystyń noqtasy qaıys. Bizder qaıys noqtany qashan da bolsyn úzip kete beremiz, al endi temir noqtaǵa basymyzdy bir tyqsaq, eshqashan da qutyla almaımyz» degen eken. Mine, kók túrik, kók bóri degenimizdiń artynda osy temir noqta tur. Qazirgi Stamboldaǵy sary qańlylar ózderin 75 mıllıon qazaqpyz dep júrgenderi, olar ózderiniń saıasattyń kesirinen túrik atanǵandaryn túsingennen bolǵan. S. Kláshtornyı túrik ataýynyń túrik qaǵanattarynan keıin saıası termınge aınalǵanyn aıtady. Mine, osy saıasattyń sebebinen elbóri qypshaq, bóri naıman degen ataýlar paıda bolǵan. Bulardy jaýjúrek halyq bolǵandyqtarynan túrikter ózderine tartyp, ádeıi bóri atap ketken. («Bóri naıman». K.Z. Dáýkeev.). Uıǵyrlar «túrik-qybshaqtar» degende, bıliktegi túrkitter men derbes jasaq qypshaqtardy aıtqan. Túrikterdiń Orhon derekteri bolsa, «túrikter men sırler» deıdi. Mine, osy uıǵyrlar men túrkitterdiń tasyndaǵy jazýlardan da, bizder túrik pen qypshaqtyń ekeýiniń eki bólek massıvter bolǵanyn túsinemiz. Bir aýyz sózben aıtqanda, Túrik qaǵanattarynan keıin qazirgi Reseı men Qytaıdyń aralyǵyndaǵy keńistikti jylnamashylar «túrik álemi» dep atap ketken edi. Qypshaq-qazaqtyń «túrik» atanyp júrgeni osydan ǵana.
«Qupıa shejiredegi» Aı sáýlesimen kelgennen keıin paıda boldy degen urpaqtyń «bordjıgın» atalǵany ashqandaı da «bórijigit, «bóri tegin», «bórijigi» emes, «jasyl-sur kózdiler» degen maǵyna berip turǵan qyıdan tilindegi ataý. Mańǵol tildes qyıdandardyń bularǵa at qoıǵanynyń esh tańyrqaǵy joq. Naımandardyń da attaryn óz tilderinde qyıdandar qoıǵan. Qańly eli bolǵan qońyrattardyń da atyn qang+arat dep qyıdandar qoıǵan. Keıin, qazaqtar qońyrat dep atap alǵan. Nurdan jaralý ıdeologıasynyń klasıkalyq nusqasynda Aı Sáýlesi eshqashan da bórige aınalmaıdy. «Altyn dápterde aıtylǵandaı, arıılerdiń belgisi sary tóbetke aınalady. Arıılerdiń zamanynda salynǵan tastaǵy sýretterde quıryǵy shunaq sary tóbet Aı Táńiriniń sımvoldyq tulǵasy retinde kórsetilgen. (Bórte shunaq). «Qupıa shejiredegi» sary tóbetti bórige aınaldyryp júrgender de bizderdiń jaýlarymyz. Qypshaq ataýyna qatysty
