16 jeltoqsan kúni Ystambulda Túrkıa qazaqtary qorynda Qazaqstan táýelsizdiginiń 23 jyly atalyp ótildi. Búkil qazaqtar úshin uly mereke dep eseptelgen bul kúnge qatysty oılaryn Qor tóraǵasy Fazyl Toply bylaı dep ortaǵa saldy:
“Táýelsizdik álemdegi búkil qazaqtardyń birbirine qaýyshýyna bastap bergen qasıetti oqıǵa. Oǵan deıin ásirese shetel qazaqtary el saǵynyshy, jer saǵynyshy bolsa da, atamekenge bara almaýshy edi. Al bireń sarań adamdar Qazaqstannan Túrkıaǵa kelse, emin erkin júre almaıtyn. Qazaqty kórse qorqyp jolyǵa almaıtyn. Táýelsizdikten keıin qazaqpen qazaqtyn basqosýyndaǵy búkil kedergiler joıyldy. Elbasy Nursultan táýelsizdikten keıin 1992 jyly Almatyda quryltaı ótkizip dúnıejúzi qazaqtarynyń basyn qosty. Sondyqtan táýelsizdik búkil qazaqtyń ómirindegi mándi oqıǵa.”
Biz de sóılegen sózimizde Qazaqstannyń 1991 jyly, 16 jeltoqsan kúni táýelsizdik jarıalaýy 1952 Túrkıaǵa qonys aýdarǵan qazaqtardyń 62 jyldyq tarıhyndaǵy eń mańyzdy qubylys ekenine basa kórsettik. Óıtkeni osy kúni Túrkıa qazaqtary óshkeni janyp ólgeni tirilgendeı úlken qýanyshqa bólendi. Ákesi joq jetim balanyń kúıin keship júrgen qazaqtar táýelsizdikten keıin ákesi tirilip kelgendeı boldy. Ekinshiden qazaq degen ult búkil álemge tanyldy. Buryn Túrkıalyq qazaqtardy túrikter kóbinese tatar dep atap qazaq degen ulttyń bar ekenin bilmeıtin. Qazaqstan táýelsizdik alǵannan keıin kóp adam álemde qazaq degen bir ult baryn bildi. Túrkıa qazaqtarynyń ekinshi qýanyshy Túrkıa Jumhurıetiniń álemde birinshi bolyp eki saǵattaı qysqa merzimde Qazaqstannyń táýelsizdigin tanýy edi. Bul qazaqtardyń qýanyshyn eselep ósirip jiberdi. Búgingi tańda eń baqytty qazaq dıasporasy Túrkıa qazaqtary dese artyq aıtqandyq bola qoımas. Óıtkeni eki el arasynda eshqandaı vıza shekteýleri bolmastan aralasýshylyq barshylyq. Úshinshiden Qazaqstannyń jáne onyń prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń bedeli shetelderde asa joǵary. Túrkıa qazaqtary muny maqtan tutady.
Túrkıa qazaqtary qoryndaǵy táýelsizdik merekesine qatysqan Eýrazıa sport odaǵynyń tóraǵasy Ahmet Túzún Qazaqstan táýelsizdik merekesine ádeıilep kelgenin aıta kelip “Búgingi tańda túrki memleketteri ishinde Qazaqstannyń orny erekshe. Onyń qudyretti jetekshisi bar. Túrki álemi keleshekte yntymaqtastyǵyn nyǵaıtyp uly kúshke aınalady. Onda Qazaqstannyń orny aıryqsha bolady” dedi.
Túrkıa qazaqtary qory mádenıet bóliminiń bastyǵy, ánshi Beshir Ahmet Kóse “Túrkıada esh qıynshylyq kórmesek te, adam otanyn, elin saǵynady eken. Sondyqtan 23 jyldan beri atamekenge baryp kelemiz. Otannyń kún saıyp damyp, álemniń aldynǵy qatarly elderi arasynda óziniń laıyqty ornyn alǵanyn kórgen saıyn qýanyp otyramyz. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń salıqaly saıasatynyń arqasynda qazaqtyń kók týy bıikte jelbirep tur. Táýelsizdigimiz mángi bolsyn” degendi aıtty.
Túrkıa qazaqtary tóralqa múshesi, muǵalim Sapar Selvı “Túrikte bir sóz bar beısenbiniń keletini sársenbiden belgili bolady. Qazaqtyń táýelsiz el bolatynyn 1986 jyly qazaq jastarynyn kóterilisinen-aq sezgen edik. Osydan kóp ótpeı bes jyldan soń Qazaqstanymyz táýelsizdigin alyp zor qýanyshqa bólendik. Ózimiz shetelde júrsek te, oıymyz ben júregimiz ár qashan Qazaqstanda” dep oılaryn atap ótti.
Túrkıa qazaqtary tóralqa múshesi Abdýaqap Qylysh “16 jeltoqsan búkil qazaq úshin óte qýanyshty kún. Óıtkeni táýelsizdik bir ulttyń bar ekenin belgisi. Táýelsizdik bolsa, tilin, diniń, elin, týyn bolady. Sondyqtan táýelsizdiktiń qadyryn bileıik. Jumys istep ony mángilik etýge kúsh jumsaıyq” dese, qor tóralqanyń taǵy bir múshesi Májit Oqtaı bolsa “Men alǵash ret Qazaqstandyq qazaqtardy 1977 jyly Izmır qalasynda ótken halyqaralyq jármenkege Keńes Odaǵynan Qazaqstan qatysqanda kórdim. Jármenkege baryp otandastarmen tanystym. Sonsoń olarǵa jıi baryp el saǵynyshyn, jer saǵynyshyn basyp júrdim. Sonda átten Qazaqstan táýelsiz bolsa eken dep armandadym. Sol arman 1991 jyly oryndaldy. Elbasy Nursultan Nazarbaev qazaqty búkil álemge tanytty” dedi.
Túrkıada magıstrantýrada oqyp júrgen Baýyrjan Sarqytuly “Qazaqstan táýelsizdik alǵaly beri kóptegen jumystar atqarylǵany ras. Solardyń ishinde Elbasynyń eki jumysy asa mańyzdy dep oılaımyn. Birinshisi Qazaqstan memleketiniń sheqarasyn kórshi eldermen kelisim-shart jasap bekitti. Ekinshisi Qazaqstanǵa 40 jyldaı ý shashqan atom polıgondaryn japty. Sóıtip Elbasy Qazaqstannyń jarqyn keleshegi úshin jaǵdaı jasap qoıdy” dep pikirin ortaǵa saldy.
Qazaqstannan kelip armıada oqyp júrgen Erbol Serikqalı “Negizi jeltoqsan aıy Qazaq úshin mańyzdy aı. Birinshiden Alash avtonomıasy, ekinshiden 1986 qazaq jastarynyń kóterilisi, úshinshiden táýelsizdik jarıalaý osy aıda bolyp ótti. Endi osyndaı asa mańyzdy tarıhyı ýaqıǵalardy elden alysta júrse de Túrkıa qazaqtarynyń eske alyp merekelep otyrǵandaryna alǵysymdy aıtamyn” dedi. Osydan keıin ol táýelsizdikke arnap jazǵan óleńin kópshilikke oqyp berdi.
Osydan keıin kezek naǵyz qazaq, dombyraǵa berildi. Táýelsizdik qurmetine ánder shyrqaldy. Osylaısha, Túrkıa qazaqtary jarty ǵasyrdan astam ýaqyttyq tarıhlaryndaǵy orny erekshe Qazaqstan táýelsizdigin atap ótti. Táýelsizdiktiń 23 jyly qutty, elimiz mángilik bolsyn!
Ábdiýaqap Qara
Tarıh ǵylymynyń doktory,
Ystambuldaǵy Mımar Sınan kórkem óner ýnıversıtetiniń profesory
