Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasynda kún tártibine qoıylǵan basty másele – memlekettik tildiń latyn qarpine kóshýi. Latyn álipbıiniń biryńǵaı standartty jobasy Elbasynyń tapsyrmasy boıynsha, 2018 jylǵa deıin bekitilýi qajet. Osy másele tóńireginde elimizdiń ár aımaǵynda túrli sharalar uıymdastyrylyp, jan-jaqty talqylaýlar júrgizilýde. Sonymen qatar, latyn álipbıiniń birneshe jobasy usynylyp, Parlament májilisinde tanystyrylǵan nusqa men kúni keshe ǵana Elbasymyzǵa tanystyrylǵan eki nusqa el arasynda qyzý talqyǵa tústi.

Qamshy.kz aqparat agenttiginiń tilshisi eki nusqany saralap, olarǵa qatysty túrli mamandardyń aıtqan pikirlerin jınastyryp, ózara salystyryp, saraptama jasap kórdi. Nátıjesin nazarlaryńyzǵa usynamyz.

Birinshisi – 25 áripten turatyn Parlamenttegi tyńdalymda usynylǵan joba. Bul nusqanyń usynylǵanyna bir aıdaı ýaqyt ótti, sol bir aıdyń kóleminde latyn álipbıiniń 25 áripke negizdelgen jobasyna qatysty jer-jerlerde túrli pikirler aıtylyp, halyq arasynda da, til mamandary arasynda da talqylandy. Bul álipbıdiń negizgi artyqshylyǵy – pernetaqtada jumys isteýge yńǵaıly, latynnyń 25 árpinen ǵana turady. Mamandardyń aıtýynsha, osy nusqa tańdalǵan jaǵdaıda qosymsha baǵdarlama jasaý qajet emes. Alaıda bul nusqanyń da basty kemshiligi bar. Ol - dıgraftar. Qoǵamda qyzý talqylaý týdyrǵan da osy dıgraf máselesi.

Fılologıa ǵylymdarynyń doktory Faýzıa Shámsıqyzy dıgraftarǵa qatysty birshama máselelerdi ashyp kórsetken bolatyn. Atap aıtar bolsaq, «sózderdiń býynǵa bólinýi, dıgraf dybystardan bastalatyn sózderdiń qaısy bas árippen jazylady jáne de bulardy balalarǵa úıretý kezinde olardy shatastyryp almaımyz ba?» - degen syndy suraqtar týyndaǵan. Sonymen qatar klavıatýraǵa negizdelip jasalǵan bul nusqany paıdalana otyryp qandaı da bir mátin jazatyn bolsaq onyń kólemi 30%-ǵa deıin uzaryp ketedi. Al muny biz ekonomıkalyq jaǵynan tıimdi dep aıta almaımyz.

Latyn álipbıiniń bul nusqasyn aqparattyq tehnologıada qoldaný jáne kompúterde jumys isteý yńǵaıly bolatyndyǵy ras, alaıda dıgraf máselesine beıjaı qaraı almaımyz.

Qoǵamda rezonans týdyrǵan kelesi nusqa – «útirısa» nusqasy. Kúni keshe ǵana Elbasyǵa tanystyrylǵan bul jobanyń negizgi prınsıpi – bir áripke bir tańba. Jańa nusqadaǵy árip sany 32. Alaıda bul nusqada dıgraf máselesiniń ornyn «útir» máselesi basyp otyr.

Joǵaryda kórsetilgendeı bul «útirısa» nusqasy bir kórgende yńǵaıly ári kemshiliksiz álipbı retinde kórinedi. Alaıda, bul áriptermen qandaı da bir mátin jazatyn bolsaq, shatasýdyń kókesi sonda bastalatyn sekildi. Tilimizde útir qoıylatyn jaǵdaılar óte kóp, al endi áripterdi jazǵanda da útir qoıylatyn bolsa, bul qalaı bolmaq?

Latyn álipbıiniń jańa jobasyna qatysty ǵalymdar, bilim salasynyń ókilderi oń kózqaras tanytyp, bul nusqa áli de damý barysynda dep aıtyp jatyr. Osyǵan qatysty Gýmılev atyndaǵy Eýrazıa ulttyq ýnıversıtetiniń prorektory, alashtanýshy Dıhan Qamzabekuly jańadan usynylǵan nusqa aldyńǵyǵa qaraǵanda kósh ilgeri dep atap kórsetti.

«Birinshisi – latyn qarpi, ekinshisi – kırıll qarpi, al úshinshisi – kırılldiń negizinde jasalǵan qazirgi qoldanystaǵy qazaq qarpi. Muny qoǵam qaı turǵydan qabyldaıdy eken? Jańadan usynylǵan tyń joba qazaqtyń dybystyq erekshelikterine qaraı yńǵaıly», - dep Dıhan Qamzabekuly pikir bildirse, sarapshy Lázzát Nurqatova bul jobany óte yńǵaıla ári úırenýge jeńil dep atady.

«Útiri bar qarip dıgraftarǵa qaraǵanda tez jattalady jáne mátindi jazýda yńǵaıly bolady», - deıdi.

Bul – sarapshylardyń pikiri.

Alaıda qoǵamnyń pikiri múlde bólek – «útirısa» nusqasynda jazylǵan mátindi oqý jáne jazý barysynda kóp shatasýlar bolady. Atalmysh joba jaıynda bloger Sadyq Shárimbek: «Elbasyna búgingi nusqany tanystyrýdyń ózi uıat» - deıdi.

«Osy nusqamen qazaqsha eki sóılem jazyp kórińizdershi, klavıatýra aýystyra berip qol aýyryp ketedi. Tehnologıanyń ıisi muryndaryna da barmaıtyn aǵa býyn ókilderiniń latynnyń, el tehnologıasynyń damýyna úlesi týraly sóz aıtý baryp turǵan qyp-qyzyl absýrd dúnıe. Aqylǵa kelip, jastardyń da pikirin tyńdap, sanasýǵa shaqyramyn. Bolashaq latyn álipbıiniń ıesi – jastar. Keńesip pishilgen ton kelte bolmas. Sondyqtan, aǵa býyn bul tilde tek sizder sóılep, jazyp jatqan joqsyzdar, óz-ózderińizben keńese bermeı, osyny qoldanar barsha belsendi býynmen teń keńeskeni durys bolar edi», - deıdi bloger.

Sadyq Shárimbektiń aǵa býyn dep tilge tıek etip otyrǵany – Keńes Úkimeti kezinen beri qazaqtyń mańdaıyna bitken tilshi ǵalymdar. Al ol kisilerdiń kompúter men telefon klavıatýralaryn paıdalanyp jaza bermeıtini ras. Keleshek urpaq – tehnologıa damyǵan zamanda ósip-ónetin este tutqan durys sekildi. Al usynylǵan jańa jobanyń basty kemshiligi – onyń «útirısa» nusqasy bolǵandyǵy.

Kópshilik qoǵam, ásirese kompúterde kóp jumys isteıtin adamdardyń pikiri blogerdiń pikirimen ushtasatyndyǵy baıqalady. Ońǵa burylsań arba synady, solǵa burylsań ógiz ólediniń kebin kıip otyrǵandaımyz. Tarazynyń bir basynda – qazaq tiliniń ishki zańdylyqtary tursa, bir basynda – klavıatýra, tehnologıa máselesi tur. Sol sebepti de latyn álipbıine kóshý máselesinde júz oılanyp, myń tolǵanyp, halyqqa, bolashaq urpaqqa yńǵaıly ári ońaı nusqany qarastyrǵan jón.

Nazerke Labıhan