Búginde qala kóshelerinde ashyq qalǵan lúkter men jóndeý jumystary júrgizilip jatqan kanalızasıalyq lúkterdi jıi kezdestiremiz. Bir qaraǵanda elep eskere bermeıtin lúkterdiń shyn máninde adam ómirine qanshalyqty qaýipti ekenine mán bermeımiz.
Elimizdiń túkpir-túkpirinde ashyq qalǵan lúkke túsip kóz jumǵandar, zardap shekkender sany jyl saıyn kóbeıýde. Máselen, 2012 jyly Temirtaý qalasynda 2 jastaǵy Egor Hmıl qudyqqa túsip kóz jumǵan. Al 2016 jyly osy Temirtaýda 7 jastaǵy bala ashyq turǵan lúkke baıqamaı qulap ketip, balany 5 saǵat boıy izdep, aqyrynda onyń denesi lúk túbinen tabylǵan. Taǵy osylaı, 2015 jyly Óskemende 12 jastaǵy bala 3 metr tereńdiktegi lúkke túsip ketken. Qýanyshqa oraı, jetkinshek aman qalǵan. Al atalmysh lúk jylytý júıesine tıesili ekeni anyqtalsa da, tıisti organdar jaýapkershilik alýdan bas tartqan. Mundaı mysaldar tizimi jalǵasa beredi... Búgin Qamshy.kz aqparat agenttigi ashyq lúkter problemasyna toqtalmaqshy.
Eń soraqysy - mundaı lúkterden balalar men jetkinshekterdiń baıqaýsyzda qulap ketip jatqandyǵymen qosa, eresekterdiń jazym bolyp jatqandyǵy. Shyǵys Qazaqstanda osy jyldyń jazynda birden 4 adam sý tartqysh qudyqqa qulap ýly gazǵa tunshyǵyp qaza tapqan.
Osy jyldyń maýsym aıynda oryn alǵan eń iri jantúrshigerlik jol apaty da dál osy ashyq turǵan lúktiń kesirinen bolǵan. Eske salsaq, Ál-Farabı dańǵylynda kele jatqan avtokóliktiń dóńgelegi ashyq turǵan lúkke túsip ketip iri jol apaty oryn alǵan. Nátıjesinde Ekaterına Parafıevna esimdi qyz aıaǵynan aıyrylǵan bolatyn.
Kúndelikti osyndaı ashyq lúkterdiń joq degende on shaqtysyn kezdestirýge bolady. Bir kóshede árbir metr lúkter men qudyqtarǵa toly. Basty problema - lúkterdiń ashyq qalyp, buzylyp qalǵan jaǵdaıda olardyń der kezinde jóndelmeýi, eleýsiz qalýy bolyp otyr. Sonymen birge, atalǵan lúkterdiń adam kózi baıqamaıtyn, yńǵaısyz jerlerde ornalasýy da taǵy bir másele. Ashyq nemese jartylaı jabyq lúkter eń birinshi balalar úshin asa qaýipti. Al olardyń adam baıqamaıtyn jerlerde, shóp arasynda, joldyń shetinde ornalasýy jaǵdaıda odan ary qıyndatady.
Osy oraıda, lúkterge tehnıkalyq jóndeýler jasalý kerek bolsa nemese lúk qaqpaqtary ashyq qalǵan jaǵdaıda, olar birden kózge kórinetindeı etip qorshaýǵa alynyp, tez arada jóndelýi qajet. Sebebi lúkke qulap ketken bala kanalızasıa sýyna batyp nemese lúk ishindegi gazǵa tunshyǵyp qalýy múmkin. Kóp jaǵdaıda lúkke qulap ketken balalardyń denesi aǵyspen aǵyp ketip tabylmaı jatady. Árıne, bul tek balalarǵa ǵana qatysty emes. Lúkke qulap, zardap shegip, tipti jazym bolyp ketip jatqandardyń jaǵdaıyna jaýapty jaq tabylmaı jatady nemese jazasyz qalady. Mundaı jazymdarǵa kim jaýapty?
Jalpy, Almaty qalasynyń ózinde lúkterdiń jumysyna jaýap beretin birneshe uıym bar. Olar: sýmen qamtamasyz etý, kanalızasıa, jylý júıeleri, gaz júıeleri. Jaýyn kanalızasıalary aýdan ákimdikterine qaraıdy. Lúkterdiń ashyq qalýy men jóndeý jumystary máselelerine tıisinshe jeke menshik ıeler nemese sol lúk tıesili uıym jaýap beredi.
Qazirgi ýaqytta metal qabyldaý qyzmetteri qarqyndy jumys istep turǵandyqtan lúk qaqpaqtaryn urlaý kóbeıip ketti. Sondyqtan qaqpaqtardy urlaý toqtamaıynsha, olardyń ashyq qalýy men buzylý problemasynyń sheshilýi de eki talaı.
Osyǵan baılanysty lúkter qaqpaqtaryn metaldan emes plasıkten jasaý qolǵa alynýy kerek. sonymen birge lúkterdi ornalastyrýǵa keletin bolsaq, olar qaýipsiz jerlerge ornatylyp, eger qaqpaqtary ashyq qalǵan jaǵdaıda, kózge anyq kórinetindeı etip belgilenýi tıis.
Mundaı jaǵdaıdyń aldyn-alý úshin abaı bolý kerek, saq júrý kerek ekeni túsinikti. Alaıda eshkim aıaq-asty jaǵdaıdan saqtandyrylmaǵan. Eger lúkke túsip, zardap shekken jaǵdaıda óz quqyqtaryńyz negizinde tıisti organdardyń jaýapkershilik pen kináni moıyndarny alýyn talap ete alasyz:
1. Eger adam osyndaı jaǵdaıdyń qurbany bolsa, birden jedel járdem kómegin shaqyryp, alǵashqy kómek kórsetilgen soń alǵan zardaptardy medısınalyq qujattar negizinde tirketý kerek.
2. Eger lúkke qulaǵan adam qatty zardap shekpese, aýrýhanaǵa jatyp emdelýdi qajet etpese, polısıa shaqyrtyp, protokol jazdyrý kerek. Protokolda qyzmetkerler oqıǵanyń qaı jerde oryn alǵanyn jazyp alady. Odan keıin zardap shekken adam protokoldyń kóshirmesin jasap, oqıǵa ornyn sýretke túsirip alýy kerek, múmkindiginshe ózin de túsirýi kerek.
3. Sodan keıin zardap shegýshi zańgerge jáne polısıaǵa aryz jazýy kerek. Bul jaǵdaıda joǵaryda atalǵan qujattar sot kezinde qajet bolady.
Eýropa elderinde lúkterge, olardyń qaýipsizdigine erekshe kóńil bólinedi. Eger lúkterge jóndeý jumystary júrgiziletin jaǵdaıda nemese qaqpaqtary ashyq qalǵan kezde mindetti túrde atalmysh lúk pen onyń mańy qorshaýǵa alynady. Onymen qosa, sol jerge qaýipsizdik quraldary: baspaldaq, órt sóndirý quraly, medısınalyq qobdısha jáne t.b qoıylyp, eger bireý lúkke baıqaýsyzda túsip ketse oryn alýy múmkin jaǵdaıda qajet bolatyn jabdyqtarmen qamtamasyz etiledi.
Eýropada lúkter - qala mádenıetiniń sımvoly men kórki. Dızaıny men qurylysy jaǵynan kórkemdik, áshekeılik qural ispetti. Ózgelerde kórkemdik pen ádemiliktiń sımvoly sanalatyn lúk, bizdiń elde qansha ýaqyttan beri ajal men ólimniń, qorqynyshtyń sımvoly bolyp keledi. Dızaıny erekshe kórkemdigi kóz jaýlarlyq bolýy emes, bizdiń qala turǵyndaryna onyń qaýipsiz bolǵandyǵy kerek...
Nazerke MUSA
