Qazirgi kezde qoǵamda din máselesi jıi talqylanyp jatyr. Áleýmettik jelide bir-birin «sáláfıt» nemese «jat aǵym ókili», — dep aıyptaýshylardyń sany kóbeıgen. Osy pikirtalastarǵa baılanysty Qamshy.kz aqparat agenttiginiń tilshisi QMDB-ǵa suraq joldaǵan bolatyn. Qoǵamda qyzý talqyǵa túsken suraqtarǵa QMDB Nasıhat jáne qoǵammen baılanys bóliminiń meńgerýshisi Altynbek Utysqanuly jaýap berdi.
Qazirgi kezde áleýmettik jelide «sáláfılerge» qatysty pikir ala-qula. Túrli áńgimeler aıtylýda. Keıbireýler balaǵy qysqa, qaýǵa saqaldylardyń, tipti oramal taqqandardyń bárin «sáláf» dep atap jatyr. «Árýaqqa syıynbaımyn» daýshilerdi de ata dinnen adasqandar tarapyna shyǵaryp jatqandar da joq emes. Osy máseleniń aq-qarasyn ajyratyp berseńiz. Jalpy «sáláfıtter» degen kimder? Olardyń dástúrli din ókilderinen qandaı aıyrmashylyǵy bar?
Sáláfızm – arab tilindegi «sáláf» sózinen shyqqan. «Burynǵylar», «áýelgiler», «ótkender» degen maǵynalardy bildiredi. Islamdyq tanymda «sáláf-solıh» termıni ázireti Muhammed paıǵambardyń (Oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) zamanynan bastap ómir súrgen alǵashqy úsh býyn – sahabalar, tabıǵınder jáne atbaǵa-tabıǵınderge berilgen ataý. Sáláf-solıhınniń jolyn jalǵastyrýshy áhlı-sýnna ýál-jamaǵat, ıaǵnı fıqhta hanafı, malıkı, shafıǵı, hanbalı mázhabtary, aqıdada matýrıdı men áshǵarı senim mektebiniń ókilderi bolyp esepteledi.
Al búgingi tańdaǵy «sáláfılik» iliminiń teorıalyq negizin salǵan ǵalym – Ibn Táımıa (1263-1328). Ibn Táımıanyń ustanymdaryn Muhammed ıbn Abdýlýahhab (1703-1792) basshylyqqa alyp, nátıjesinde «sáláfılik» dinı-saıası qozǵalys paıda boldy.
Muhammed ıbn Abdýlýahhab negizin qalaǵan aǵym ókilderi «sáláf» uǵymyn óz maqsattaryna paıdalandy. Atalmysh aǵym ókilderi ózderin «aqıqat jolyndamyz, sáláf-salıhter aqıdasyn saqtaýshymyz, solardyń ustanǵan joldaryn taratýshymyz» dep, qarapaıym musylmandardy sendirmek boldy.
Muhammed ıbn Abdýlýahhab «Kıtabýt-taýhıd» (Taýhıd kitaby), «Káshfýsh-shýbýhat» (Kúmándi nárselerden aryltý) jáne «Kıtabýl-ýsýlıs-sálásá» (Úsh negiz kitaby), «Naýaqıdýl-Islam» (Dinnen shyǵaratyn dúnıeler) atty eńbekterde sáláfılik kózqarastaryn baıandap, áhlı-sýnna ýál-jamaǵat senimine qaıshy ustanymdaryn nasıhattady. Osynyń negizinde musylman úmbetiniń arasynda qazirgi tańǵa deıin ulasyp jatqan qantógiske aparyp soqtyrǵan alaýyzdyq týyndady.
Sonda «sáláfılik» aǵymnyń basty qatelikteri qaısy? Tarqatyp aıtyp berseńiz.
Sáláfılik aǵymynyń basty qatelikteri men adasýshylyǵy mynalar: birinshiden, qulshylyq etpegen musylmandy kápir sanaıdy. Ekinshiden, taýhıdti úshke bólý arqyly musylmandardy senim turǵysynan adasýshylyqpen aıyptaıdy. Alaıda, eshbir ǵalym jáne tórt mázhabtyń seniminde de bulaı úshke bólip túsindirmegen. Úshinshiden, áhlý súnnet jolyn ustanýshy matýrýdı jáne áshǵarı senim mektep ókilderin adasýshylyqpen aıyptaıdy.
Hanafı, málıkı, shafıǵı, hanbalı mázhabyn ustanýshy musylmandar matýrıdı nemese áshǵarı aqıda mektebiniń senim negizderin ustanatyny belgili. Demek olardyń senimi boıynsha kimde-kim matýrıdı nemese áshǵarı aqıda mektebiniń senim negizderin ustansa, adasqan musylman, ıaǵnı áhlý súnnetke jatpaıdy. Bul – óreskel qatelik.
Tórtinshiden, áýlıelerdi zıarat etýge qarsy shyǵady. Áýlıelerdiń kesenelerine baryp zıarat jasaǵandy, duǵa etken adamdy múshrık, kápir bolady dep sanaıdy. Sol sebepti kesene salý, árýaqtardyń rýhyna sadaqa ataýdy shırk dep esepteıdi. Meshitterge sadaqa berýge tyıym salady. Besinshiden, máýlit merekesin atap ótýdi bıdǵat sanaıdy. Paıǵambarymyzdyń (Oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) týylǵan kúnin musylmandardyń nadandary men adasqandary ǵana toılaıdy, ondaı áreketti ıahýdılerge uqsaý dep esepteıdi.
Altynshy, býkvalızmdi ustanady. Quran men súnnettegi Alla Taǵalanyń sıpattaryn tikeleı maǵynada túsinip, jaratylysqa uqsatady ári qulshylyqqa qatysty aıat-hadısterdi tikeleı (zahırı) maǵynasynda túsinip, amal etedi. Al, áhlı súnnet ǵalymdary qajet jaǵdaıda aıattardy tikeleı maǵynasymen emes, astarly (májazı) maǵynasynda qabyldaǵan.
Jetinshi, sopylyq joldy mansuqtaıdy. Durys sopylyq joldy ustanýshylardy da adasqandar dep aıyptaıdy. Segizinshi, bıdǵat túsinigin orynsyz qoldanady.
Bıdǵat uǵymyn orynsyz qoldanyp, ǵıbadatqa esh qatysy joq keıbir is-áreketterdi de bıdǵat sanaıdy. Osy arqyly musylmandardy adasýshylyqpen aıyptaıdy. Toǵyzynshy, mázhab ustanýdy bıdǵat sanaıdy. Fıqhı mázhabtarǵa erip, olardyń jolyn ustanýdy joqqa shyǵarady.
Onynshy, jergilikti halyqtyń salt-dástúrin, mádenıetin qabyl etpeıdi. On birinshi, zaıyrly memleketti, konstıtýsıany, memlekettik rámizderdi moıyndamaıdy, áskerı antty qabyl etpeıdi.
«Sáláfızm» aǵymy óz arasynda birneshe tarmaqtarǵa bólinedi. Negizgi dinı ustanymdary ortaq bolǵandyqtan barlyǵy da elimizdiń birligi men dinı turaqtylyǵyna qaýipti. Qazirgi tańdaǵy ózderin «sáláfımiz» dep atap júrgen adasýshy aǵym men buryńǵy ótken «salafýs-salıhın» arasynda eshqandaı baılanys joq dep naqty aıta alamyz.
Sáláfıler álemde jáne elimizde oryn alǵan lańkestik áreketterge sebepker boldy. Mundaı lańkestik áreketter asyl dinimizge degen teris kózqaras týdyrýda.
Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasy musylman jamaǵatyn sáláfılik aǵym músheleriniń teris ýaǵyzdaryna ermeýge shaqyrady.
Sopylyq dep qaldyńyz, bul máselege qatysty oqyrmandardyń da oıy ekige jarylǵan jaǵdaıy bar. Biri sopylyqty qazaqtyń baıyrǵy dini dep atasa, ekinshisi, bul pikirmen kelispeıdi. QMDB «sopylyq» baǵyt týraly ne aıtady?
Sopylyq degen ataý keıinnen shyqqanymen, sharıǵat derekkózderinde áý bastan bar. Sopylyq – Allanyń raqymyna jaqyndaýdy úıretetin, adamnyń ishki jan-dúnıesin kúnáharlyqtan tazartyp, barlyq artyqshylyqtardy boıǵa sińirýdi úıretetin rýhanı ilim. Sopylyq jol – pendeniń Allaǵa jetý jolyndaǵy baǵytyn nemese júıesin úıretedi. Allaǵa jetý – Ony taný, Oǵan degen shynaıy mahabbat. Bul – qulshylyqta yqylasty bolý, tyıym salynǵan nárselerden aýlaq bolý, nápsini, júrekti jaman minezder men ádetterden aryltyp, kórkem minezben kemeldendirý degen sóz. Sol úshin sopylyq – júrekti kúnádan, nápsiqumarlyqtan tazalap, kórkem minezdi qalyptastyrý ilimi dep atalady.
Qazirgi tańda kóptegen adamdardyń sopylyq joldy ustanyp, úlken qatelikterge jol berip jatqany aqıda jáne fıqh ilimin úırenbegendikten týyndap otyr. Aqıdany, sharıǵatty bilmeı turyp sopylyqty ustaný burmalaýshylyqqa ákelip soqtyrady.
QMDB ustazdarynyń tanymal ókilderiniń biri Arman Qýanyshbaev pen Abdýǵappar Smanovty «sáláfıt» dep pikir bildirýshiler bar. Feısbýk áleýmettik jelisinde «QMDB-da sáláfıtter ne istep júr?» degen suraq jıi qoıylyp qalady. Bul týraly ne aıta alasyz?
Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń Ortalyq apparatyna nemese onyń aımaqtaǵy ókildikterine qabyldanatyn azamattar aldyn-ala múftıattyń saraptaý komısıasynan mindetti túrde ótedi. QMDB ǵalymdary bolashaq ımam-moldalardy jan-jaqty synaqtan ótkizedi. Senimi men ustanymyn aıqyndaıtyn saýaldar qoıylady. Sondyqtan, múftıat ǵalymdary bolashaq din qyzmetkeriniń bilimi men senimine, tájirıbesi men musylmandyq sıpatyna asa mán beredi.
Sizdiń saýalyńyzǵa oralsaq, Arman Qýanyshbaev pen Abdýǵappar Smanov «sáláfıt» emestigin jetkizemiz. QMDB-nyń resmı qyzmetkerlerin «sáláfıt» dep ataý – durys emes. Bul – jamaǵat arasynda túsinbeýshilik, tipti búlik týdyratyn aýyr sóz. Ondaı búlikke jol bermeýimiz kerek.
Al siz mysal etip otyrǵan pikir jaýapkershilikti sezinbeı aıta salynǵan áńgime dep esepteımin. Muny múftıatqa jabylǵan jala dep aıtýǵa bolady. QMDB – elimizdegi jalǵyz ıslamdyq baǵyttaǵy dinı birlestik, kúlli musylman jamaǵatynyń qarashańyraǵy. Resmı dinı birlestikte dástúrli dinimizdi ustanǵan qyzmetkerler jumys isteıtinin aıta ketkim keledi.
Halyq arasynda «Asyl arna» telearnasyna, onyń ujymy men basshylyǵyna qatysty ártúrli áńgimeniń aıtylyp júrgeni ras. Bul máselede sizderdiń pikirlerińiz qandaı? QMDB «Asyl arnanyń» dinı mazmundaǵy teleónimderin qadaǵalaı ma?
QMDB men «Asyl arna» telearnasy arasynda arnaıy ózara yqpaldastyq memorandýmynyń qabyldanǵanyn aıtyp ketken jón. Bizdiń mamanymyz, bilikti ımam Nurjan Talasuly «Asyl arnada» sharıǵı redaktor retinde jumys isteıdi. Onyń mısıasy – efırge shyǵatyn telebaǵdarlamalardy arnaıy sharıǵı saraptaýdan ótkizý. QMDB-nyń «Asyl arnadaǵy» ókili teleónimderdi qadaǵalap, tıisti nusqaýlyqtar berip otyrady. Sonymen qatar, telearnada «Matýrıdı mektebi» dep atalatyn arnaıy telejoba efırden kórsetilip keledi. Maqsat – dástúrli senim mektebimizdi, dástúrli mázhabymyzdy «Asyl arna» arqyly halyqqa nasıhattaý. Bul baǵytta ortaq jobalarymyz ben qyzmetimiz jalǵasyn taba beredi dep esepteımiz.
Ásel Bolatqyzy
