Astanada jartylaı jerge kirip ketken jataǵan úıler kóp áli. Ol úılerdiń aýlalary tolǵan «Qulpytas. Památnık» degen «jarnamalar». Quddy Ázireıil perishteniń qolymen jazylǵandaı, jan túrshiktiredi. Úreıli kóshelerge úrke qaraıtyn boldyq.
Sáken Seıfýllın kóshesiniń «Astanalyq bazar» ornalasqan tusynan tómenirek jalǵasyna túsip kórińiz... Qulpytas qashamaıtyn qazaq joqqa tán! Kenesary kóshesiniń «Spýtnık» saýda ortalyǵyna taıaý mańy, «Jastar» shaǵyn aýdany, Ahmet Baıtursynov, Mirjaqyp Dýlatov kósheleri... Tize bersek, sol sıaqty jerlerdiń bárinde – «Qulpytas. Památnık». Bul rette, qujynaǵan qulpytastan kóz súrinetin Almatydaǵy Raıymbek dańǵylynyń boıyn da mysal ete ketken jón. Tipti, sol megapolısimizde «ólik bıznesine» belsene kirisken biraz mekeme de bar. Olarda tabyt – 20-200 myń, temir qorshaýlar – 10-50 myń, katafalk qyzmeti – 20-300 myń, máıitti tońazytqyshta saqtaý – 7-10 myń, jýyndyrý – 8-12 myń, qabirshiler toby – 15-30 myń teńge kóleminde. Endi osylardyń eń tómengi jalpy baǵalaryn qosa eseptesek, 80 myń teńge shyǵady. Al joǵary baǵalarynyń jalpy qosyndysy – 602 myń teńge. Kisi ólimine bás tikkendeı básekelester óńkeı!
Onsyz da az qazaqtyń bir-birine qaza tilegendeı kórinetini – jaman yrymnyń nyshany. «Ólimdi jerde molda semirer» degen mátel qorqynyshty. Biraq, ony búgingi «qulpytasshylarǵa» baǵyttap ózgertse de bolǵandaı. Almatyny bylaı qoıa turǵannyń ózinde, álgi Astanadaǵy árbir qashaýshylardyń qoıǵan baǵasy ártúrli. Mármár, granıt, bazalt, malahıt, sıaqty Qazaqstan, Reseı, Ýkraına elderinen tasymaldanǵan tastar men jazýynyń, sýretiniń kólemine baılanysty, 20 myń teńgeden joǵary shama. Endi aýqattylar men aýmaly-tókpeli jaǵdaıdaǵylardyń qazasyna baılanysty qubyltpasa, jarar edi.
Solaı bolýy da múmkin ǵoı?
Nuráli Joldybaev atty jigittiń qaramaǵyndaǵy qulpytas qashaýshy kisi bul suraqqa bylaı dep jaýap berdi:
– Myna Sáken Seıfýllın atyndaǵy kósheniń shaǵyn ǵana jarty bóliginde 2003 jyly 3-aq qulpytas qashaýshylar bolǵan. Keıin básekelester shyǵa bastady da, búginde 24-i tur. Aldaǵy ýaqytta budan da kóbi ashylady dep oılaımyz. Bizdiń qojaıynnyń ózi osy jerden 3 núkte ashyp alǵan. Ózgelerinde 7-8 núktege deıin bar. Al siz suraǵan baǵasyna kelsek, bizdiń bir qulpytas keminde 35 myń teńgeden 1,5 mıllıonǵa deıingi aralyqty quraıdy. Sýretimen kerek bolsa, eń arzany – 45 myń teńge. Biraq, tastyń qalyńdyǵy, eni jáne uzyndyǵy óte qorash bolady. Osyndaǵy 1,5 mıllıondyq qulpytasqa da tapsyrys berýshiler bar. Qojaıynymyz osy bir núktesinde jumys isteıtin eki adamǵa ár tasty jazǵanymyz úshin 5 myń teńgeden eńbekaqy tóleıdi. Qalǵan aqysy – óz sharýasy.
Mıllıoner demeı kórińiz endi! Biz «baıdyń asyn baıǵus qyzǵanady» derlikteı ishtarlyqqa baratuǵyn pıǵylda emespiz. Aıtpaǵymyz – árkimniń jeke múddesine jaldanyp júrgen sheberlerdi bir ortalyqqa shoǵyrlandyryp, qala boıynsha qulpytas jasap shyǵaratyn jalǵyz núkte ashýǵa múmkindik jasalý kerek sıaqty. Turaqty bir baǵamen. Zańǵa zań qosylyp, polıseılerdiń pármenin arttyrǵan zaıyrly qoǵam osy jaǵyn da eskerer degen nıet qoı. Áıtpese, shetten keletin qurmetti kisilerdiń «Qazaqstan elordasynyń halqy qyrylyp jatyr ma?..» dep oılap qalmasyna kepildik bere almaımyz.
Buǵan siz ne deısiz?
Astana qalalyq Tarıh jáne mádenıet eskertkishterin qorǵaý jónindegi memlekettik ınspeksıanyń bastyǵy Kámıla Qoqymova «jeke bızneske biz aralasa almaımyz» dep otyr. Onyń aıtýynsha, Almatydaǵy Keńsaı zıratyna uqsatyp, Astanaǵa da tanymal tulǵalarǵa arnalǵan panteon salynǵanmen, oǵan arnaıy qulpytas jasaıtyn ortalyq ashylmaıtyn kórinedi. Demek, kóringen kóshedegi «ólik bıznesi» dáýirlep, qazaq astanasyn odan saıyn qabirshiler qalasy etýge jol ashylatyn túri bar.
– Qulpytas qashaýshylardyń dál qala ortalyǵynda qujynap ketkeni tym ersi, árıne. Deı turǵanmen, olardy bir arnaǵa shoǵyrlandyrý bizdiń mekemeniń mindetine jatpaıdy. Tek memlekettik qorǵaýǵa alynǵan eskertkishterge jaýap beremiz. Eń keminde, ár úıdiń qabyrǵasyna ornatylǵan eskertkish taqtalar týraly suraq qoıýlaryńyzǵa bolady. Qalanyń kire berisindegi kórkemdelgen kúmbezdi zırattardyń sharıǵat sharttaryna sáıkes kelmeıtini shyndyq. Ondaı bos ysyraptyń qajeti qansha?!. – deýden árige barmady, Kámıla hanym.
Iá, tóbesi kók tiregen kesene turǵyzbaq túgil, qabirdegi qulpytasqa sýret salý nemese molalar arasyna aıaqjol júrgizý de sharıǵatqa qaıshy. Ol jaǵyn Sádýaqas Ǵylmanı atyndaǵy ortalyq meshitke baryp, taǵy bir naqtylap aldyq. Bir ǵajaby, sol meshittiń dál irgesinde de portretti qulpytastardyń túr-túri qashalýda.
P.S. Amerıkanyń Djordjıa shtatyndaǵy Výdstok qalashyǵynda jergilikti turǵyndar mashına qaǵyp ketken Bob atty kúrketaýyqty aza tutqan edi. Sodan, ol qalanyń kireberisine jerlenip, basyna shaǵyn memorıal ornatyldy. Facebook áleýmettik jelisinen kúrketaýyqqa arnalǵan top ashylyp, oǵan arnaıy kóńil aıtýlar da qarsha jaýǵan. Bireýdiń qańsyǵyn tańsyq kórip úırengen bizdiń myna túrimizben sondaı áreketke deıin barmasymyzǵa taǵy kepildik joq.
Erkeǵalı BOLATULY
