Qozybaı Qurman. Ospan batyr

/uploads/thumbnail/20170708171604104_small.jpg

(Handyq mereıtoıǵa oraı, Shyǵys Túrkistandaǵy Shińgilde qazaqtar aq kıizge orap han kótergen, qazaqtyń Kenesarydan keıingi hany Ospan batyrǵa arnaımyn)   Tamyryńda qan týlap basyla almaı, Jarq-jurq oınap kózde ot jasyn aýmaı. Jattyń ba, Altaı, keýdeńe «búlik» túsip – Eldiń muńy Ertis bop tasyǵanda?   Sher alqyp – qobyz alqyp til bitkendeı, İshine bir sumdyǵyn qyr búkkendeı. Aspanǵa «bostandyq» dep sóz umsyndy-aý, Dún-dúnıe teńdik ańsap dúrlikkendeı.   «Etti dep etekti kil janaryn kól, Ashty dep albastylar aranyn mol» Ketetin sóılep-sóılep qart tarıh – Súıkeı salsa dombyra shanaǵyn qol.   Ótkendi otyratyn bezbenge sap, Bolǵan deıdi Ospanǵa sol kezden jasaq Aýylda bizdiń týǵan bir alyp bar, Ospandy músindeıtin sózben qashap.   «Oǵylan ul Ospan – paı-paı, dúr eńseli!» Dep tiktep alatyn da bir eńseni. «Oshyń dep aıtatynbyz» deıdi tynyp, (Alqymyn alady-aý kep, bilem sheri).   «Jalǵanda ondaı batyr joq dep bilip, «Jyltýǵa» jurtty janǵan ot dep bilip: Nóserlep quıǵan oqtyń arasynda, Biz sonda júretinbiz kóktep kirip.   Taǵdyry omyraýlaǵan ór tolqyn kóp Oıan qazaq! Bas kóter, er serpil! Dep... Jaýyna birde kesip aıtqan Oshyń: «Shaıtanmen de el úshin kelisermin dep»   «Oıhoı, Altaı – túrki taq, kúreńshelim, Basyńdy bult baılady, bilem seniń», – Dep Oshyń sonda beter túneretin, Tulparlar qan jýǵanda tilersegin.   Eńirep esil kúndi nesin aıtam?! Ǵumyrdyń tańy – yldı, keshi – qaıqań... Shińgilde Er Ospandy han kóterdik, Keneden keıingi han – kesip aıtam!   «Bórideı shýlasady ataǵy*» údep, Tek «Oshyń» dep ataıtyn qatary kóp. «Er Ospan» dep onda áli ardaqtaıdy el, «Jaý» deıtin Qytaımen de shataǵym joq!   Deıtin de búk túsetin ókpelideı, Bir minez tanytpaıtyn tekke dúleı? «Ákesin óltirgendeı osylardyń, Oshyńdy qaǵyp júrgen shetke kim, eı?»   Osymen bolatyn sóz támám, aqyr, Ospan –ańyz, Ospan – shyn dara batyr. Batysyń keshe shýlap jatsa Ospan dep, Biz de erteń toılatamyz qara da tur!   Jalǵaǵan «Azattyq» dep handyq izin, Ǵasyrdyń tazartsam dep qandy júzin. Kim bolsyn belin sheshpeı kúresken han, Ańyz bop áspettelmek – jalǵyz uǵym!   *

Bórideı shýlap ataǵy

– Járken Bódesh.  

Altaıdy ańsaý

Altaı Altaı bolǵaly ıyǵyńdy  qar basyp, Jyraý jyldar jylystap, jyryńdy aıtyp almasyp – Meniń bala kúnimde sabylysyp ot berip, Júrýshi ediń, ózekke saǵynysh bop keptelip.   Taý tulǵańmen tań nuryn peıildene urttap, Ájimińde jipsigen tur ǵasyrlar tunyp naq. Jumekenge uqsatyp, artyq kórgem neden men – Aýmaı qalyp turǵanyń sodan bolar óleńnen?!   Sekildenip aq qaıyń Ertis kelip eminip, Sekildenip qaraǵaı saý etisip, sheginip – Maǵan ǵana unaıdy alqam-salqam turysyń, Kókiregińde pyryldap jatsam sosyn tún ishi .   Tyńdaý úshin men keıde quıqyljyǵan qus ánin, Saǵan qaraı úkideı túnek jaryp ushamyn. Jatam sosyn balbyrap mańdaıymda tań atyp, Altyn kúnge kekilin arǵymaǵym jalatyp.   Kesesine shyq quıyp shólirkegen qyr oty, Jutady da tamsanyp, qaýlasady dúr etip. Bulaǵyńmen etekte jatsam birge kúı tasyp, Tuma bitken jıylyp ketetindeı uıqasyp.   Kúreńsheńniń basynda kúltelengen úmitim, Saǵan ǵana jeteler saryǵym bop kúni-tún. Dıýanadaı júremin kezip aqyr ketkim kep, Janarymda turady seniń úshin ot gúldep!   Altaı, Altaı áý bastan bolǵan anam óziń dep, Kók júzinen saýlaımyn jańbyr  bolyp – sezim bop. Kemseń qaǵyp jetemin keıde ózińe muń syndy, Sendeı berik saqtaıdy bul ǵalamda kim syrdy?   Jetpeı, jetpeı, jetpeı qap músindeýge sóz asyl, Boıaý tappaı súgiretiń salý úshin ne jasyl – Júrem sosyn daǵdaryp janym tánge baılanyp, Saǵan jetý múmkin be qusqa taǵy aınalyp? Bilmeımin!  

TAǴDYR DEITİN TAMSHY BOP...

Topyraǵyńda bóz jýsan búrin jaısa sóz qyldym, Órteńdegi úmitim gúlin jaısa sóz qyldym. Bota kózin buıyrǵyn shyqpen jýsa elittim, Laǵyndaı móldirep qaraıdy ol da eliktiń.   Shuǵyladaı bılegen aq qaıyńǵa syr bastap, Jatsyń ba asqaq, baba taý, qarǵaldaqtan gúl jastap? Qýraı bitken qubylta shyrqaı ma  áli qyr ánin, Qyrdyń áni shyrqalsa seni eske alyp turamyn.     Basyńdaǵy ýaıym – qar, júrme tynbaı kúrep kún, Jyryn kimder aıtady sendik uly júrektiń? Ǵunnan, saqtan, túrkiden jetken jalǵyz kúı bolyp, Seniń jalǵyzdyǵyńa kettim men de  úırenip.   Shańyraqtan sorǵalap turǵan ǵajap kúı syndy eń, Erjetkenmin jalbyzym seniń jupar ısińmen. Sen degende keýdemnen shaıqalady neshe kól, Saǵan qaraı talpynǵam, jetkizbeıdi neshe jol.   Sirik otyn búrkenip jatqan sonaý qalpyń dál, Najaǵaı bop bir sáttik kóz aldymda jarqyldar. Aıyqtyrar qudiret sende bilem dertten bul, Qaıda júrek qylymdy jazbaı tanyp shertken qyr?   «Tabanymnan ystyǵyń ótken saıyn» ópkim kep, Qushaǵyńda ǵumyrym qala almasa kóp gúldep – Janym úshin ketpegem kórge sıar bir shybyn, Taǵdyr deıtin tamshy bop janaryńnan yrshydym...

  ǵan jer

Jarqyrap júrsem ómirde mynaý jaı oty bolyp kók tilgen – Babamnyń kúıin tiriltken sonaý baǵzy bir eki ishekpin men.   Ómirdiń syzyn sezinbeıtinim – Jaralǵam kúnnen ot tamǵan, Shyqsam bir dep em minbeńe menmen ákeme arman bop qalǵan.   Qulandaı aýyp, qorlyqpen ótken kúnderdiń búgin bári ańyz, (Atajurt sende bizden de endi teńbil de-teńbil qalady iz).   Belderdiń belin búgiltip shapqan atakemderdiń quryǵy qalǵan, Baldaı bir tátti bal qaryndastyń balaýsa kúnnen qylyǵy qalǵan;   Buıratyn ańsap jetken bir uldyń buıyrǵyn tústi bórigi qalǵan, Báıtesesinen úı aǵash óngen Báıdildá usta kórigi qalǵan;   Tań bolyp atyp, kún bolyp batqan myń júrek sende ǵashyǵy qalǵan, Taldyryp qarap tarıhyna ótken talaı bir kózdiń asyly qalǵan;   Sher býǵan eldiń alqymyndaǵy tarqamas máńgi shemeni qalǵan, Tolqyǵan kóldiń beti kóshedi, kóshe almaı qurǵyr tereńi qalǵan – TÝǴAN JER!

  KÚIDEI ǴAJAP TEREŃDİM...

(Jumeken Nájimedenovke arnaý) Qýanyshtan dúrk bergen janarymda jas búrlep, Tamyrymda týlaǵan asaý óleń tasqyn bop. Qum shaǵyldan, qudaı-aý, taýǵa aınalǵan sulbasy, Saǵan keldim, Jumeken, Qoshalaǵyńdy basqym kep.   Shym-shym batyp tereńi baıqalmaǵan ózendeı, Buldyr-buldyr bıigi bilinbeıtin kezeńdeı. Saǵan jettim mańdaıǵa buıyrmaǵan jyr syndym, Qandaı baqyt kúmbirlep turǵan asyl sóz ólmeı!   Sylq-sylq basyp syrǵalym syr aıtýǵa kelerdeı, Burq-burq tasyp tasyp dushpanym muńaıtýǵa kelerdeı – Seniń jyryń aldynda shattanyp ham kúıingem, Seniń jyryń bar munda ǵashyq etken ólerdeı.   Jyraý baba Qartpanbet sekildenip ot bergen, «Nájimeden syr qaýzap otyrǵan» dep ótkennen Bizdiń jaqta tek andyz shýlasatyn jurt myqty, Myqtylardyń sózine sodan senip ketkem men.   Bebeýlese, beretin belde júzgen gúlge reń, Turatyndaı shaıqalyp tóbeńde udaı nur kileń – Kúı tilinde sóılegen óleńge usap ólmeıtin, Qurmanǵazy kúıine men de ózińdeı dilgir em!   "Ulym, saǵan aıtam" dep umytylmas jyr tilin, Kúıdeı ǵajap kún keshtiń baılanǵansha kirpigiń. «Meniń topyraǵym» bop týǵan jerge syr bastap, Ańsaǵan ba eń sharq uryp, shalǵaıdaǵy qyr túnin?!   «Óz kózimmen» qaraımyn butaǵa da búr jarǵan, Aqsha bulttar aýnaıdy quz basynda gúlge alýan. Alataýdyń etegin qasterleımin sol úshin – Seniń iziń tabylar tárizdenip bul mańnan.   Urpaǵyńa bir munsha syılaýǵa anyq taýdaı baq, Sezinýge baqytty tutas mynaý aýyl-aımaq. Omyraýynan aspannyń úzilgenmen ǵumyryń, Otty jyrlar tur, mine, sol jyldardan aýmaı qap.   Tóreshi ýaqyt san ǵasyr boıy myqtap synasyn, Qoısyn, meıli, báz bireý túsine almaı kiásin. Taýsyz mynaý dalanyń tósin kerip óleńmen, Biletinim – shyń bolyp sen máńgilik turasyń!  

Qatysty Maqalalar