«Jastar ómirge shynaıy kózben qarap, óz taǵdyrlaryna ózderi ıelik ete alatyn azamattar bolýy úshin olarǵa úlgi usynýymyz kerek», - dep eskertken edi Elbasy «Júz jańa esim» jobasy jaıynda. Bıyl ekinshi márte ótetin sharaǵa daıyndyq bastalyp ta ketti. Byltyrǵydan biraz aıyrmashylyǵy da bar. Bul jóninde tolyǵyraq Qamshy.kz aqparat agenttiginiń tilshisine «Bolashaq» jastar qozǵalysynyń jetekshisi Dáýren Babamuratov jaýap berdi.
Babamuratovtyń aıtýynsha, «Júz jańa esim» jobasy respýblıkalyq mańyzdaǵy úzdik tulǵalar, ári árbir oblystyń, aýdannyń, tipti árbir mekteptiń, ujymnyń úzdik júz tulǵasyn tizimdep shyǵý degen sóz. Iaǵnı óziniń batyry men aqynyn izdep taýyp, qoldaý kórsetý.
–Joba jastarǵa ne beredi?
– «Júz jańa esim» jobasynyń basty maqsaty – «Rýhanı jańǵyrýdyń» negizgi krıterıılerine jaýap beretin daryndy jastardy irikteý. Ári bul joba - jastar úshin úlken motıvasıa. Birinshiden, olar Elbasymen kezdesedi. Ekinshiden, tizimge engen adamdy qoǵam tanıdy, moıyndaıdy. Ózderiniń ıdeıalaryn, bıznes jobalaryn júzege asyrýǵa múmkinder alady.
–Byltyrǵy jobadan aıyrmashylyǵy qandaı?
–Byltyr jastar ózderin usynyp, daýys jınaıtyn edi. Daýys ár aımaqtyń qoldaýymen jınalatyn. Al bıyl jobaǵa úkimettik emes uıymdar (ári qaraı – ÚEU) aralasatyn bolady. Uıym músheleri aýyl-aımaqty aralap, daryndy jastardy ózderi usynyp, qoǵamǵa tanystyrady. Máselen, «Bolashaq» jastar qozǵalysy ár aımaqtan daryndy, alaıda tanylmaı júrgen jastardy taýyp, olarǵa portfolıo daıyndap, halyqqa usynady. Tek biz emes, Qazaqstanda 25 myń ÚEU bar. Árbiri óz tarapynan adam usynady. Tipti uıym usynǵan adam «Júz jańa esim» tizimine enbeı qalǵannyń ózinde, álgi azamattyń tanylýyna múmkindik jasalady. Sebebi ÚEU músheleri tanylýǵa laıyq azamattardy irikteıdi.
– «Júz jańa esim» jastarynyń qoǵamdaǵy róli qandaı?
–Keýdesine taǵatyn tósbelgi jaı temir emes. Qoǵam tanyǵan adam – kapıtal. Al ol kapıtaldy qalaı jaratatyny adamnyń óz qolynda. Memleket «Júz jańa esim» tizimindegi azamatqa aqsha úlestirmeıdi, syı tabystamaıdy. Tek tanylýyna yqpal etedi. «Júz jańa esim» tizimindegi azamat» degen biraýyz sóz jetkilikti. Onyń ózi ıdeıalaryn júzege asyrýǵa aıtarlyqtaı yqpal etedi.
Búginde elimizde qanshama jas jazýshylar, aqyndar, kásipkerler, qoǵamǵa paıdasyn tıgizip júrgen azamattar bar. Biraq halyq olardy tanymaıdy. Mine, bizdiń maqsat – sol azamattardy qoǵam aldyna shyǵarý, halyqqa úlgi etý.
Biraq biz tek tanylýyna yqpal etemiz. Ári qaraıǵysy ár adamnyń óz qolynda. Memleket qarjy nemese basqa da syılyqtar usynbaıdy, ondaı tetik joq. «Júz jańa esim» múshesi degen tirkestiń ózi – alǵashqy kapıtal.
–Joba jalǵasyn taba ma?
Jalǵasyn tabý kerek, sebebi ol qoǵam úshin, jastar úshin óte mańyzdy. Eń bastysy profanasıa bolmaý kerek. Halyq moıyndaýy tıis jastardy shyǵarsaq, paıdaly is bolary anyq. Byltyr 100 adam irikteldi, tipti júz eki, júz úshke deıin jetti. Biraq, bir baıqaǵanym, kóbisi ataqqa muqtaj jandar emes. Árbiriniń basynda bir-bir kásipten bar. Al bıyl ıdeıalary sharyqtap turǵan, alaıda sony júzege asyrýǵa múmkindik ala almaı otyrǵan azamattardy irikteımiz. Al ondaı azamattar bizdiń elde júz ese kóp. Al jobany ár jyl saıyn qolǵa alsaq, jastardyń motıvasıasy da artyp, bıznes-jobalaryn júzege asyrýǵa múmkindik alary anyq.
–Joba qoǵamdy rýhanı jańǵyrta ala ma?
–XIX ǵasyrdyń aıaǵy men XX ǵasyrdyń basynda elimiz básekege qabiletti bolǵan joq. Ǵylym men bilimnen ada edik. Tórt-bes mıllıon qazaq boldy, bári derlik aýylda qoı baqty. Muny kórgen Alash zıalylary qazaqtardyń kózin ashýǵa tyrysty. Bilim-ǵylymsyz júre bersek, ulttyǵymyzdan aıyrylatynymyzdy túsindirýge tyrysty. Sol ýaqyttarda nebári 300-ge jýyq Alash zıalysy 4 mıllıon qazaqty biraýyz sózderimen baǵyndyrdy. Búgingideı ınternet, áleýmettik jeli joq zamanda aýyl-aýyldy aralap, paıdaly dúnıe jazyp, halyqtyń kózin ashty. Zıalylardyń arqasynda qazaqtar balalaryn mektepke berdi, qazaq mektepteri ashyldy. Jańa zamanǵa attanyp bara jatqan poıyzǵa qazaqtardy ilestirip jiberdi. Álipbı qansha márte aýysty, bárin júıege keltirip, tildik júıe qalyptastyryp ketken de sol Alash zıalylary. Ádebıet, tarıhty jasap ketken de sol Alash zıalylary. Júzdegen, myńdaǵan ǵylymı kitaptar jaryq kórdi. Dosmuhamedov, Asfendıarovtar medısınany jazdy, Álimhan Ermekovter matematıkany jazdy. Baıtursynov tildik júıeni qalyptastyrdy. Biz áli kúnge deıin sol eńbekterdi paıdalanyp kelemiz. 1910-1930 jyldar aralyǵynda nebári 20 jyl ishinde zıalylar arpalysyp júrip, bizdi búgingi kúnge jeteledi. Búgingi biz aıtyp júrgen «Rýhanı jańǵyrý» Abaıdan bastaý alǵan. Ǵylymdy, ádebıetti, tarıhty, matematıkany olar kitapqa salyp ketti. Al bizdiń mindet – sonyń bárin tehnıkaǵa salý. Mine, Rýhanı jańǵyrý degen sol.
Búgingi rýhanı jańǵyrý – keshegi Alashtyń jolyn qaıtalaý, izimen júrý, qaıta túletý, jańǵyrtý. Oǵan «mazaq» retinde qaraıtyn bolsaq, óshkenimiz. «Pragmatık bol, básekege qabiletti bol, tilderdi meńger, salaýatty ómir saltyn ustan, kitap oqy, bilim izde, ulttyǵyńnan aıyrylma, tilińdi saqta, dástúrińdi saqta. «Rýhanı jańǵyrý» dep osyny aıtyp otyr Elbasy. XIX-XX ǵasyrda alash zıalylarynyń sózine qalaı qulaq assaq, búgingi zıalylardy da tyńdaıyq.
Qamshy.kz aqparat agenttiginiń usynysy
Byltyr jobanyń nátıjesi daıyn bolyp, tizimge engender anyqtalǵanda redaksıamyz úzdik júzdikpen tildesip, suhbat alǵan bolatyn. Sonda kóńilimizdi qatty qynjyltqan bir jaıt bolyp edi. Biz habarlasqan júz azamattyń 80 paıyzy qazaq tilin meńgermegen. Tipti ulty qazaq bola tura qazaq tilinen maqurymdary kóp edi. Osyǵan oraı úmitkerlerge qoıylatyn talaptardyń qataryna – «qazaq tilin jetik meńgergen bolý kerek» degen biraýyz sózdi qosyp qoıýdy usyndyq. Bul usynysymyzdy Dáýren myrza da quptaı ketti. Sebebi memlekettik tilin meńgermegen qazaqstandyqtary kóp elde «Rýhanı jańǵyrý» dep jar salý qur bekershilik deıdi.
«Qazaq bolsyn, meıli ózbek, nemis, orys bolsyn, memlekettik tildi bilmese, halyqqa úlgi tulǵa etip kórsetýdiń ózi uıat. Usynystaryńyz oryndy, raqmet. Muny eskeremiz», - dep jaýap qatty Dáýren Babamuratov.
