Eger ony kósheden kórip qalsańyz, tanymaýyńyz múmkin. Jıyn-toıǵa barǵanda, tipti bir dastarhanda otyrsańyz da, onyń artıs ekenin bilmeı qalýyńyz da ǵajap emes. Sebebi, ol – sondaı. Sózge sheshen, pysyq emes. Alǵyr dep te aıtý qıyn. Qarapaıym... Kóbinde úndemes. Sózge shorqaq. Keıde «artıs» degen uǵymnyń álternatıvi sıaqty. Bizdiń psıhologıada artıs degen basqasha. Keshegi Sháken Aımanov pen Elýbaı Ómirzaqovtar, bolmasa bizdiń qazirgi aqsaqal Asanáli Áshimov pen Ánýar Moldabekovter sıaqty búkil eldi aýzyna qaratatyndar. Jıyn-toıdyń nysanasy bolǵan «túsinikti» Tilektes buzǵan. Artısiń bári – ánshi emes, akterdiń bári – anekdotshyl emes, olardyń da arasynda úndemeıtinderi bar ekenin kórsetti. «Úndemes» demekshi, esime amalsyz Innokentıı Smoktýnovskıı ne Aleksandr Kaıdanovskıı túsedi. Ekeýi esti de oıshyl artıser edi. Innokentıı Smoktýnovskıı – álemge áıgili uly akter bolatyn. Ol birese Gamlet, birese Salerı, Chaıkovskıı, bolmasa knáz Myshkın... Tolyp jatyr. Biraq, ol eshqashan ózin artıspin dep jar salmaıtyn.
Áli esimde. Bala kezim. Biz Máskeýge barǵanbyz. Ol kezde sondaı dástúr bar-tyn. Máskeýdiń teatrlaryna kirý – qıynnyń qıyny. Sol kúni Kishi teatrda L.Tolstoıdyń «Sar Fedor Ioannovıch» spektakli bolatyn kún eken. Borıs Ravenskıh. Bılet turmaq, kontramarka joq. Bir top bıletsiz kórermen artıser kiretin dálizde turmyz. Bir sát syrttan I.Smoktýnovskıı kirgen. El ý-shý. Bılet surap jatyr. Ol asa qurmetpen, yjdahatpen bılet joǵyn aıtyp óte bergende men qarap turmaı «Innokentıı Mıhaılovıch, vy Sar ılı ne Sar?» degenmin. Dál osy sózder. Bul I.Smoktýnovskııdiń osy spektáklde aıtatyn sózi-tin. Ol kúlip jiberdi de, qaıdan ekenimdi surady. Qazaqstannan dep men de aıtyp úlgerdim. «Myna eki balaǵa bılet taýyp ber» degen ol qasyndaǵy bireýge. Iá... Men sol kúni uly Smoktýnovskııdiń ózin kórdim. Ol oınaǵan «Sar Fedor Ioannovıchti» tamashaladym. Dál sol sıaqty Tilektesti de men ákemteatrdyń artıser kiretin dálizinen kórdim. Bılet suraǵam joq. Ýaqyt suradym. «Saǵat neshe boldy eken?» dedim. Ol aıtqan. Suraǵan sebebim Tilektes Meıramov Qozyny oınaıtyn artıs edi. Maǵan ýaqytty bilý emes, maǵan Tilektes kóńil aýdara ma degem. Sebebi, ol kezde men de óner ólkesindegi eń bastapqy saty teatr fakúltetiniń İ kýrs stýdenti edim. Al Aleksandr Kaıdanovskıımen jaqsy joldas bolǵanmyn. Ekeýimiz birge oqydyq. Ekeýimiz de Sergeı Solovev sheberhanasynda boldyq. Aleksandr birtoǵa, úndemes. Kóbinde oılanyp otyrady, aýzyn ashpaıdy. Aýzynda sıgaret, qolynda kofe. Al oıy jyraqta, basqa álemde júredi. Ustazy A.Tarkovskııdiń «Stalker» fılminde basty róldi somdaǵan. Sol fılmi úshin «Oskarǵa» da usynylǵan. Keıde bizdiń Tilektes Meıramov ta sol Sasha Kaıdanovskıı sıaqty. N.Mıhalkovtyń sol A.Kaıdanovskıı túsken fılmi bar. «Svoı sredı chýjıh, chýjoı sredı svoıh» degen. Ózimizdiń ishimizdegi bóten kisi, jat. Keıde ol osylaı kórinedi. Keıde ol jaıly dál osyndaı oıǵa qalasyń. Sebebi, ol – úndemes. Uly Ǵabeńniń – Ǵabıt Músirepovtiń «Aqan seri – Aqtoqtysyndaǵy» - mylqaý, I.Týrgenevtiń «Gerasıminde» - mý-mý, Kıplıngtiń «Maýglıinde» - Maýglı, V.Gúgonyń «Parıj Qudaı-ana shirkeýinde» - Kvazımoda da úndemester. Ne kóp sóılemes kisiler. Álde E.Hemıngýeıdiń «Shal men teńizinde» - Shal, bolmasa Sh.Aıtmatovtyń «Teńizdi jaǵalaı júgirgen tarǵyl tóbetindegi» - Organ qart - kóp sóılemes – tuıyqtar.
Tilektestiń óner kóginde jarq etip kózge túsken kezi Á.Mámbetovtiń «Qozy Kórpesh – Baıan Sulý» spektaklindegi Qozynyń róli. Bul qoıylym Á.Mámbetovtiń úlken sýretker retinde qalyptasqan shaǵy-tyn. Jalpy «Qozy Kórpesh – Baıan Sulý» - ádebıetimizdegi injý-marjandarymyzdyń biri de biregeıi. Bir jarym jyldyq tarıhy bar eposymyz. Qyrǵyzdardyń «Manasy» bolmasa, Ázirbaıjan baýyrlarymyzdyń ózderine telip júrgen «Qorqytpen» qatar turǵan bizdiń maqtanyshymyz. Eposta eki ǵashyqtyń ińkár sezimi, olarǵa qastandyq jasaýshy qara kúsh aıtylady. Bir sózben aıtqanda máńgilik taqyryptar. Jetimdik, jesirlik, ozbyrlyq, batyrlyq, baılyq, kedeılik. Eger kóne Rım, Vızantıa, Grekıa ózderiniń sáýletimen, kórkemsýretimen maqtansa, bizde aýzymyzdy toltyra aıtatyn osy eposymyz «Qozy Kórpesh – Baıan Sulý» emes pe?
Tilektes – Kozy Kórpesh, Torǵyn Tasybekova – Baıan sulý, Asanáli Áshimov – Qodar, Ánýar Moldabekov – Jantyq. Naǵyz tórt taǵan, kvartet. Bul spektákl M.Áýezov teatrynyń eń bir sátti de tátti shyqqan qoıylymy bolatyn. Sol sebepti de 1980 jyly ákemteatr Fransıadaǵy Nant qalasyna osy qoıylymdy alyp barǵan. Tilektes qap-qara qoıý shashy jelbirep tas ústine sekirip shyqqanda onyń qazaq óneriniń bıigine shyǵýǵa umtylǵany bolatyn. Onyń boıyndaǵy tazalyq, adaldyq, qorǵansyzdyq, sengishtik, aqkóńildik, eń bastysy, onyń taza mahabbaty sahnadan esken kóktemge samaldaı beıkúná edi. Múmkin sahnanyń biz bilmeıtin, ony qarapaıym sózben aıtyp jetkize almaıtyn qasıeti – boıyńdaǵy kletkań, jan-júregiń, alpys eki tamyryń, quıqań, tóbe shashyń – osy bulań sezimge eltý, qulaý, senýden bolar. Sahnadan aıqaılaǵan batyrdy da, kúlkiden domalap kózińnen jas aqqansha kúletin komedıany da, jylaǵanda parter turmaq, balkon da «ah» uratyn tragedıany da oınaýǵa bolady. Al, eń qıyny – mahabbatty oınaý. Súıýdi kórsetý. Seniń keıipkerińniń shyn ǵashyq ekenine kórermendi nandyrý. Bul qıynnyń qıyny.
Tilektes Meıramov ónerge oıda-joqta keledi. Áýeli, «Zoovetke» tústi. Bir kezde Asanáli Áshimov te dál sol zoovetke baram degen. Ákesi Ýahıt aýyldaǵy syıly azamat edi. Kolhoz bastyǵy, sovhoz dırektory degenińiz ol kezderde úlken qyzmet bolatyn. Al, Ýahıttiń aǵasy Maqajan qaıda kóshse, sonda birge kóship-qonyp júre beretin. Tilektestiń negizgi bıologıalyq ákesi osy – Maqajan. Biraq baýyryna basqan Ýahıt bolatyn. Bul ózge halyqta joq, tek qazaq halqynda ǵana bar, áli kúnge osy qubylys ǵylymı túrde óz baǵasyn ala almaǵan dástúr. Naǵyz adamgershiliktiń, týys-baýyrmaldyqtyń, tipti úlken gýmanızmnen týǵan... Qazaqta ǵana bar jon-joralǵy. Osyndaıda Tumanbaı Moldaǵalıevtiń óleńi eriksiz eske túsedi.
Eki ákeniń, eki ananyń ulymyn,
Eki ananyń birdeı aldym jylýyn.
Eki ákeniń ójettigin aldym men
Eki ákeniń jyǵylmaǵan týymyn.
Iá, Tilektes te dál osy Tum-aǵań sıaqty. Eki úıdiń, eki shaqyraqtyń mahabbatyna bólenip ósti. Biraq, Tum-aǵań bala kezden birden «aqyn» bolamyn dep sheshse, Tilektes mektep bitirgen soń «qurylysshy» bolǵysy keldi. Ol kezeńde qazaq úshin, ásirese aýyldyq jerde eki mamandyq er azamat úshin syıly bolatyn. Ne zootehnık, ne ınjener... Tilektes osy eki mamandyqtyń da basyn shaldy. Ekeýiniń de soqpaǵyna shyǵyp kórdi. Alaıda ol basqa joldy tańdady. Qazaqta ekiniń biri – ánshi. Tilektes te osy ánge qumar-tyn. Onyń ústine Arqa jeri, Qaraǵandy óńiri – ónerlilerge baı ólke. Aqyn-jyraý, sal-seriniń otany. Táttimbet, Mádı Bápıuly, Sáken Seıfýllın, Qasym Amanjolov, Aqseleý Seıdimbekovterdiń kindik qany tamǵan jer. Tilektestiń de ájepteýir daýysy bar. Qazaqsha, oryssha aıta beredi. Ár kálláda bir qıal. Tilektes te bala kezinde «ánshi bolsam» dep oılaıtyn. Biraq arman-qıal óz aldyna, al ákeniń jospary óz aldyna. Tilektes Qaraǵandydaǵy polıtehnıkalyq ınstıtýtqa túsýge kelgen.
Ýahıt ulynyń zoovetke barmaǵanyn túsindi. «Jaraıdy, sıyrdyń sońynan júrip, zootehnık bolǵyń kelmese, onda polıtehke bar. Galstýk taǵyp, ınjener bolasyń» degen. Alaıda, bir kúni Qaraǵandy oblystyq «Ortalyq Qazaqstan» gazetinen habarlandyrýdy kózi shalyp qaldy. Onda oblystyq S.Seıfýllın atyndaǵy teatrda bir jyldyq teatr stýdıasyna shákirtter jınap jatyr delingen. Tilektes ne de bolsa, soǵan barýǵa bel sheshti. «Ne de bolsa, áıteýir, ónerge bir taban jaqyn ǵoı. Oblys bolǵanmen ol kezde Qaraǵandy teatry el ishinde aýyzǵa ilingen abyroıly teatr bolatyn. Óıtkeni, onda Múlik Súrtibaev, Áıken Musabekova, Ánýar Moldabekov syndy úlken akterler eńbek etken teatr-tyn. Ásirese, Múlik aǵa ol kezde óte tanymal bolatyn. Ol túsken Pavel Bogolúbovtyń «Qyz ben jigit», Sháken Aımanovtyń «Bizdiń súıikti dáriger» halyq arasynda óte ystyq fılmderdiń biri-tin. Tilektes te «Nar táýekel» dep osy stýdıaǵa keldi. Ol kezde Hýseın Ámir-Temirdiń jas kezi. Amangeldi Tájibaev ta jalyndap tur. Ásıa Ablaeva apaıdyń da sol jas shaǵy. Mine, Tilekteske osy kisiler dáris berdi. Onyń ústine A.Shnaıderman - qazaq teatrynyń bas rejıseri. Jas Meıramov osy teatrdan kóp nárse úırendi. Kóp nársege kózin ashty. Eń negizgisi óner tek óleń aıtýdan turmaıdy eken... Onyń ishinde de san-salasy bolatynyn, ásirese akterlyq mamandyqtyń bar ekendigine kózi jetti. Jal-jal tolqyndy ózenniń keı jerinde ıirimi bolatyny sıaqty ónerdiń de adamdy eriksiz baýlap, únsiz tartatynyn bas kezinde ol baıqamaı qalǵan. Óziniń kýrstastarymen birge alǵashqy kezde kópshilik sahnasyna shyqqan. Qara kóleńke zaldan qadalǵan sansyz kózderdiń sıqyry baryn sanasymen túsinbese de túsinigimen uqqan. Biraq bir jyl zyr etip óte shyqty. Naǵyz oqý ornynyń Almatyda ekenin biledi. Ásirese onda úlken-úlken ustazdardyń baryn bildi.
Ásirese aty dúrildep turǵan Asekeńniń bar ekenin estidi. Asekeń – Qazaqstannyń Halyq artısi, profesor, alǵashqy professıonal rejıser. Uly Muhtar Áýezovtiń «Abaıyn» alǵash qoıǵan tulǵa. Bir qyzyǵy Asekeńniń úıindegi Kúlán apaı – jerles. Tek jerles emes qana emes, týys bolyp keledi. «Sýǵa ketken tól qarmaıdy». Balasynyń betinen qaıtpasyn bilgen Ýahıt sol Kúlásh apaıǵa telefon shalǵan. Mán-jaıdy bilgen. Ol kezde akter mamandyǵyna eki jylda bir-aq qabyldaıtyn kez. Biraq bıyl Asekeń qabyldaıdy eken. Qazir birinshi topty qabyldap, bala jetpeı ońtústikke ketken eken. Jaqynda ekinshi týr bolatynyn estigende qýanyp ketti. Sóıtip Seıdil Taljanov degen týysymen Tilektes alǵash ret Almatyǵa ushty. Tańǵy 7-de ony Fýrmanov pen Kalınınniń qıylysyndaǵy Asekeńniń úıiniń aldyna tastap ketken. Tilektes Kúlán apaıynyń úıine, durysy Asqar Toqpanovtyń páterine ımene kóterildi...
Kóp uzamaı Amangeldi Uzaqbaev, Qarabaı Satqanbaev, Serdesh Qajymuratov, Muhan Shákirov, Erǵalı Orazymbetov t.b. balalarmen İ kýrstyń stýdenti bolǵan.
*****
Tilektes Meıramov bir kezderi teatrdan ketip, Mádenıet mınıstrliginde qyzmetken bop istedi. Kóp emes, 11 aı, 11 kún. Sosyn qaıtyp keldi. «Qaıtqan malda bereke bar» degen osy bolar...
*****
Ustazy Asekeń-Asqar Toqpanov bular İİİ kýrsqa kelgende Jambylǵa ketetin boldy. Aıaq astynan buzyldy. Oblystyq qazaq teatryna bas rejıser bop bekidi. Asekeń – qazaq ónerinde óz orny bar erekshe tulǵa bolatyn. Eshkimnen taısalmaıtyn «Betiń bar, júziń bar» demeıtin kisi-tin. Jas akterler bolmaı tursyn, tipti úlken Serke Qojamqulovtar da Asekeńnen ımenetin. Óıtkeni, onyń sózi mirdiń oǵyndaı, bir sóılese toqtamaı, uzaqqa shabatyn sáıgúlikteı noqtaǵa bas ımeıtin. Sosyn oqyǵanynan toqyǵany kóp, Abaıdy jatqa soǵatyn, sóz sóılese maqaldap, máteldep sóıleıtin, keıde tipti ózi akter bolyp ketetin naǵyz ustazdyń ózi bolatyn. Biraq nar tulǵalardyń taǵdyry ońaı emes. Asekeń de ómirinde kóp qıyndyq kórdi. Partıadan bir emes, eki ret shyǵyp ketken tentek minez talant bolatyn. Sodan bolar basshylardyń kóbi Asekeńnen alys júrýge tyrysatyn.
Iá, sóıtip Asekeń kýrsyn Sholpan Jandarbekovaǵa tapsyryp, ózi Jambylǵa ketti. Sholpan Jandarbekova Qazaqstannyń Halyq artısi, «Qozy kórpesh – Baıan sulý» kınosyndaǵy Baıandy ekranda somdaǵan aktrısa. Uly Qurmanbek Jandarbekovtyń jary. Kózi úlken, daýysy syńǵyrlap shyǵatyn, minezi tuıyq kisi-tin. Biraq stýdentterin óziniń balalarynan kem kórmeıtin, qolyndaǵy baryn berýge aıanbaıtyn edi. Tilektesti M.Áýezov teatryna alyp kelgen osy ustazy bolatyn. Durysy, ekinshi ustazy. Iá, Tilektestiń bul ómirde eki ákesi, eki sheshesi, eki ustazy bolǵan..
******
Tilektes – óte tuıyq. Dos degenge talǵammen qaraıdy. Sondyqtan da bolar Tilektes kóbinde jalǵyz júredi. Jalǵyz ózi oı túbine batady. Jalǵyz ózi keıde teatrda daıyndalyp jatady. Partneri joq bolsa, meıli ózi jalǵyz monospektaklde de oınaı beredi.
*****
Tilektes áskerden kelgen soń teatrǵa birden aralasyp ketti. Kóp uzamaı M.Áýezov teatrynyń Moskvadaǵy gastroli bastalǵan. Álemge áıgili Kishi teatrda qazaq óneriniń zor abyroıy da qýanyshty kúnderi de bolatyn ol. Sol saparda M.Áýezov teatry shymyldyqty Ǵ.Músirepovtiń «Qozy kórpesh – Baıan sulý» spektaklimen ashty. Bul kezde Kishi teatrdyń dúrildep turǵan shaǵy. I.Smoktýnovskıı, Iý.Solomın, M.Sarev, I.Ilınskıı, B.Babochkın, t.b. bar kezi edi.
19 mamyr kúni dál sol M.Áýezov teatrynyń gastroli bolatyn kúni Asekeń – Asqar Toqpanov Qaraǵandyǵa barady. Toıdyń betasharyn Asekeń ashady. Kishi teatrdyń artıserin tizip kelip, dál qazir sol sahnada myna Ýahıttiń uly Tilektes Meıramovtyń oınap jatqanyn aıtqanda, el-jurt gúr ete qalady. «Qara balasynyń» Almatyda oqyǵanyn bilgenmen ne bitirip júrgenin bilmeıtin ákege bul tóbeden oınaǵan naızaǵaıdaı áser etken... Qýanǵan... Sener-senbesin bilmeı abdyraǵan, tolqyǵan, degbirsizdengen... tipti kózine jas alǵan...
Átteń... biraq ákesi Ýahıt ulynyń sahnadaǵy oıynyn kórmeı ketti. Alaıda, «ákeń ólse, ólsin, ákeńniń kózin kórgen, ólmesin» degen... Basqa el-jurt aǵaıyn-týǵan, aýyldas, jerlester Tilektes Meıramovtyń ol Qozysyn bir emes, birneshe ret tamashalady. Tek arqa jeri emes, Altaıdan Atyraýǵa deıingi Qazaq eliniń basym kópshiligi jas akter, talantty Tilektestiń ónerine kýá boldy. Tánti boldy.
******
Tilektes Meıramovtyń búginde shákirtteri jeterlik. Ol 2001-den 2007-ge deıin Ǵ.Músirepov atyndaǵy Balalar men jasóspirimder teatrynyń dırektor-kórkemdik jetekshisi bolyp qyzmet etti. M.Áýezov teatrynda 30 jylǵa jýyq akter boldy. Ol Qozydan basqa “Amangeldide” Baıǵara, Á.Nurpeıisovtiń “Qan men terinde” Oznobın, A.Súleımenovtiń “Jetinshi palatasynda” Jumat, “Qyzdaı jesir — shtat qysqartýynda” Erkin, (A.Jaǵanovanyń “Beımaza áıelinde” Málik, “Jan alqymynda” Aqan, N.Ábýtálıevtiń “Óttiń dúnıesinde” Jáńgir, Iranǵaıyptyń «Shyńǵys hanynda» Shyńǵys han, Á.Kekilbaev, “Abylaı hanynda” Qaldan Seren, t.b. qyryqqa jýyq obrazdardy somdady. Tilektestiń Q.Qýanyshbaev atyndaǵy Memlekettik akademıalyq qazaq mýzykalyq drama teatrynda oınaǵan rolderi de jeterlik. Ǵ.Músirepovtiń «Qozy Kórpesh – Baıan Sulýynda» - Qarabaı, E. Jýasbektiń «Antıvırýsynda» - Asan; T.Djúdjenoglýdyń «Kóshkininde» - aqsaqal; Ǵ.Músirepovtiń «Aqan seri - Aqtoqtysynda» - Naýan, R.Otarbaevtyń «Kóleńkesiz jolaýshysynda» - Ákesi, J.Anýı «Jalyn jutqan Janna d Arkynda» - Koshon, V.Ejov «Tyraýlap ushqan tyrnalarynda» - Lýkánov, M.Áýezov «Abaıynda» - Abaı, A.Chehovtyń «Vaná aǵaıynda» - Vaná aǵaı beınelerin keskindedi.
Osy jerde onyń Q.Qýanyshbaev atyndaǵy Memlekettik akademıalyq qazaq mýzykalyq drama teatrynda V.Ejovtyń pesasy boıynsha qoıylǵan «Tyraýlap ushqan tyrnalar» spektaklinde polkovnık Lýkánovtyń beınesi. Búkil sanaly ómirin El úshin, Otan úshin arnaǵan maıdanger. Qarapaıym soldattan Úlken qolbasshyǵa deıin bárin biletin, bárin tanıtyn, ar-ojdanyn bárinen bıik qoıatyn polkovnık. Aıaq astynan isti bolǵan qazaq jaýyngerin Pernebek Boranbaevty Sibirge jibermeı, bar jaýapkershilikti moınyna ala bilgen aqsaqal jaýynger. Óz basyn ólimge tigip, sońynda qol basshyǵa ketedi. Naǵyz jaýyngerler sıaqty. «Chestımeıý» dep ketken... Oń qolyn shekesine sart etkizip, qasyndaǵy ofıserlerimen qımaı da qınala qoshtasqan sáti. Lýkánov-Meıramov osy rolge erekshe daıyndalǵan. Árbir daıyndyq tek akter úshin ǵana emes, rejıser úshin de, partnerleri úshin de úlken mektep, úlken qýanysh bolatyn. Ánsheıinde de sózge joq Tilektes Meıramov bul joly da sol obrazǵa enip ketken. Iá, bul Tilektes... kózinde muń, qabaǵy qatýly... Qarapaıym jaýynger – balasyndaı kishi serjant úshin janyn qıýǵa daıyn... Akter sońǵy sahnada daýysy dirildep, qasyndaǵy ofıserimen qoshtasqan. Aqsúıek. Basynan bashpaıyna deıin ıntellıgent jan... Tilektestiń kózinde, durysy janarynyń túkpirinde jas... Biraq shyǵarmaıdy, kórsetpeıdi. Óıtkeni, naǵyz ofıser jylaýǵa tıis emes...
Kezinde qapıada kóz jazǵan ulyn der kezinde aıalamaı qalǵany úshin be, álde ákelik saǵynyshtyń sary ala zary ma... Biz bilmedik... Bile almaıtyn da shyǵarmyz... Tipti ony bilýdiń de keregi bolmas. Bizge keregi úlken akterdiń bul oıyny sol Máskeýdegi «Zolotoı Vıtáz» baıqaýynda «Altyn dıplomǵa» ıe boldy. Sondyqtan bolar, úlken teatr synshysy Konstantın Sherbakovtiń «Izvestıe» gazetinde Tilektestiń sózimen bastalǵan «Chestımeıý» maqalasy jaryq kórdi.
Iá... Kóp sóılemeıtin, biraq kóp oılanyp, qyrýar is bitirip júrgen Qazaqstannyń Halyq artısi, profesor Tilektes Meıramov búginde 70-ke tolǵan... Onda da eshkimge jar salmaı, aıqaılamaı, attandamaı kelgen. Úndemeı kelgen... Óıtkeni ol solaı.... Úndemes.
Talǵat Temenov
Qazaqstannyń Halyq artısi, profesor
