1920 jyldary Keńes Odaǵy quramynda Evreı ulttyq avtonomıasyn qurý basty máseleniń biri boldy. Lenınniń ózi bul máseleni birneshe márte kóteredi. Tipti túbekte tolyqqandy Evreı sosıalısik respýblıkasyn qurý jobasy da bolady. Ol úshin tabıǵaty sulý ólke – Qyrym túbegi tańdalady. Osy maqsatpen Ýkraına men Belorýssıanyń, Prıbaltıka men Bessarabıanyń evreıleri Qyrymǵa jınala bastaıdy. Ol jerge alǵashqy jyldary 96 myń otbasy –300 myń evreıdi qonystandyrý kózdeledi. Al bolashaqta Qyrymǵa úsh mıllıon keńestik evreılerdi jınaý josparlanady. Amerıkalyq evreıler ol úshin Qyrym ekonomıkasyna 10 mıllıard dollar bólip, Qyrymdy álemdik kýrortqa aınaldyrmaq bolady 1929 jyly «Djoınt» degen amerıkalyq qarjy uıymy Qyrymǵa evreılerdi qonystandyrý úshin jyl saıyn KSRO-ǵa bir jarym mıllıon AQSH dollaryn bólip otyrýǵa shart jasasady. 1924 jyldan 1936 jylǵa deıin ol aqsha jyl saıyn Keńes Odaǵynyń qaltasyna túsip turǵan. Biraq amerıkalyq aqsha KSRO búdjeti arqyly emes, tikeleı qonys aýdarýshylarǵa bólinedi. Bul jaǵdaı Qyrymnyń jergilikti turǵyndary – qyrym tatarlary, nemister, bolgarlar, grekter arasynda narazylyq týǵyzyp, túrli búlik shyǵýyna túrtki bolady. Iosıf Stalın ulttar arasyndaǵy qaqtyǵysty boldyrmaý úshin Qyrymda evreı avtonomıasyn qurýǵa jol bermeıdi. Sóıtip, jez murt kósem 1934 jyly «Bırobıdjan» jobasyn dúnıege ákelip, keńestik evreılerge Qıyr Shyǵystan avtonomıa quryp beredi.
Qyrymda Evreı avtonomıaly respýblıkasyn qurý týraly másele 1943 jyly Tegeranda jáne 1945 jyly Ialtada bas qosqan úsh derjava basshylary – Rýzvelt, Cherchıll, Stalınniń basqosýynda taǵy da kóteriledi. Rýzvelt Qyrymdaǵy evreı máselesi sheshilmese, ózderiniń ekinshi maıdan ashpaıtynyn aıtyp, Stalındy tyǵyryqqa tiregen degen ras-ótirigi belgisiz aqparat bar. Arydan oılaıtyn Stalın Qyrym josparynda amerıkalyqtardyń geosaıası qyzyǵýshylyǵy jatqanyn jaqsy biletindikten, bul jospar túbinde iske asady dep odaqtastaryn sendirýge tyrysady. Sóıtip, jez murt kósem osy jospardy iske asyrýǵa úkimet quramyna engizilgen adamdardyń báriniń kózin bir-birlep joıady.
Uly Otan soǵysy jyldarynda Qyrymdaǵy Sevastopol úshin bolǵan soǵystyń qandaı zulmat qurbandyqtarǵa alyp barǵany tarıhtan belgili. 300 myńdyq nemis armıasyn 250 kún boıy jibermeı ustap turǵan batyr qalanyń dańqy álemge jaıyldy. 1944 jyly 200 myń qyrym tatary jer aýdarylyp, Qazaqstan men Sibirge aıdaldy. 1945 jyly Qyrym ASSR-y Reseıdiń quramyndaǵy Qyrym oblysyna aınaldyryldy.
Stalın evreı memleketi Qyrymda emes, áý basta-aq Palestınada qurylý kerek dep eseptegen. Osy maqsatta 1946 jyly Palestınada arabtar men aǵylshyndarmen soǵysyp jatqan evreılerge kómek berý úshin Bolgarıa arqyly ondaǵan myń avtomat, pýlemet jetkizdiredi. Aqyry jez murt kósem degenine jetip, 1948 jyly Palestınada Izraıl memleketi qurylady. Birinshi bolyp ol eldi SSSR moıyndap, dıplomatıalyq qarym-qatynas ornatady. Sol 1948 jyly SSSR-daǵy Izraıl elshisiniń uıymdastyrýmen Máskeýde «Qyrymdy bizge berińder» dep 50 myń adam mıtıńige shyqqan. Osydan keıin Stalın iri qalalardan evreılerdi alastatýǵa kirisedi. Biraq ol jospary júzege aspaı, ózi ómirden ótedi.
Stalınniń kózi ketken soń, sheteldikter keńes úkimetiniń moınyna ilingen mıllıondaǵan qaryz máselesin qaıta kóteredi. Olardy aldaýsyrata turý kerek boldy ma, 1954 jyly Nıkıta Hrýshev Reseıge Ýkraınanyń óz erkimen qosylýynyń 300 jyldyǵyna oraı Qyrym oblysyn Ýkraına quramyna kirgizedi. Qyrymda evreı memleketin qurý máselesin kezinde moınyna alǵan Reseı Federasıasy bolǵandyqtan, Qyrymdy Ýkraına quramyna engizý arqyly KSRO bul máseleden osylaı sytylyp shyǵady. Biraq KSRO tarqaǵan soń, 1991 jyly amerıkalyq «Djoınt» qarjy uıymy baıaǵy aqshany daýlap, Qyrym máselesin qaıta kóteredi. Qyrym ol kezde Ýkraınanyń quramynda ekeni belgili. Sol úshin de «ot» Ýkraınaǵa tastalǵan delinedi...
Jalpy, Qyrym túbegi qadym zamannan adamzat balasynyń tarıhı-mádenı qoryǵy sanalǵan tabıǵaty keremet sulý ólke. Myń jyl boıy Vızantıa ımperıasynyń, Hazar qaǵanatynyń, keıin eki ǵasyr boıy Altyn Orda quramyndaǵy Qyrym ulysynyń, Altyn Orda taraǵan soń Osman ımperıasyna baǵynyshty bolǵan Qyrym handyǵynyń (ortalyǵy Baqshasaraı) qol astynda bolǵan túbektiń tarıhy nebir qandy soǵystarǵa toly. 19 ǵasyrda Anglıamen taıtalasqa túsken Reseı álemdik derjava bolýǵa baryn saldy. Ol úshin orystarǵa aldymen jyly teńizge alyp shyǵatyn jol kerek edi. Al Parıj kelisimi boıynsha orystarǵa áskerı flot ustaý pen Qara teńizde baza qurýǵa jol berilmeıtin. 1853-1856 jyldary bolǵan túrik-orys soǵysy osynyń nátıjesinde týdy. Anglıa Fransıamen birge Reseıdiń teńizge shyǵý josparyn buzý úshin túrikterge kómekke keldi. Biraq túrikter olardan buryn óz kúshimen-aq orys aıýyn tyrqyratyp qýyp tyqty. Atqa qonyp qoıǵan aǵylshyn men fransýz áskeri soǵysty odan ary da sozǵysy keldi. Odaqtastar osy soǵysta 120 myń (onyń 90 myńy fransýzdar), al orystar 150 myń adamynan aıyryldy. Ólgenderdiń kóbisi oqtan emes, sol kezde beleń alǵan holera aýrýynan kóz jumǵan. Osy soǵysta orystar jeńilip, qarýlaryn tastaýǵa májbúr bolǵan.
Qyrymdy úsh júz jyl bılegen Osman ımperıasy men Reseıdiń arasynda bolǵan 1768-1774 jyldardaǵy túrik-orys soǵysynyń nátıjesinde Qyrym orys jerine qosylyp, Sımperopol men Sevastopol qamal-qalalary turǵyzyldy. Túrikter Qyrymdy qoldan shyǵarǵysy kelmeı, qaıta soǵysqanymen, 1791 jyly beıbit kelisimge qol qoıýǵa májbúr boldy.
1783 jyly orystyń ataqty qolbasshysy Sývorov 10 myńnan astam noǵaıdy jer jastandyrǵan degen derek bar. Túrki halqyna ortaq «Qyrymnyń qyryq batyry» degen 36 jyrdan turatyn fólklorlyq mura bar. Mine, osy jyrda sýrettelgen batyrlardyń jan berisip, jan alysqan urysy orys patshasynyń genosıdine qarsy boı kótergen tarıhqa arnalǵan. Bul qyrǵynnan Qyrymdaǵy bir mıllıonǵa jýyq noǵaı Túrkıaǵa bosyp ketýge májbúr bolady. Qyrym jurtyn yǵystyrǵan soń, onyń ornyn slaván halyqtary basty.
1917 jyly jarıalanǵan Qyrym Halyq Respýblıkasynyń ómiri bir jylǵa ǵana sozylyp, qyzyl armıanyń kúshimen Reseı quramyna engizildi. 1918 jyly azamat soǵysy kezinde Qyrym ýaqytsha nemis áskerleriniń qolyna kóshedi. 1919 jyly Qyrymdaǵy bılikkke admıral Denıkın men baron Vrangel keledi. 1920 jyly qyzyldar 120 myń adamnyń ómirin jalmaǵan qyrǵyn arqyly Qyrymdy qaıta baǵyndyryp, bir jyldan soń Reseı quramyndaǵy Qyrym ASSR-y quryldy.
Keńes zamanynda Qyrym jyl saıyn odaqtyń túkpir-túkpirinen 9 mln adam demalatyn kýrort pen týrızmniń ortalyǵyna aınaldy. Ótken ǵasyrdyń 90-jyldary Qyrymǵa buryn ol jerden qýylyp ketken 200 myńdaı qyrym tatary qaıtyp oraldy. 1991 jyly 20 qańtarda Ýkraına quramyndaǵy Qyrym burynǵy ASSR statýsyn qaıta qalpyna keltirdi. 1992 jyly Qyrym ASSR-i Qyrym Avtonomıaly Respýblıkasyna aınaldy.
2001 jyly Qyrym Avtonomıaly Respýblıkasy turǵyndarynyń sany 2 mıllıonnan asqan-dy. Onyń 58 paıyzy orystar bolsa, 24 paıyzyn ýkraındar quraǵan. Úshinshi orynda 12 paıyzdy quraıtyn qyrym tatarlary men olarǵa sińip ketken noǵaılar tur.
Qyrym daǵdarysy kezinde qaıtadan Reseı quramyna qosylǵan Qyrym álemdik geosaıasattyń qyzý oshaǵyna aınaldy. Arǵy taǵdyry qalaı bolady, ony ýaqyt kórsetedi.
Tóreǵalı TÁSHENOV
